1 Dywizja Pancerna (PSZ)
![]() Odznaka 1 DPanc | |
Historia | |
Państwo | |
---|---|
Sformowanie | |
Rozformowanie | |
Dowódcy | |
Pierwszy |
gen. Stanisław Maczek |
Ostatni |
gen. Klemens Rudnicki |
Działania zbrojne | |
II wojna światowa – bitwa pod Falaise, operacja Pheasant, walki o Wilhelmshaven | |
Organizacja | |
Rodzaj sił zbrojnych | |
Rodzaj wojsk | |
Podległość |
I Korpus Polski (1942–1944, 1947) |
Skład |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/1_Dywizja_Pancerna_w_Szkocji_%2821-87-2%29.jpg/240px-1_Dywizja_Pancerna_w_Szkocji_%2821-87-2%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Gen._Eisenhower_i_gen._Maczek.jpg/240px-Gen._Eisenhower_i_gen._Maczek.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/Polish_officer_1AD_Normandy_P011192.jpg/240px-Polish_officer_1AD_Normandy_P011192.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/1_Dywizja_Pancerna_route.png/240px-1_Dywizja_Pancerna_route.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Tablica_1_DPanc.jpg/240px-Tablica_1_DPanc.jpg)
1 Dywizja Pancerna (1 DPanc., ang. 1st Polish Armoured Division, tzw. Czarne Diabły) – wielka jednostka pancerna Polskich Sił Zbrojnych w czasie II wojny światowej (1942–1947).
Historia
[edytuj | edytuj kod]Szkocja
[edytuj | edytuj kod]1 Dywizja Pancerna została sformowana na podstawie rozkazu Naczelnego Wodza, gen. broni Władysława Sikorskiego wydanego w dniu 25 lutego 1942 roku[1], na bazie jednostek wydzielonych ze składu I Korpusu Polskiego w Wielkiej Brytanii:
- 10 Brygady Kawalerii Pancernej,
- 16 Brygady Czołgów,
- dywizjonu rozpoznawczego Korpusu,
- 1 batalionu ciężkich karabinów maszynowych Korpusu,
- batalionu saperów Korpusu.
W początkowym okresie jednostki dywizji uczestniczyły w osłanianiu ok. dwustukilometrowego odcinka wschodniego wybrzeża Szkocji przed ewentualnym desantem Wehrmachtu. Okres ten zakończył się udanymi manewrami w północnej Anglii. Stan liczebny 1 Dywizji Pancernej wynosił wówczas: 885 oficerów, 15210 podoficerów i żołnierzy, 381 czołgów, 473 działa i 5060 pojazdów mechanicznych różnego przeznaczenia. 1 i 2 pułk czołgów oraz 24 pułk ułanów wyposażone były w czołgi typu M4 Sherman; 10 pułk strzelców konnych miał na stanie maszyny Mk VIII Cromwell, natomiast 10 pułk dragonów był oddziałem piechoty zmotoryzowanej na wozach bojowych typu Carrier.
Normandia
[edytuj | edytuj kod]- Główne artykuły:
Pod koniec lipca 1944 dywizja została przerzucona do Normandii w kilku etapach, ostatnie elementy zostały wyładowane 1 sierpnia. Jednostka schodziła na brzeg w Courseulles-sur-Mer w rejonie plaży Juno. Do akcji weszła 8 sierpnia 1944 w składzie 1 Armii Kanadyjskiej podczas operacji Totalize. Wspólnie z 4 Kanadyjską Dywizją Pancerną rozpoczęła natarcie wzdłuż drogi Caen–Falaise w celu okrążenia sił 7 Armii niemieckiej. Operacja ta zakończyła się jednak niepowodzeniem.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Maczek_2.jpg/200px-Maczek_2.jpg)
14 sierpnia dywizja wzięła udział w operacji Tractable, która miała spowodować okrążenie dwóch niemieckich armii w kotle w okolicach Falaise. Dowodzący atakiem generał Guy Simonds planował błyskawiczne zdobycie Falaise jeszcze pierwszego dnia operacji. Ofensywa przekształciła się jednak w powolne i uciążliwe natarcie. Niemcy posiadali w tym rejonie znaczne siły i głębokie rubieże obronne. Przez 4 dni trwały zaciekłe walki o przejście na rzece Dives. W końcu 10 pułk strzelców konnych i 1 pułk pancerny je zdobyły. Następnie Maczek podzielił siły dywizji na dwa zgrupowania, od nazwisk dowódców zwane zgrupowaniami Stefanowicza i Zgorzelskiego i pchnął je w zaistniały wyłom na tyły Niemców. Strategiczny węzeł drogowy w Chambois wspólnie z amerykańskim batalionem z 90 Dywizji Piechoty zdobyło zgrupowanie Zgorzelskiego (w jego składzie: 10 pułk dragonów i 24 pułk ułanów), a na wzgórzu Mont Ormel zwanym „Maczugą” ulokowały się zgrupowanie Stefanowicza (1 pułk pancerny, batalion strzelców podhalańskich), wzmocnione później przez grupę Koszutskiego (2 pułk pancerny, 8 batalion strzelców) i 9 batalion strzelców.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/Polscy_%C5%BCo%C5%82nierze_1_Dywizji_Pancernej_w_Normandii_w_1944.jpg/200px-Polscy_%C5%BCo%C5%82nierze_1_Dywizji_Pancernej_w_Normandii_w_1944.jpg)
Niemieckie kontrnatarcie na pozycje 1 Dywizji, które miało rozerwać pierścień okrążenia, rozpoczęło się w nocy z 19 na 20 sierpnia. Przez następne dwa dni dywizja toczyła zażarte walki o wzgórza Mont Ormel oraz miasteczko Chambois. Niemcy atakowali z trzech stron: z zachodu przez 7 Armię i od wschodu i północy przez II Korpus Pancerny SS. Polskie oddziały zostały okrążone, a ich zaopatrywanie mogło odbywać się tylko z powietrza. Natarcia niemieckie uderzały falami i powoli wyczerpywały siły dywizji. W południe 21 sierpnia okrążonym polskim jednostkom na Mont Ormel przybyła z odsieczą 4 Kanadyjska Dywizja Pancerna. W tej sytuacji siły niemieckie nie miały już szans na wydostanie się z okrążenia. Po udanej akcji generał Montgomery powiedział: Niemcy byli jakby w butelce, a polska dywizja była korkiem, którym ich w niej zamknęliśmy. Boje te znane są w polskiej historiografii jako bitwa pod Falaise.
Belgia i Holandia
[edytuj | edytuj kod]- Główne artykuły:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Bitwa_falaise_1944.png/200px-Bitwa_falaise_1944.png)
Po bitwie pod Falaise Niemcy zostali zmuszeni do odwrotu, aż po brzeg Skaldy. Wojska alianckie przeszły do pościgu, a do nich 29 sierpnia dołączyła 1 Dywizja Pancerna. Jako samodzielna kolumna rozpoczęła pościg. W ciągu 9 dni pokonała odległość 400 km, staczając liczne walki z cofającym się nieprzyjacielem i opanowując kolejne miasta. 6 września wkroczyła do Belgii, gdzie 10 pułk strzelców konnych rozbił jedną z niemieckich dywizji piechoty, a 3 Brygada Strzelców zdobyła miasto Ypres. 8 września, po okrążeniu i z pomocą ruchu oporu odbito Tielt. W tym samym czasie atakowano Ruiselede, w którym Niemcy bronili się bardzo zaciekle, a walki przedłużały się. W tej sytuacji Stanisław Maczek skierował tam dodatkowe siły. Niemcy po ciężkich stratach zostali zmuszeni do wycofania się. Następnie oddział pod dowództwem podpułkownika Koszutskiego wyruszył z zadaniem opanowania przeprawy na Kanale Gandawskim. LXVII korpus okazał się jednak zbyt silny i polska dywizja została zatrzymana. Wprawdzie Batalion Strzelców Podhalańskich zdołał sforsować pierwszą odnogę kanału ale ze względu na duże straty Podhalańczycy musieli się wycofać.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/The_1st_Polish_Armoured_Division_in_the_Normandy_Campaign_1944_B8826.jpg/200px-The_1st_Polish_Armoured_Division_in_the_Normandy_Campaign_1944_B8826.jpg)
10 września dowódca Korpusu Kanadyjskiego nakazał przerwanie forsowania kanału i skierował 1 Dywizję Pancerną w rejon Gandawy. Południowa część miasta była już w tym czasie opanowana przez jednostki brytyjskiej 2 Armii, natomiast północną wciąż okupowali Niemcy. Miasto znajdywało się pod ciężkim ogniem artylerii niemieckiej. Do Gandawy wkroczyła 3 Brygada Strzelców, owacyjnie witana przez mieszkańców i wraz z belgijskim ruchem oporu zaatakowano północną część miasta. Walki toczyły się kilka dni i dopiero 17 września Niemcy zaprzestali ostrzału.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/The_Polish_Army_in_the_North-west_Europe_Campaign%2C_1944-1945_KY44011.jpg/200px-The_Polish_Army_in_the_North-west_Europe_Campaign%2C_1944-1945_KY44011.jpg)
W tym samym czasie 10 Brygada Kawalerii Pancernej przeszła do rejonu na wschód od Gandawy i opanowała szereg miast, biorąc do niewoli około 170 żołnierzy niemieckich. Silna obrona Kanału Gandawskiego zmusiła dowództwo 1 Armii Kanadyjskiej do zmiany kierunku działań. 15 września II Korpus Kanadyjski z wchodzącą w jego skład 1 Dywizją Pancerną uderzyły w kierunku ujścia Skaldy. Po drodze był port Terneuzen, jednak żeby go zdobyć trzeba było zaatakować dwa miasta położone w pobliżu. Miejscowość Axel położona była na wzgórzu i stanowiła naturalny bastion obrony. Natarcie rozpoczęło się 16 września i trwało kilka dni. 19 września udało się opanować oba miasta a generał Maczek rozpoczął reorganizację oddziałów 1 Dywizji Pancernej.
27 października Polacy otrzymali rozkaz ataku na ważny węzeł drogowy i stolicę Brabancji – Bredę. 29 października po ciężkich walkach udaje się wyzwolić Bredę bez strat wśród ludności cywilnej oraz w zabudowanie miasta. Uderzenie trwało dwa dni po czym dywizja uderzyła na Moerdijk. Atak rozpoczął się 3 listopada i zakończył się dopiero 9 listopada. Trudny teren uniemożliwiał szybki atak. Artyleria musiała niszczyć niemieckie umocnienia, aby stały się możliwe do przejścia przez czołgi. Zaangażowano wówczas 20 dywizjonów artylerii z 1 Armii Kanadyjskiej, aby pomogły w wyrąbywaniu przejścia. Dopiero po sześciu dniach i silnym ataku 1 Dywizji Niemcy skapitulowali.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/1_Dywizja_Pancerna_w_Moerdijk_%2821-187-2%29.jpg/200px-1_Dywizja_Pancerna_w_Moerdijk_%2821-187-2%29.jpg)
Po zdobyciu Moerdijk Polacy przeszli do obrony nad rzeką Mozą i aż do 7 kwietnia 1945 roku prowadzili wypady w celach rozpoznawczych. Czas ten charakteryzował się ciągłymi patrolami, uzupełnianiem sprzętu i personelu oraz nieustającym szkoleniem.
Niemcy
[edytuj | edytuj kod]- Główny artykuł:
8 kwietnia ruszyła ostatnia wielka ofensywa aliantów na Zachodzie. 1 Dywizja Pancerna przekroczyła granicę niemiecką pod Goch i uderzyła w kierunku Kanału Nadbrzeżnego (Küstenkanal). Nie udało się sforsować go z marszu i dopiero po silnym wsparciu lotniczym i artyleryjskim udało się przełamać obronę niemiecką.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Normandy_POW.jpg/200px-Normandy_POW.jpg)
2 pułk pancerny miał zaszczyt oswobodzenia obozu jenieckiego dla kobiet-żołnierzy Armii Krajowej w Oberlangen. Były one pierwszymi w historii wojen kobietami-jeńcami. Obóz liczył 1745 osób w tym 9 niemowląt. Podpułkownik Stanisław Koszutski powiedział wtedy: „Żołnierze Armii Krajowej i Towarzysze Broni, to historyczny moment spotkania na ziemi niemieckiej dwóch Polskich Sił Zbrojnych. Dzień 18 kwietnia niech zostanie na zawsze w Waszej Pamięci jako ukoronowanie dążeń i trudów. Niech żyje Polska!”[2].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/The_Polish_Army_in_the_North-west_Europe_Campaign%2C_1944-1945_HU108866.jpg/200px-The_Polish_Army_in_the_North-west_Europe_Campaign%2C_1944-1945_HU108866.jpg)
Następnym zadaniem dywizji był atak na niemiecką bazę morską w Wilhelmshaven. Siły atakujące składały się z trzech kolumn: 3 Kanadyjskiej Dywizji Piechoty, 1 Polskiej Dywizji Pancernej i 4 Kanadyjskiej Dywizji Pancernej. Natarcie przebiegało w bardzo trudnym terenie Niziny Fryzyjskiej z licznymi depresjami, kanałami, rzekami i zalewami.
4 maja dywizja dotarła pod zewnętrzny pierścień umocnień miasta i rozpoczęła przygotowania do szturmu. Dzień przed natarciem nadeszła wiadomość o upadku Berlina. W pasie natarcia 21 Grupy Armii Niemcy skapitulowali. 5 maja płk dypl. Antoni Grudziński przyjął kapitulację dowództwa twierdzy, bazy Kriegsmarine, floty „Ostfrisland”, dziesięciu dywizji piechoty i ośmiu pułków piechoty i artylerii. Następnego dnia, ku zdziwieniu oficerów niemieckich, 1 Dywizja rozpoczęła okupowanie miasta i portu, zawieszając nad nim polskie flagi.
W Wilhelmshaven wzięto do niewoli 2 admirałów, 1 generała, 1900 oficerów i 32 000 żołnierzy. Zdobyto 3 krążowniki, 18 okrętów podwodnych, 205 innych jednostek, 94 działa forteczne, 159 dział polowych, 560 ciężkich karabinów maszynowych, 40 000 karabinów, 280 000 pocisków artyleryjskich, 64 miliony sztuk amunicji strzeleckiej, składy min i torped oraz zapasy żywności dla 50 tysięcy ludzi na 3 miesiące[3].
Przez następne dwa lata Polacy, pod dowództwem generała Klemensa Rudnickiego, pełnili zadania okupacyjne na terenie północno-zachodnich Niemiec. W czerwcu 1947 roku 1 Dywizja została przerzucona do Anglii, gdzie nastąpiła jej demobilizacja i rozbrojenie.
Obsada personalna 1 DPanc.
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Stanislaw_Maczek_2.jpg/170px-Stanislaw_Maczek_2.jpg)
Dowódcy dywizji:
- gen. bryg. Stanisław Maczek (25 II 1942 – 20 V 1945)
- gen. bryg. Klemens Rudnicki (20 V 1945 – 10 VI 1947)
Zastępcy dowódcy dywizji:
- płk dypl. Leon Mitkiewicz (26 VI 1942 – 22 I 1943)
- płk dypl. Kazimierz Glabisz (I – XI 1943)
- płk dypl. Kazimierz Dworak (XI 1943 – 1 II 1945)
- wakat (II – X 1945)
- płk dypl. Tadeusz Majewski (24 X 1945 – 10 VI 1946)
- płk dypl. Bronisław Noël (do 10 VI 1947)
Dowódcy artylerii dywizyjnej:
- płk dypl. Bronisław Noël (X 1943 - 1 II 1946)
- płk art. Karol Maresch (do 10 VI 1947)
Szefowie sztabu dywizji:
- ppłk/płk dypl. Bronisław Noël (9 VI 1942 - 9 I 1943)
- płk dypl. Jerzy Levittoux (10 I 1943 - † 19 VII 1944)
- mjr/ppłk dypl. Ludwik Antoni Stankiewicz (19 VII 1944 - 27 IX 1945)
- ppłk dypl. Zbigniew Dudziński (do 1 VII 1946)
- ppłk dypl. Ludwik Antoni Stankiewicz (do 10 VI 1947)
Komendanci Obozu Uzupełnień 1 DPanc.
- ppłk Stanisław Kowalski (do 1 VIII 1944[4])
- ppłk Jerzy Deskur (od 6 VIII 1944[4])
zastępca komendanta Obozu Uzupełnień 1 DPanc.
- mjr Antoni Tomaszewski[4]
Inni:
- ppłk dypl. Kajetan Czarkowski-Golejewski (oficer sztabu)
- mjr kaw. Adam Łubkowski (dowódca plutonu prasowo-oświatowego)
- mjr żand. Rudolf Klemens – szef żandarmerii (21 X 1942–12 III 1944)
- rtm. Kamil Czarnecki (oficer operacyjny)
- ks. Roman Mazierski (kapelan wyznania ewangelicko-reformowanego)
- Eryk Rosin (oficer ds. sanitarnych)
Struktura organizacyjna dywizji
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/21_Grupa_armii_1.png/220px-21_Grupa_armii_1.png)
Kwatera Główna 1 Dywizji Pancernej (Divisional Headquarters)
[edytuj | edytuj kod]- Szwadron Sztabowy
- Brytyjska Misja Łącznikowa
10 Brygada Kawalerii Pancernej (10th Polish Armoured Cavalry Brigade)
[edytuj | edytuj kod]- Kwatera Główna 10 Brygady Kawalerii Pancernej (Brigade Headquarters)
- szwadron dowodzenia
- 24 pułk ułanów (24th Polish Lancer Regiment)
- 1 pułk pancerny (1st Polish Armoured Regiment)
- 2 pułk pancerny (2nd Polish Armoured Regiment)
- 10 pułk dragonów (10th Polish Dragoon Regiment – Motor Battalion)
3 Brygada Strzelców (3rd Polish Infantry Brigade)
[edytuj | edytuj kod]- Kwatera Główna 3 Brygady Strzelców (Brigade Headquarters)
- kompania dowodzenia
- batalion strzelców podhalańskich (Polish (Podhalian Highland) Light Infantry Battalion)
- 8 batalion strzelców (8th Polish Light Infantry Battalion)
- 9 batalion strzelców flandryjskich (9th Polish Light Infantry Battalion)
- 1 samodzielny szwadron CKM (1st Polish Machinegun Company)
Artyleria 1 DPanc
[edytuj | edytuj kod]- Kwatera Główna Artylerii Dywizyjnej (Headquarters Armoured Divisional Artillery)
- Bateria Dowodzenia
- 1 pułk artylerii motorowej (1st Polish Field Artillery Regiment)
- 2 pułk artylerii motorowej (2nd Polish Field Artillery Regiment)
- 1 pułk artylerii przeciwlotniczej lekkiej (1st Polish Light Antiaircraft Regiment)
- 1 pułk artylerii przeciwpancernej (1st Polish Antitank Regiment)
Jednostki dywizyjne
[edytuj | edytuj kod]- 1 batalion saperów (1st Polish Engineer Battalion)
- 10 kompania saperów
- 11 kompania saperów
- 1 kompania parkowa saperów
- pluton mostowy
- 1 batalion łączności
- szwadron dowodzenia łączności
- 1 szwadron łączności
- 2 szwadron łączności
- 3 szwadron łączności
- 10 szwadron łączności
- Oddziały Zaopatrywania
- 11 kompania zaopatrywania (zaopatrywania w żywność)
- 10 kompania zaopatrywania (zaopatrywania w amunicję)
- 3 kompania zaopatrywania (zaopatrywania w materiały pędne)
- kompania przewozowa piechoty
- Oddziały Warsztatowe (do VIII.1944 r. – Oddziały Techniczne)
- Kompania Warsztatowa Brygady Pancernej (do 1 XI 1943 r. – 10 Kompania Warsztatowa)
- Kompania Warsztatowa Brygady Strzelców (do 1 XI 1943 r. – 16 Kompania Warsztatowa)
- Oddziały Sanitarne
- 10 Lekka Kompania Sanitarna
- 11 Kompania Sanitarna
- 1 Polowa Stacja Opatrunkowa
- 1 Pluton Higieny
- Służba materiałowa
- 1 Park Materiałowy
- Pułk rozpoznawczy dywizji
- 10 Pułk Strzelców Konnych (10th Polish Mounted Rifle Regiment – Armoured Reconnaissance Regiment)
- Żandarmeria
- Szwadron Regulacji Ruchu (do 3 stycznia 1945 r.)
- 8 Szwadron Żandarmerii (od 3 stycznia 1945 r.)
- 2 Samodzielny Pluton Żandarmerii
- 3 Samodzielny Pluton Żandarmerii
- 6 Samodzielny Pluton Żandarmerii
- Drużyna Wywiadu Obronnego
- 8 Sąd Polowy
- Pluton Opieki nad Żołnierzem
- Kasa Polowa
- Poczta Polowa
- 1 Szwadron Czołgów Zapasowych
- Obóz Uzupełnień 1 DPanc.
Symbole dywizji
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Prop_10Bkpsz.png/170px-Prop_10Bkpsz.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Prop_10bkpanc.png/170px-Prop_10bkpanc.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Monument_1st_armoured_polish_division_Normandy_Dday.jpg/220px-Monument_1st_armoured_polish_division_Normandy_Dday.jpg)
Odznaka specjalna Nadana 10 Brygadzie przez Naczelnego Wodza rozkazem z 31 marca 1941 roku.
"10 Brygadzie Kawalerii Pancernej przyznaję przywilej noszenia czarnego naramiennika na lewym ramieniu kurtki i płaszcza, jako tradycję czarnych kurtek skórzanych, wskutek których wróg przezwał brygadę »Schwarze Brigade«"
Naramiennik nosili wszyscy żołnierze mający przydział do 10 Brygady Kawalerii Pancernej. Żołnierze przeniesieni z 10 Brygady Kawalerii Pancernej do sztabów, komend itp. zatrzymywali prawo noszenia czarnego naramiennika[5].
15 lutego 1945 roku prawo noszenia czarnych naramienników uzyskały wszystkie oddziały wchodzące organizacyjnie w skład 1 Dywizji Pancernej[5].
Proporczyk Oficerowie broni pancernej sztabu 1 Dywizji Pancernej nosili czarno-pomarańczowe proporczyki kroju kawaleryjskiego; szwadron sztabowy – proporczyki kroju kawaleryjskiego czarne z pomarańczowym trójkątem[6].
Groby żołnierzy
[edytuj | edytuj kod]-
Tablica upamiętniająca polskich żołnierzy na cmentarzu w Bredzie
-
Grób gen, Maczka na cmentarzu w Bredzie
-
Groby polskich żołnierzy na cmentarzu w Bredzie
Większość żołnierzy dywizji poległych w Normandii została pochowana na Polskim Cmentarzu Wojennym w Grainville-Langannerie, a z kampanii holenderskiej na Polskim Cmentarzu Wojskowym w Bredzie. Czesław Szewczyk publikuje informacje o grobach żołnierzy 1 Dywizji także na innych nekropoliach:
- Cloppenburg – cmentarz katolicki
- Oberlangen – cmentarz Stalag VI C
- Osterbrock w powiecie Emsland
- Cmentarz Wojenny Reichswald w Kleve (Niemcy)
- Münster – cmentarz leśny
- Thuine – cmentarz katolicki.
- Polski Cmentarz Wojskowy w Lommel - Powstał on w 1946 roku z inicjatywy władz brytyjskich, dla polskich żołnierzy poległych podczas wyzwolenia Belgii. Przeniesiono tu szczątki polskich żołnierzy z różnych zakątków kraju. 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka oraz Dywizjonów 302, 308 i 317 Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ McGilvray 2006 ↓, s. 28.
- ↑ McGilvray 2006 ↓, s. 224-225.
- ↑ McGilvray 2006 ↓, s. 237-238.
- ↑ a b c Tym 2013 ↓, s. 87.
- ↑ a b Murgrabia 1990 ↓, s. 99.
- ↑ Żebrowski 1971 ↓, s. 170.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Witold Biegański: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1990, s. 46. ISBN 83-03-02923-1.
- Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej, tom II, Walki formacji polskich na zachodzie 1939–1945, Warszawa 1981, opracowanie zbiorowe pod redakcją Witolda Biegańskiego,
- Witold Biegański: Krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej, tom 5, Regularne jednostki Wojska Polskiego na zachodzie. Formowanie, działania bojowe, organizacja, metryki dywizji i brygad, Warszawa 1967.
- Evan McGilvray , Marsz Czarnych Diabłów. Odyseja 1. Dywizji Pancernej generała Maczka, Jarosław Kotarski (tłum.), Poznań: Rebis, 2006, ISBN 83-7301-893-X, OCLC 830819179 .
- Stefan Kazimierczak , Żołnierz losu nie wybierał, Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1982, ISBN 83-11-06697-3, OCLC 830304906 .
- Jerzy Murgrabia: Symbole wojskowe Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Wydawnictwo Bellona, 1990. ISBN 83-11-07825-4.
- Franciszek Skibiński: Wojska pancerne w II wojnie światowej, Warszawa 1982,
- Jan Suliński, Żandarmeria organ bezpieczeństwa armii 1918–1945, Warszawa 2003, ISBN 83-912638-5-1,
- Juliusz S. Tym: Szkolić... Doskonalić... Być w gotowości do... Polskie jednostki pancerne w Wielkiej Brytanii w latach 1943-1946. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2013. ISBN 978-83-63374-16-7.
- Zbigniew Wawer: Wojsko Polskie w Wielkiej Brytanii 1940–1947, Warszawa 1992,
- Tadeusz Wysocki: 1 Polska Dywizja Pancerna 1939–1947. Geneza i dzieje, Warszawa 1994, ISBN 83-11-08219-7,
- Marian Żebrowski: Zarys historii polskiej broni pancernej 1918-1947. Londyn: Zarząd Zrzeszenia Kół Oddziałów Broni Pancernej, 1971.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Historia dywizji (Pl, Eng, Fr) na stronie memorial-montormel.org
- OOB Dywizji podczas bitwy pod Falaise (PDF)
- Rotmistrz Kazimierz Duda - 1. Dywizja Pancerna - szwadron C.K.M.. opusmedia.fr. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-05)].