1869
Prijeđi na navigaciju
Prijeđi na pretragu
- Ovo je članak o godini 1869.
Milenijum: | 2. milenijum |
---|---|
Vjekovi: | 18. vijek – 19. vijek – 20. vijek |
Decenija: | 1830-e 1840-e 1850-e – 1860-e – 1870-e 1880-e 1890-e |
Godine: | 1866 1867 1868 – 1869 – 1870 1871 1872 |
Gregorijanski | 1869. (MDCCCLXIX) |
Ab urbe condita | 2622. |
Islamski | 1285–1286. |
Iranski | 1247–1248. |
Hebrejski | 5629–5630. |
Bizantski | 7377–7378. |
Koptski | 1585–1586. |
Hindu kalendari | |
• Vikram Samvat | 1924–1925. |
• Shaka Samvat | 1791–1792. |
• Kali Yuga | 4970–4971. |
Kineski | |
• Kontinualno | 4505–4506. |
• 60 godina | Yin Zemlja Zmija (od kineske Ng.) |
Holocenski kalendar | 11869. |
Podrobnije: Kalendarska era |
Godina 1869 (MDCCCLXIX) bila je redovna godina koja počinje u petak po gregorijanskom odn. redovna godina koja počinje u srijedu po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru.
- 5. 1. - Paragvajski rat: glavni grad Asunción zauzet i opustošen.
- 15. 1. (3. 1. po j.k.) - Reforma Srpskog učenog društva - baviće se svim naukama (ranije uglavnom jezikom i istorijom).
- 20. 1. - Kritski ustanak: na Pariskoj konferenciji zatraženo od Grčke da se uzdrži od vojne akcije na ostrvu, koje treba biti sultanova privilegovana provincija (ustanak je praktično već ugušen). Rešenjem situacije popustila napetost i na Balkanu, srpsko namesništvo će naložiti svojim poverenicima da obustave pripreme za ustanak[1].
- 27. 1. Bošinski rat u Japanu: pristalice Tokugawi proglasile Republiku Ezo na istoimenom ostrvu koje će od septembra biti nazvano Hokkaidō.
- 28. 1. (15. 1. po j.k.) - U Velikom Bečkereku osnovana Srpska narodna slobodoumna stranka (osnivač Svetozar Miletić), usvojen "Bečkerečki program".
- 30. 1. - U novosadskom Srpskom narodnom pozorištu praizvedena Kostićeva drama "Maksim Crnojević".
- 31. 1. - Hrvatska dvorska kancelarija zaključila djelovanje (preuzeti će zemaljska vlada)[2].
- 31. 1. (18. 1. po j.k.) - U Srbiji uvedena trošarina na šećer, kafu, špiritus itsl.
- 5. 2. - U Australiji pronađen Welcome Stranger, najveći aluvijalni zlatni grumen, težine malo preko 71 kg.
- 18. 2. - Otvorena prva železnička pruga u Grčkoj, Atina - Pirej.
- 21. 2. - Madagaskarska kraljica Ranavalona II. prešla sa kraljevskim dvorom u hrišćanstvo.
- 22. 2. (10. 2. po j.k.) - U Beogradu izašao prvi broj ilustrovanog lista "Težak", glasila Društva za poljsku privredu (1869-1914; 1919-1941).
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Mendeleev%27s_1869_periodic_table.png/180px-Mendeleev%27s_1869_periodic_table.png)
- 4. 3. - Ulysses S. Grant postaje predsednik SAD (do 1877).
- 6. 3. - Dmitrij Mendeljejev predstavio Ruskom hemijskom društvu periodni sistem elemenata.
- 8 - 11. 3. - Car i Kralj Franjo Josip sa caricom Elizabetom u posjeti Zagrebu; također posjetio Karlovac, Petrinju, Bjelovar, Senj i Rijeku[2]; potpisao je zakonski članak o Sveučilištu u Zagrebu (otvoreno 1874).
- 9 - 13. 3. - Izbori za ugarski parlament, pobeda "Deákove" stranke, pristalica Nagodbe.
- 11. 3. - Misionar i naturalista Armand David dobio od lovca kožu velikog pande, čime je Zapad saznao za ovu životinju.
- mart - Srpsko namesništvo uputilo predstavku Carigradskoj patrijaršiji i turskoj vladi, kojom protestuje protiv zahteva da se bugarskoj crkvi pripoje i teritorije van bugarske nacionalne teritorije[3] (→ Bugarska egzarhija).
- 18. 3. - Gradnja Sueckog kanala: voda Sredozemlja počinje plaviti Gorka jezera.
- 6. 4. - Osnovan Američki muzej prirodne istorije u Njujorku.
- 20. 4. - Kralj Franjo Josif reskriptom potvrđuje zakonski članak Hrvatskog sabora o ustrojstvu kraljevske hrvatsko-slavonsko-dalmatinske zemaljske vlade[2].
- 25. 4. - Štampan prvi broj lista "Pančevac".
- 28. 4. - Gradnja Transkontinentalne železnice u SAD: kineski i irski radnici Centralnopacifičke željeznice postavili 16.111 metara pruge za jedan dan, u nezvaničnom takmičenju sa Union Pacifikom.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Map_of_the_United_States_West_of_the_Mississippi_Showing_the_Routes_to_Pike%27s_Peak%2C_Overland_Mail_Route_to_California%2C_and_Pacific_Railroad_Surveys%2C_1859_WDL9560.png/200px-thumbnail.png)
- 4 - 10. 5. - Pomorska bitka kod Hakodatea je odlučujuća pobeda carskih snaga nad pristalicama bivšeg šoguna.
- 10. 5. - Zabijanjem zlatnog klina u Promontory, Utah, spojena dva dela Prve transkontinentalne železnice u SAD - 3.069 km od reke Missouri kod Omahe do luke Oakland u Kaliforniji. Putovanje od istočne do zapadne obale SAD je skraćeno sa 118 dana, brodom oko Južne Amerike, na šest dana.[4]
- 10. 5. - Kralj imenovao sva 3 odjelna predstojnika zemaljske vlade u Hrvatskoj: Robert Zlatarović (unutarnji poslovi), Dragutin Pogledić (bogoštovlje i nastava), Josip Žuvić (pravosuđe)[2].
- 11. 5. - Umro Juraj Haulik, kardinal i zagrebački nadbiskup.
- 11. 5. - U Srbiji osnovano Društvo za poljsku privredu (kasnije Srpsko poljoprivredno društvo).
- 13. 5. - Svetozar Miletić u ugarskom saboru ističe opasnosti Nagodbe i zalaže se za prava Srba i Trojednice, kao i Rumuna u vezi s Erdeljom[5].
- 14. 5. - U Austriji osnovane Bürgerschule, zanatske i trgovačke škole.
- 15. 5. - U Njujorku osnovana Nacionalna asocijacija ženskog prava glasa (Susan B. Anthony i Elizabeth Cady Stanton).
- 17. 5. - Kopnena Bitka kod Hakodatea se okončava predajom pristalica šogunata, što znači i propast Republike Ezo i kraj Bošinskog rata.
- 22. 5. - John James Sainsbury otvara dućan u Londonu, iz koga će izrasti veliki lanac supermarketa Sainsbury's.
- 24. 5. - Kreće tromesečna Powellova geografska ekspedicija niz reke Green i Colorado.
- 25. 5. - Otvorena Bečka državna opera.
- maj, krajem - Miletić napada vladu u vezi glasina da se u Vojnoj granici vrše pripreme vojske za ulazak u osmansku Bosnu i Hercegovinu[5].
- 1. 6. - Ustavni Kortes odobrio novi ustav Španije, koji se smatra prvim demokratskim ustavom te zemlje; kasnije tokom meseca za regenta izabran Francisco Serrano y Domínguez (kraljica Izabela II je proterana prošle godine).
- 5. 6. - Carskom odlukom, verska škola u Zadru pretvorena u bogosloviju[6].
- 7. 6. - Okončani izbori u Francuskoj, carska vlada dobila 55% glasova u zemlji, a opozicija 75% u Parizu - narednih dana je bilo nereda na ulicama, zbog čega su izvedene vojne patrole.
- 18. 6. (6. 6. po j.k.) - Osnovana Prva srpska banka, sa kapitalom od 200.000 dukata, od čega je polovina od peštanske Franko-ugarske banke (srpska banka propala 1873).
- 21. 6. - Počinje s radom Vrhovni sud (Reichsgericht) austrijskog dela Austrougarske.
- 22. 6. - U Beogradu otvoren kulturni centar "Građanska kasina", preteča Kolarčevog narodnog univerziteta.
- 24. 6. - 11. 7. (12 - 29. 6. po j.k.) - Svetoduhovska Velika narodna skupština u Kragujevcu donosi novi ustav Srbije.
- 3. 7. - U New Hampshire-u, SAD, izgrađena prva zupčasta železnica na svetu, Mount Washington Cog Railway.
- 11. 7. (29. 6. po j.k.) -
Proglašen tzv. Namesnički ustav u Kneževini Srbiji (po namesništvu maloletnom knezu Milanu); Skupština ima zakonodavnu vlast, ali je podređena knezu i vladi. Zahvaljujući francusko-austrougarskoj pomoći, Porta nije pravila problem oko donošenja ustava[7] (kojim je zamenjen tzv. "Turski ustav").
- 30. 7. - U Britaniji obnovljena brodarska firma White Star Line (poručeni prvi brodovi).
- leto - Namesnik Dalmacije, feldmaršal Ivan fon Vagner nudi Hrvatskoj narodnoj stranci da se Bosna priključi Hrvatskoj - narodnjaci izvestili srpsku vladu o ovome (mađarski premijer Andraši istovremeno nudi Bosnu Srbiji)[8].
- leto? - Pred početak školske godine, (autonomaško) pokrajinsko školsko veće za Dalmaciju zabranilo učenje ćirilice u dubrovačkoj gimnaziji[6]
- 2. 8. - Gustav Simon izveo u Heidelbergu prvu nefrektomiju na svetu.
- 2. 8. - Rudarska nesreća u Freitalu, Saksonija, 276 mrtvih.
- 9. 8. - Wilhelm Liebknecht i August Bebel osnovali u Eisenachu Socijaldemokratsku radničku partiju Nemačke (raspuštena 1875), predak Socijaldemokratske partije Njemačke.
- avgust - Sergej Nečajev napisao "Katehizis revolucionara", radikalno uputstvo za organizaciju tajnih društava i ponašanje revolucionara.
- 24 - 28. 8. - Četvrta skupština Ujedinjene omladine srpske u Velikoj Kikindi - gostuju izaslanici praškog društva Sokol, odlučeno o pokretanju omladinskog lista ("Mlada Srbadija", 1870-72) i nekim izmenama ustava organizacije[9].
- 30. 8. - Nakon prolaska kroz Veliki kanjon, Powellova ekspedicija okončana na ušću rijeke Virgin.
- 31. 8. - Naučnica Mary Ward je prva osoba stradala od motornog vozila, kola sa parnim pogonom.
- 1. 9. - Nakon zabrane "Pozora" u Zagrebu, u Beču izlazi "Novi Pozor" a zatim "Zatočnik" u Sisku, u Vojnoj krajini - nesmiljeno kritizira bana Raucha[2].
- 5. 9. - Položen kamen temeljac za dvorac Neuschwanstein u Bavarskoj.
- 8. 9. - Sénatus-consulte u Francuskoj uvodi parlamentarnu monarhiju umesto lične vlasti.
- 9. 9. - Svečano instaliran hrvatski ban Levin Rauch[2].
- 11. 9. - Otvorena pruga Segedin-Subotica-Sombor (prva pruga u Bačkoj).
- 24. 9. - "Crni petak": finansijska panika u SAD nakon što su Jay Gould i James Fisk pokušali staviti pod kontrolu tržište zlata.
- 1. 10. - U Austrougarskoj se pojavile prve razglednice (dopisnice).
- 7. 10. - Usled austrijskog vojnog zakona koji propisuje opštu regrutaciju, dolazi do Bokeljskog (Krivošijskog) ustanka - prva puška u Ledenicama. Kaznenu ekspediciju od 26.000 vojnika vodi dalmatinski namesnik Vagner, represalije izazivaju protest i u Evropi[10][11].
- 11. 10. - Red Riverska pobuna Métisa protiv britanskih snaga u današnjoj Manitobi, Kanada.
- 16. 10. - U mestu Cardiff, New York "pronađen" Cardiffski džin, navodno petrifikovani čovek, a zapravo podvala (razotkriveno sledećeg februara).
- 23. 10. - Probna vožnja Žičare Budimskog zamka (Budavári Sikló), u redovnom saobraćaju od sledećeg marta.
- oktobar-novembar - Car Franjo Josif putuje na otvaranje Sueckog kanala - Đerdap, Carigrad, Pirej, Sveta zemlja, kanal, Kairo i piramide[12].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Theatre_in_Belgrade_1895.jpg/200px-Theatre_in_Belgrade_1895.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/SuezCanalKantara.jpg/180px-SuezCanalKantara.jpg)
- 7. 11. - Prva međunarodna biciklistička trka, Paris–Rouen.
- 11. 11. (30. 10. po j.k.) - Prva predstava u novoj zgradi Narodnog pozorišta u Beogradu ("Posmrtna slava Kneza Mihaila").
- 17. 11. - Suecki kanal zvanično otvoren svečanom ceremonijom, u početku je pod francuskom kontrolom. Kanal ima veliki saobraćajni, ekonomski, geopolitički i ekološki značaj (→ Lessepsovska migracija za invaziju crvenomorskih vrsta u Mediteran). Blagoslovio ga je apostolski vikar u Egiptu Ljudevit Ćurčija.
- 19. 11. - Hudson's Bay Company vratila Britanskoj kruni prava na prostranu Rupertovu zemlju u današnjoj Kanadi.
- 22. 11. - Porinuta Cutty Sark, jedan od poslednjih i najbržih klipera.
- novembar-decembar - Svetozar Miletić ulaže više interpelacija u ugarskom saboru: zahteva sprečavanje uplitanja ugarskih vojnika u gušenje Krivošijskog ustanka, protestuje zbog raspuštanja Crkveno-narodnog sabora, kritikuje držanje Austro-Ugarske na strani Turske u vezi Kritske krize i carevu posetu sultanu, traži razvojačenje Granice odjednom itd.[13]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Canada_provinces_1867-1870.png/180px-Canada_provinces_1867-1870.png)
- krajem godine - Pošto ne nailazi na odziv kod cara, Andraši preko Kalaja poručuje srpskim vlastima da zatraže od Porte Bosnu i Hercegovinu na upravu[14].
- 7. 12. - Divlji zapad: Jesse James opljačkao prvu banku, u Gallatin, Missouri.
- 8. 12. - Počinje Prvi vatikanski koncil, prvi od Tridentskog u 16. stoljeću (traje do listopada 1870).
- 10. 12. - Žene dobile pravo glasa u američkoj Teritoriji Wyoming.
- 18. 12. - Sjednica regnikolarnih deputacija povodom Rijeke: Hrvati stavljaju "ultimatum" čije neprihvaćanje znači da gradom do daljnjeg upravlja ugarska vlada[15].
- Crna Gora:
- osnovana Cetinjska bogoslovija (istovremeno i učiteljska škola), prva srednja škola u Crnoj Gori; osnovan i Djevojački institut na Cetinju;
- zemlja ima 75.622 rala (ralo - 1.820 m2) oranice i 36.571 kosa livade[16];
- osnovan Danilovgrad.
- Popis stanovništva u Hrvatskoj-Slavoniji: 1.845.934 stanovnika, Srba ima 27,84%, u poređenju sa 29,04% 1857 i 31,41% 1840[17]. U Vojnoj granici ima 48.3% pravoslavaca a u Provincijalu 15,13[18].
- Srpski crkveno-narodni sabor obeležen sporovima Miletićevih liberala i konzervativaca, dok ga ovi drugi nisu raspustili[19].
- U Banjoj Luci osnovan trapistički samostan Marija Zvijezda.
- Vaso Pelagić interniran iz Bosne u Anadoliju.
- Đuro Daničić preveo Stari zavet.
- U Novom Sadu osnovana Prva bačka trgovačka i prometna banka, u Pančevu Pančevačka štedionica[20].
- Tolstojev "Rat i mir" objavljen u celini.
- Objavljen Flaubertov L'Éducation sentimentale.
- U Njujorku osnovana finansijska firma Goldman Sachs.
- U Južnoj Africi pronađen dijamant Zvezda Južne Afrike od 83 karata.
- Bejlik Tunis bankrotirao, inostrana komisija (Francuska, Britanija, Italija) preuzela kontrolu nad ekonomijom.
- Nauka i tehnika:
- John Wesley Hyatt patentirao celuloid u SAD (prava osporena).
- Friedrich Miescher otkrio dezoksiribonukleinsku kiselinu (objavljeno 1871, molekularna struktura ustanovljena 1953).
- Hippolyte Mège-Mouriès stvorio margarin.
- 13. 1. - Ivo Ćipiko, prozni i dramski pisac († 1923)
- 21. 1. - Grigorij Rasputin, mistik († 1916)
- 25. 1. - Max Hoffmann, nemački general († 1927)
- 11. 2. - Else Lasker-Schüler, njemačka književnica († 1945.)
- 14. 2. - Charles Thomson Rees Wilson, fizičar, nobelovac († 1959)
- 26. 2. - Nadežda Krupskaja, revolucionarka, Lenjinova supruga († 1939)
- 9. 3. - Ferdo Šišić, hrvatski povjesničar († 1940.)
- 18. 3. - Neville Chamberlain, premijer UK († 1940.)
- 21. 3. - Bogoboj Rucović, glumac († 1912)
- 22. 3. - Emilio Aguinaldo, zvanično prvi predsednik Filipina († 1964)
- 29. 3. - Mileta Jakšić, književnik († 1935)
- 29. 3. - Iso Velikanović, književnik († 1940)
- 8. 4. - Harvey Cushing, "otac neurohirurgije" († 1939)
- 11. 4. - Gustav Vigeland, norveški skulptor († 1943)
- 17. 4. - Oton Iveković, slikar († 1939)
- 18. 4. - Miroslav Spalajković, srpski diplomata († 1951)
- 19. 5. - Ante Pavelić (stariji), političar († 1938)
- 10. 6. - Vladislav Skarić, historičar († 1943)
- 26. 6. - Vladimir Dimitrijevič Laskarev, rusko-srpski geolog († 1954)
- 28. 6. - Osman Nuri Hadžić, pisac († 1937)
- 2. 7. - Milan Šenoa, hrvatski književnik († 1961.)
- 3. 9. - Jovan M. Jovanović Pižon, diplomata, političar, pisac († 1939)
- 16. 9. - Miloje Vasić, srpski arheolog († 1956)
- 30. 9. - Vladimir Bojadžijev, bugarski revolucionar († 1956)
- 2. 10. - Mahatma Gandhi (Mohandas Karamchand Gandhi), indijski političar († 1948.)
- 15. 10. - Francisco Largo Caballero, premijer Republike Španije († 1946)
- 9. 11. - Josip Smodlaka, pravnik, političar, gradonačelnik Splita († 1956)
- 10. 11. - Gaetano Bresci, atentator na Umberta I († 1901)
- 11. 11. - Vittorio Emanuele III, kralj Italije, sin Umberta I († 1947)
- 22. 11. - André Gide, francuski književnik († 1951.)
- 26. 11. - Maud, britanska princeza, norveška kraljica († 1938)
- 30. 11. - Gustaf Dalén, fizičar, industrijalac, nobelovac († 1937)
- 1. 12. - Vladimir Đorđević, folklorista, muzički pedagog i kompozitor († 1938)
- 3. 12. - Slobodan Jovanović, književnik, istoričar i pravni teoretičar, srpski akademik († 1958)
- 10. 12. - Srećko Albini, kompozitor, dirigent († 1933)
- 16. 12. - Hristo Tatarčev, bugarski revolucionar († 1952)
- 31. 12. - Henri Matisse, francuski slikar († 1954.)
- Sevastijan Debeljković, skopski vladika († 1905)
- 8. 1. - Mirko Ožegović, senjsko-modruški biskup, preporoditelj (* 1775)
- 19. 1. - Karl von Reichenbach, hemičar, industrijalac, naturalista (* 1788)
- 27. 1. - Lazar Arsenijević, istoričar (* 1793)
- 28. 2. - Alphonse de Lamartine, francuski književnik i političar (* 1790.)
- 8. 3. - Hector Berlioz, francuski skladatelj (* 1803.)
- 24. 3. - Antoine-Henri Jomini, francuski i ruski general (* 1779)
- 31. 3.. - Allan Kardec, francuski pisac i okultist, osnivač spiritizma. (* 1804.)
- 4. 5. - Jovan Hadžić (Miloš Svetić), srpski pisac i političar (* 1799)
- 11. 5. - Juraj Haulik, hrvatski kardinal i zagrebački nadbiskup (* 1788.)
- 22. 7. - John A. Roebling, projektant mostova (* 1806)
- 1. 8. - Alexandrine Tinné, istraživačica Afrike (* 1835)
- 31. 8. - Mary Ward, irska naučnica, prva žrtva saobraćajne nesreće (* 1827)
- 8. 10. - Franklin Pierce, bivši predsednik SAD (* 1804)
- 4. 11. - George Peabody, finansijer, filantrop (* 1795)
- 26. 12. - Jean Léonard Marie Poiseuille, fizičar, fiziolog (* 1797)
- Badí‘, bahajski mučenik (* 1852)
- "Vreme", 31. dec. 1939 (Krivošijski ustanak)
- Bejzbol 1869
- ↑ Istorija s. n. V-1, 346
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Horvat, Ponovni savez s Ugarskom
- ↑ Istorija s. n. V-1, 352
- ↑ The Transcontinental Railroad Comes to Town. waterfrontaction.org
- ↑ 5,0 5,1 Istorija s. n. V-2, 172
- ↑ 6,0 6,1 Istorija s. n. V-2, 291
- ↑ Istorija s. n. V-1, 355-6
- ↑ Istorija s. n. V-1, 354
- ↑ Istorija s. n. V-2, 187-8
- ↑ Istorija s. n. V-2, 303
- ↑ Grgurević, Tomislav. Crna Gora i Bokeljski ustanak 1869.. montenegrina.net
- ↑ John Van der Kiste (31 March 2013). Emperor Francis Joseph: Life, Death and the Fall of the Habsburg Empire. The History Press. str. 70–. ISBN 978-0-7524-9547-7.
- ↑ Istorija s. n. V-2, 172-3
- ↑ Istorija s. n. V-1, 357
- ↑ Šišić, Povijest 1526-1918, 470
- ↑ Crna Gora od kraja XV veka do 1914. godine, rastko.rs
- ↑ Istorija s. n. V-2, 136
- ↑ Istorija s. n. V-2, 251
- ↑ Istorija s. n. V-2, 202-3
- ↑ Istorija s. n. V-2, 154
- Literatura
- Rudolf Horvat (hr Wikisource): Najnovije doba hrvatske povjesti/Ponovni savez s Ugarskom
- Istorija srpskog naroda, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
- Peta knjiga prvi tom (V-1)
- Peta knjiga drugi tom (V-2)