Gusle
![]() Srpske gusle | |
Klasifikacija | gudački instrumenti |
---|
Pevanje uz gusle | |
---|---|
![]() Gusle Vuka Karadžića (Muzej Vuka i Dositeja) | |
Nematerijalno kulturno nasleđe | |
Region | Srbija |
Zajednica | Srpski narod |
Predlagač | Opština Vrbas |
Datum upisa | 18. 6. 2012. |
Svetska baština Uneska | |
Lista upisa | Unesko |
Unesko oznaka | 1377 |
Datum upisa | 2. 12. 2018. |
Lokacija upisa | Singing to the accompaniment of the Gusle |
Veb sajt | http://nkns.rs/cyr |
Veština izrade gusala | |
---|---|
![]() Gusle u Etnografskom muzeju Crne Gore na Cetinju | |
Nematerijalno kulturno nasleđe | |
Region | Crna Gora |
Gusle su narodni srpski gudački instrument. Ovaj instrument ima jednu, ili eventualno dve žice. Najčešće su napravljene od javorovog drveta. Kao jednožičani instrument, gusle se sreću u Crnoj Gori, Bosni, Hercegovini, Dalmaciji i Srbiji. Gusle iz Like i Bosanske Krajine uglavnom imaju dve žice.
Žice su napravljene od trideset upredenih konjskih dlaka, kao što je slučaj i sa strunom gudala. Gudalo se koristi tako što se povlači po zategnutim žicama, proizvodeći oštar i dramatičan zvuk, koji je izuzetno ekspresivan. Gusle spadaju u instrumente za koje je potrebno veliko umeće sviranja. Same gusle sastoje se od muzičke kutije koja je presvučena životinjskom kožom na koju se nadovezuje dugačak vrat na čijem završetku je izrezbarena životinjska (najčešće konjska) ili ptičija (najčešće orao ili soko) glava.
Pri sviranju, telo gusala se polaže na kolena (u krilo), dok dugačak vrat pridržava dlan jedne ruke.
Gusle su igrale važnu ulogu u istoriji srpske epske poezije budući da su guslari — narodni pevači, opevali događaje iz nacionalne istorije vekovima, sve dok ti tekstovi nisu konačno zapisani. Većina pesama govori o vremenima otomanske vladavine i nacionalne borbe za nezavisnost. Naporima Vuka Karadžića mnoge srpske epske pesme zapisane su i sačuvane već u ranom 19. veku. U nekim knjigama i publikacijama se spominje podatak da su srpske gusle dočekale Fridriha Prvog Barbarosu kada se u 12. veku sastao u Nišu sa srpskim vladarom Stefanom Nemanjom, gde mu je Nemanja ponudio pomoć srpske države u krstaškom ratu. Kažu da je Barbarosa bio zadivljen zvukom gusala i pjevanjem uz njih, pa se mnogo interesovao oko pojedinosti vezanih za gusle.
Gusle, kao stepski instrument, daljim poreklom potiču iz srednje Azije. Srbi, kao jedno od slovenskih plemena stepskog porekla, doveli su ovaj instrument na prostor jugoistočne Evrope. Njeni najsrodniji instrumenti su morinhur i igil. Na vrhu gusala je često konjska ili jarčeva glava kao simbol stočarstva i nomadskih naroda, dok je gudalo najčešće izrađeno u obliku zmije, kao simbol gorštačke ljutine. Kasnije se na guslama sreću likovi nacionalnih junaka, a nije slučajno što se prave od javora, jer javor kao drvo ima simboliku u srpskoj prethrišćanskoj religiji i označavao je kult predaka. Takođe se uz gusle slave preci.
Gusle se još sreću i u Siriji, a kod Lužičkih Srba se sreće gudački instrument sa tri žice pod nazivom husle. Takođe, Srbi koji su menjali veru i primali islam, bili su zadržali običaj opevavanja svojih muslimanskih junaka uz gusle. Danas se ovaj običaj kod njih gotovo izgubio.
Pevanje uz gusle je upisano novembra 2018. godine na Uneskovu Reprezentativnu listu nematerijalnog kulturnog nasleđa čovečanstva.[1][2][3]
Građa instrumenta
[uredi | uredi izvor]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Delovi_gusala.jpg/240px-Delovi_gusala.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Igil_oktober_saya_front_view.gif/100px-Igil_oktober_saya_front_view.gif)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Filip_Visnjic_guslar.jpg/130px-Filip_Visnjic_guslar.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Uro%C5%A1_Predi%C4%87%2C_The_Children_around_the_Guslar%2C_1882%2C_National_Museum_of_Serbia.jpg/200px-Uro%C5%A1_Predi%C4%87%2C_The_Children_around_the_Guslar%2C_1882%2C_National_Museum_of_Serbia.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Anastas_Jovanovi%C4%87%2C_Serbs_Around_a_Singer%2C_1848%2C_lithograph%2C_National_Museum_of_Serbia.jpg/200px-Anastas_Jovanovi%C4%87%2C_Serbs_Around_a_Singer%2C_1848%2C_lithograph%2C_National_Museum_of_Serbia.jpg)
Delovi gusala:
- Varjača - zvučno telo - izdubljeno drvo preko koga je nategnuta jagnjeća, zečja ili jareća koža na kojoj je na sredini napravljena perforacija radi zvučnosti instrumenta.
- Držač se sastoji od «vrata» i «glave». «Glava» je sam vrh gusala i obično je vrlo bogato ukrašena, može biti izrezbaren lik čoveka, konja, ptice itd, dok je «vrat» deo za koji guslar drži gusle, dok drugom rukom gudalom prelazi preko nategnutih struna.
- Strune su napravljene od dlaka iz konjskog repa.
- Oputa - deo za koji je struna pričvršćena pri dnu gusala.
- Kočić ili krčalo - nalazi se između «glave» i «drška» i na njega se namotava struna.
- Konj ili konjić - komadić drveta koji odvaja strunu od zvučnog dela. Nalazi se između «opute» i perforacije, a može biti do «tri prsta» visine.
- Lučac - gudalo napravljeno od prirodno zakrivljene grane i strune od konjske dlake.
Tipovi gusala:
- Hercegovački tip - visoko postavljene žice
- Dubrovački tip - nisko postavljene i duže žice
- Krajiški tip - sa dve strune
Istorija instrumenta
[uredi | uredi izvor]Naziv „gusle“ dolazi od praslavenske reči „gǫdsli“ što znači „žica“.
Prva beleška o guslama među Južnim Slovenima dolazi od Vizantinaca, iz prve polovine VII veka, kada su uhvaćena „dva špijuna koja kod sebe nisu imali oružje, već samo drvena instrumenta“[4]
Znameniti guslari — pevači srpskih narodnih pesama
[uredi | uredi izvor]- Tešan Podrugović iz sela Kazanci kod Gacka, Hercegovina
- Filip Višnjić, rodom iz sela Gornja Trnova (Gornja), opština Ugljevik
- Leka Mastilović, morački uskok rodom iz sela Izgori kod Gacka u Hercegovini
- Starac Milija iz Kolašina
- Starac Raško iz Kolašina
- Đuro Milutinović, slepi guslar
- Stojan Hajduk, Hercegovac
- Jevrem Ušćumlić, iz sela Unač-Piva
- Anđelko Vuković s Kosova
- Borko Mijajlović, narodni guslar iz Srbije, selo Pločnik
- Milovan Tomović, narodni guslar iz Lijeve Rijeke, Crna Gora
- Dušan Dobričanin, narodni guslar iz Srbije, Kuršumlija
- Đorđije Koprivica, narodni Guslar iz Banjana, živi u Beogradu
- Milomir Miljanić, narodni guslar iz Banjana, živi u Beogradu
- Dušan Doderović, narodni guslar iz Srbije iz sela Marovca, živi u Leskovcu
- Petar Perunović Perun
- Sava Z. Stanišić, srpski guslar rodom sa Metohije
- Budimir Čavić, srpski guslar rodom iz sela Kakmuža kod Pljevalja
- Zoran Plemić, narodni guslar sa Romanije
- Branko Perović, narodni guslar iz Nikšića
- Ljubomir Ljubo Pavlović, guslar iz Kule, rodom sa Kupresa
- Stojan Šipčić, narodni guslar iz Male Crne Gore živi u Nikšiću
- Đuro Krsmanović, narodni guslar sa Slatine živi u Nikšiću
- Neđeljko Crnjak, narodni guslar iz Sarajeva
- Stevan Mišo Popović, narodni guslar iz Cuca živi u Nikšiću
- Kostadin Kosta Plakalović , narodni guslar sa Romanije
- Janko Ćusić, guslar iz Livanjskog polja
- Zoran Samardžić, guslar iz Vrbasa
- Draško Malidžan, narodni guslar rodom iz Pljevalja, živi u Beogradu
- Milorad Mišo Vujović
- Boško Vujačić
- Milivoje Mujo Nikčević
- Vojo Radusinović, narodni guslar iz Crne Gore
- Savo Kontić, narodni guslar
- Vojislav Bajo Stanišić, narodni guslar iz Dobrilovine, živi u Beogradu
- Dragan Malidžan, narodni guslar iz Pljevalja, živi u Beogradu
- Nikola Mojsilović, narodni guslar iz Srbije iz Kuršumlije, živi u Beogradu
- Draško Magdelinić, narodni guslar rodom iz Bogaja, živi u Beogradu
- Ismet Kukuljac, narodni guslar rodom iz Komarana, živi u Prijepolju
- Vukojica Sandić, predsednik društva guslara
- Vukota Govedarica, narodni guslar rodom iz Gacka, predsednik Guslarskog društva „Tešan Podrugović“ Gacko
Galerija
[uredi | uredi izvor]-
Gusle sa gudalom napravljene od javorovog drveta. Deo su zbirke muzičkih instrumenata Narodnog muzeja u Leskovcu.
-
Gusle iz zbirke Etnološkog odeljenja Muzeja Vojvodine u Novom Sadu
-
Kamene gusle u Muzeju Jugoslavije
-
Detalj kamenih gusala u Muzeju Jugoslavije
-
Detalj kamenih gusala u Muzeju Jugoslavije
-
Gusle iz kolekcija legata Radoslava Bratića, Adligat
-
Mihajlo Tomić: Slepi guslar (Muzej Vuka i Dositeja)
-
Nemanja - ilustrovan list za pouku i zabavu (1887) sa guslarom na naslovnici
-
Gusle porodice Obrenović, javorovo drvo, životinjska koža, dlaka konjskog repa, drvorezba, dužina 70 cm, otvor 17×26 cm, dužina gudala 60 cm, ne pre 1882. (zbog kraljevskog grba Obrenovića). Ovaj instrument se nalazi u zbirci manastira Vraćevšnica
-
Srpski guslar sa Pešteri
Vidi još
[uredi | uredi izvor]- Savez guslara Srbije
- Pevanje uz gusle
- Nematerijalno kulturno nasleđe
- Nematerijalno kulturno nasleđe Srbije
- Nematerijalno kulturno nasleđe Crne Gore
Reference
[uredi | uredi izvor]- ^ Pored kola i slave i guslanje se našlo na reprezentativnoj listi (B92, 29. novembar 2018)
- ^ Pevanje uz gusle na listi Uneska („Politika”, 29. novembar 2018)
- ^ „Upis gusala u Uneskovu listu - priznanje i pamćenje (SPC, 29. novembar 2018)”. Arhivirano iz originala 03. 12. 2018. g. Pristupljeno 02. 12. 2018.
- ^ „INSTRUMENT GUSLE - POREKLO”. Petrovgrad.org (na jeziku: srpski). 2018-12-12. Pristupljeno 2021-01-24.
Spoljašnje veze
[uredi | uredi izvor]- Gusle, RTS Kvadratura kruga - Zvanični kanal
- Guslarsko društvo „Filip Višnjić“ - Kanada
- Guslarsko društvo „Žiča“ - Kraljevo, Srbija
- Istorijska biblioteka: Vukove slepe pevačice
- [ http://www.srbijanac.rs/biografija.php?stv=20&pismo=lat Arhivirano na sajtu Wayback Machine (10. april 2017) - XX vek, guslarsko epsko stvaralaštvo u Srbiji, Milan R Doderović]
- Đorđije Đoko Koprivica - Zvanična internet prezentacija
- [ http://www.srbijanac.rs/biografija.php?stv=27&pismo=lat Arhivirano na sajtu Wayback Machine (10. april 2017) - Simo Doderović, savremeno guslarsko stvaralaštvo u Srbiji]
- Guslarske pesme - Najveća baza guslarskih pesama na svetu
- Najveća biblioteka epskih guslarskih pesama "Vulić"
- [1]
- Škola gusala Sandić Arhivirano na sajtu Wayback Machine (16. maj 2017)