عائشہ بنت ابی بکر
اُم المومنین عائشہ بنت ابی بکر | |
---|---|
![]() | |
اُم المومنین، حبیبۃ الرسول، حبیبۃ المصطفیٰ، حبیبۃ الحبیب، المُبرۃ، طیبہ، صدیقہ، مُوَفقہ، اُم عبداللہ، حمیراء،[۱][۲][۳] | |
ولادت | ماہِ شوال 9 سال پہلے ہجرت/ ماہِ جولائی 614ء [۳] مکہ مکرمہ، حجاز، موجودہ سعودی عرب |
وفات | منگل 17 رمضان 58ھ/ 13 جولائی 678ء [۴] (64 سال شمسی، 67 سال قمری ) حجرہ عائشہ، مسجد نبوی، مدینہ منورہ، حجاز، خلافت امویہ، موجودہ سعودی عرب |
قابل احترام | اسلام |
مقام دفن | جنت البقیع، مدینہ منورہ، حجاز، موجودہ سعودی عرب |
کتاباں | 2210 احادیث، 174 متفق علیہ (صحیح بخاری و صحیح مسلم) 54 صحیح بخاری وچ منفرد، 69 صحیح مسلم وچ منفرد۔ |
نسب | • والد: حضرت ابوبکر صدیق
|
سیدہ عائشہ بنت ابی بکر (رضی اللہ عنہا) (پیدائش: 614ء– وفات: 13 جولائی 678ء) رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی زوجہ نيں۔ آپ نوں اُم المومنین دے خطاب توں یاد کيتا جاندا اے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے بعد عہد خلفائے راشدین وچ آپ دی شخصیت بہت نمایاں نظر آندی اے۔ آپ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی وفات دے بعد 47 سال زندہ رہیاں تے ایہ تمام اوہ عرصہ اے جس وچ ابتدائی مسلم فتوحات ہوئیاں، مختلف ملکاں مملکت اسلامیہ وچ داخل ہوئے۔ علم الحدیث وچ حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ دی روایات دے بعد سب توں زیادہ روایاتِ حدیث دا ذخیرہ آپ توں ہی روایت کيتا گیا اے۔ آپ عہدِ نبوی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تے عہد خلفائے راشدین دی عینی شاہد وی سن تے ہور برآں آپ نے خلافت امویہ دے ابتدائی 17 سال وی ملاحظہ فرمائے۔ سنہ 678ء وچ آپ دا اِنتقال مدینہ منورہ وچ ہويا۔ آپ دے مناقب و فضائل کثیر نيں جنہاں توں آپ دی عظمت و شان جلالت مسلم خواتین اُتے نمایاں اے۔
ناں و القاب
[سودھو]آپ دا ناں عائشہ اے۔ خطاب اُم المومنین اے۔ القاب صدیقہ، حبیبۃ الرسول، المُبرۃ، المُوَفقہ، طیبہ، حبیبۃ المصطفیٰ تے حمیراء نيں۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے بنت الصدیق توں وی آپ نوں خطاب فرمایا اے ۔[۵][۶] استوں علاوہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے آپ نوں یَا عَائشُ دے ناں توں وی خطاب فرمایا اے۔[۷]
کنیت
[سودھو]آپ دی کنیت اُمِ عبد اللہ اے۔ عرب وچ کنیت اشراف دی شرافت دا نشان سی تے چونکہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دی کوئی اولاد نہ سی، اِس لئی کنیت وی نہ سی۔ اک بار رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم توں ازراہِ حسرت عرض کرنے لگاں کہ تے خواتین نے تاں اپنی سابقہ اولاداں دے ناں اُتے اپنی اپنی کنیت رکھ لی، وچ اپنی کنیت کس دے ناں اُتے رکھاں؟۔ فرمایا: اپنے بھانجے عبد اللہ دے ناں اُتے [۸][۹] جو آپ دی بہن حضرت اسماء بنت ابی بکر تے زبیر ابن عوام دے بیٹے سن
نسب
[سودھو]آپ والد دی طرف توں قریشیہ تیمیہ نيں تے والدہ دی طرف توں کنانیہ نيں۔ والد دی طرف توں قبیلہ قریش دی شاخ بنو تمیم نال تعلق اے تے والدہ دی طرف توں قبیلہ قریش دی شاخ کنانہ نال تعلق اے۔
- والد دی طرف توں نسب ایويں اے:
حضرت عائشہ بنت ابی بکر الصدیق بن ابی قحافہ عثمان بن عامر بن عمر بن کعب بن سعد بن تیم بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فہر بن مالک۔[۹]
- والدہ دی طرف توں نسب ایويں اے:
حضرت عائشہ بنت اُمِ رومان زینب بنت عامر بن عویمر بن عبد شمس بن عتاب بن اذینہ بن سبیع بن وہمان بن حارث بن غنم بن مالک بن کنانہ۔[۹]
والد دی طرف توں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دا نسب رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے نسب توں مرہ بن کعب اُتے اٹھويں پشت اُتے ملدا اے تے والدہ دی طرف توں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دا نسب رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے نسب توں مالک بن کنانہ اُتے گیارہويں پشت اُتے ملدا اے [۳]۔
- رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دا نسب ایويں اے :
حلیہ و ہیئت مبارکہ تے لباس
حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا خوش رو تے صاحب جمال سن۔ رنگ سفید سی جس وچ سرخی غالب سی، اِسی لئی لقب حمیراء توں مشہور نيں ۔[۱۰] نو یا دس سال دی عمر تک آپ بالغ ہوچکيتیاں سن۔[۱۱] لڑکپن وچ دبلی پتلیاں سن [۱۲][۱۳] مگر بعد وچ فربہی غالب آگئی تاں بدن کسی قدر بھاری ہوئے گیا سی[۱۳]۔ زہد و قناعت دی وجہ صرف اک جوڑا لباس دا اپنے پاس رکھدیاں سن تے اُسی نوں دھو دھو کر پہن لیا کردیاں سن۔[۱۴] اک کردا جس دی قیمت پنج درہم سی تے ایہ اُس زمانہ دے لحاظ توں اِس قدر بیش قیمت سی کہ تقاریب وچ دلہن دے واسطے عاریتاً منگ لیا جاندا۔[۱۵] زعفران وچ رنگ کر کپڑے پہن لیا کردیاں سن۔[۹][۱۶]
بعض اوقات سرخ رنگ دا کردا زیب تن فرماتاں۔[۹] اکثر سیاہ رنگ دا دوپٹہ استعمال فرماتاں۔[۹] کدی کدی زیور وی پہن لیا کردیاں، گلے وچ یمن دا بنیا ہویا خاص قسم دا سیاہ و سفید مہراں دا ہار ہويا کردا۔[۱۷] انگلیاں وچ سونے دی انگوٹھیاں وی پہنا کردیاں سن۔[۹][۱۸] طوافِ کعبہ دے دوران وچ چہرہ اقدس اُتے اک پردہ نقاب جداں اوڑھ لیا کردیاں تاکہ لوکاں توں پردے وچ رنيں۔[۹] اک ریشمی چادر آپ دے پاس سی، بعد وچ اوہ چادر آپ نے اپنے بھانجے عبد اللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں دے دی۔[۹][۱۹] ایہ ریشمی چادر آپ اوڑھا کردیاں سن۔[۹] آپ فرماندیاں نيں : اسيں عہد رسالت وچ سیراء دے کپڑے پہنا کردے سن، سیرا وچ کچھ ریشم ہُندا اے۔[۹]
رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی وفات دے بعد وی مہندی استعمال فرماندی رہیاں تے زعفران وچ رنگے ہوئے لباس وچ حج ادا کر ليا کردیاں۔[۹] حالتِ احرام وچ سرخ لباس زیب تن وی فرماتاں۔[۹] تابعی عطاء بن ابی الرباح کہندے نيں کہ وچ تے عبید بن عمیر حضرت عائشہ رضی اللہ عنہ دے پاس آیا جایا کردے سن جدوں کہ آپ کوہِ ثبیر اُتے ٹھہری ہوئیاں سن (یعنی موسم حج وچ ) ابن جریج کہندے نيں کہ ميں نے عطاء توں پُچھیا: اُس دِن آپ دا پردہ کيتا سی؟ فرمایا: آپ اُس وقت اپنے ترکی خیمہ وچ سن تے ساڈے تے آپ دے درمیان وچ خیمہ دی قناتاں حائل سن لیکن ميں نے دیکھیا کہ آپ زعفران وچ رنگا ہويا کردا پہنے ہوئے نيں، اُس وقت وچ بچہ سی۔[۹]
سر اقدس اُتے اکثر خوشبو لگیا لیا کردیاں۔ خود فرماندیاں نيں کہ اسيں نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے نال روانہ ہوئے حتیٰ کہ اسيں مقام قاحہ وچ پہنچے تاں میرے سر توں زردی بہہ کر چہرے اُتے آئی کیونجے ميں نے روانہ ہونے توں پہلے سر اُتے خوشبو لگائی سی۔ نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: ہن تواڈا رنگ وڈا پیارا اے۔[۹]
تابعی اسحٰق اعمیٰ جو نابینا سن، کہندے نيں کہ وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے پاس گیا، آپ نے میرے توں پردہ کيتا، وچ بولا: آپ میرے توں پردہ کردیاں نيں حالانکہ وچ آپ نوں دیکھ نئيں سکدا۔ آپ نے فرمایا: جے تسيں مینوں نئيں دیکھدے تاں وچ تاں توانوں دیکھدی ہون۔[۹]والدین
آپ دے والد حضرت ابوبکر صدیق ابن ابی قحافہ عثمان رضی اللہ عنہ نيں جو سب توں پہلے اسلام لیائے تے اُنہاں دا اِنتقال بروز پیر 22 جمادی الثانی 13ھ مطابق 22 اگست 634ء نوں 63 سال دی عمر وچ مدینہ منورہ وچ ہويا، تب حضرت عائشہ رضی اللہ عنہ دی عمر مبارک نیڑےاً 22 سال سی۔
- آپ دی والدہ حضرت ام رومان زینب بنت عامر نيں جنہاں دا سنہ وفات اختلافی اے۔ بعض مورخین دے مطابق حضرت ام رومان رضی اللہ عنہا دی وفات حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ دے عہد خلافت وچ ہوئی۔ بعض مورخین نے اُنہاں دا سال وفات 5ھ تے 6ھ وی لکھیا اے، معتبر احادیث دی روشنی وچ ایہ صریحاً غلط معلوم ہُندا اے کیونجے 6ھ وچ پیش آنے والے واقعہ اِفک وچ اُنہاں دی موجودگی دا پتہ چلدا اے تے اِس سلسلے وچ تمام روایات وچ اِنہاں دا ناں آیا اے۔ 9ھ وچ پیش آنے والے واقعہ تخییر دے وقت وی اوہ زِندہ سن۔ صحیح بخاری وچ تاں مسروق تابعی دی روایت حضرت ام رومان توں متصلاً مروی اے۔ امام بخاری نے تریخ الصغیر وچ اِنہاں دا ناں اُنہاں لوکاں وچ لکھیا اے جنہاں نے حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے عہد خلافت وچ وفات پائی تے پہلی روایت یعنی 5ھ تے 6ھ اُتے اعتراض کيتا اے۔ ایہ وی مصدقہ اے کہ حضرت ام رومان رضی اللہ عنہا دی وفات بعہد نبوی وچ نئيں ہوئی، ایسا کسی روایت وچ نئيں ملدا۔ الحافظ ابن حجر عسقلانی نے رہتل الرہتل وچ اِس اُتے محققانہ نقد لکھیا اے تے ثابت کيتا اے کہ امام بخاری دا بیان بالکل صحیح اے ۔[۲۰]امام بخاری دے بیان دے مطابق حضرت ام رومان رضی اللہ عنہا دی وفات غالباً ماہِ ربیع الاول 11ھ مطابق جون 632ء توں ماہِ جمادی الثانی 13ھ مطابق اگست 634ء دے وسطی زمانہ وچ ہوئی جو حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دا عہد خلافت اے۔
ولادت
[سودھو]آپ دی ولادت بعثت دے پنجويں سال ماہِ شوال المکرم مطابق ماہِ جولائی 614ء بمقام مکہ مکرمہ، حجاز مقدس وچ ہوئی [۳]۔ ابن سعد نے طبقات وچ آپ دی ولادت نبوت دے چوتھے سال دے آغاز وچ لکھی اے [۹] مگر پہلی روایت اُتے تمام مورخین دا اتفاق اے۔ آپ بحالتِ مسلمانی پیدا ہوئیاں نيں کیونجے آپ دے والد حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ آپ دی ولادت توں نیڑےاً پنج سال پہلے اسلام لے آئے سن ۔ آپ دا بچپن مکہ مکرمہ وچ ہی گزریا۔ تے نیڑےاً 9 سال دی عمر وچ ہجرت کرکے مدینہ منورہ لیائی گئياں۔
بچپن
[سودھو]غیر معمولی لوک اپنے بچپن وچ ہی اپنی حرکات و سکنات تے نشو و نما وچ ممتاز ہُندے نيں، اُنہاں دے اک اک خط و خال وچ کشش ہُندی اے۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دا بچپن وی روشن تے سعادت مندی توں بھرپور گزریا۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نوں لڑکپن وچ کھیل کود دا شوق تاں سی مگر دو شوق مرغوب سن : گڑیاواں توں کھیلنا تے جھولا جھولنا۔[۲۱]
گڑیاواں تاں مدت مدید تک آپ دے پاس رنيں۔ سنن ابوداؤد دی اک حدیث توں معلوم ہُندا اے کہ غزؤہ خیبر یا غزؤہ تبوک توں واپسی اُتے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے آپ دے پاس گڑیاواں دیکھو سن جو اک طاق وچ رکھی ہوئیاں سن تے اُنہاں کھلونےآں وچ اک پراں والا گھوڑا وی سی۔[۲۲] جے ایہ روایت غزؤہ خبیر (محرم 7ھ) توں متعلق اے تاں غالباً اُس وقت حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا 14 برس کيتیاں سن تے جے ایہ روایت غزؤہ تبوک (رجب 9ھ) توں متعلق اے تاں اُس وقت حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا ساڈھے 16 برس کيتیاں سن۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دا خود بیان اے کہ: وچ گڑیاواں توں کھیلدی سی۔[۲۱]
- آپ فرماندیاں نيں کہ:
"ميں گڑیاواں توں کھیلا کردی سی، بعض اوقات رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم میرے پاس آندے تے میرے پاس چھوٹی چھوٹی بچیاں بیٹھی ہودیاں سن، جدوں آپ داخل ہُندے تاں اوہ بچیاں باہر نکل جاندیاں تے جدوں آپ تشریف لے جاندے تاں اوہ داخل ہوجاندیاں (یعنی میرے پاس واپس آ جاندیاں)۔" [۲۱]
- رخصتی دے بعد وی آپ گڑیاواں توں کھیلا کردیاں سن، خود بیان فرماندیاں نيں کہ: رخصتی دے بعد وی وچ بچیاں دے نال گڑیاواں توں کھیلا کردی سی، جدوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تشریف لاندے تاں آپ توں میری سہیلیاں چھپ جاندیاں، فیر رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم میرے کولوں ہٹ کر اُنئيں بھیج دتا کردے سن (یعنی جدوں میرے کولوں چلے جاندے تاں میری سہیلیاں نوں واپس میرے پاس بھیج دیندے)۔[۹] بعض اوقات رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اسيں توں کہہ دتا کردے: اپنی اپنی جگہ اُتے رہوئے۔[۹] عروہ بن زبیر تابعی بیان کردے نيں کہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا فرماندیاں نيں کہ: وچ عہد رسالت وچ گڑیاواں توں کھیلا کردی سی۔[۹]
- آپ فرماندیاں نيں کہ: میری گڑیاواں سن، جدوں نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم میرے پاس تشریف لاندے تاں وچ انہاں اُتے کپڑا ڈال دتا کردی سی۔[۹]
جھولا جھولنے توں متعلق کئی روایات توں معلوم ہُندا اے کہ آپ نوں جھولا جھولنا مرغوب سی۔ سنن ابوداؤد وچ اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نال نکاح توں تھوڑی دیر پہلے تک آپ جھولا جھول رہیاں سن۔[۲۳] تے جھولا جھولنے وچ اکثر آپ دی سانس پھُل جایا کردی۔[۲۳]
عموماً ہر زمانہ دے بچےآں دا اوہی حال ہُندا اے جو اج کل دے بچےآں دا اے کہ ست یا اٹھ سال دی عمر تک تاں اُنئيں کسی گل دا مطلق وی ہوش نئيں رہندا تے نہ ہی اوہ کسی گل کيتی تہ تک ہی پہنچ سکدے نيں لیکن حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا لڑکپن وچ وی اک اک گل یاد رکھدیاں سن، اُنہاں گلاں دی روایت وی کر دتا کردیاں سن تے اُنہاں توں اکثر احکام وی اِستنباط فرما لیا کردیاں۔ لڑکپن دے جزئی جزئی واقعات دی مصلحتاں نوں بیان فرمایا کردیاں۔ اِسی زمانہ وچ جے کھیل کود دے دوران وچ کوئی سن لیتاں تاں اُس نوں یاد رکھدیاں سن۔
- خود حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا فرماندیاں نيں کہ: مکہ مکرمہ وچ جدوں ایہ آیت بَلِ السَّاعَۃُ مَوْعِدُھُمْ وَ السَّاعَۃُ اَدْھٰی وَ اَمَرُّ نازل ہوئی تاں وچ (اُس وقت) بچی سی تے کھیل رہی سی۔[۲۴][۲۵] ایہ سورۃ القمر دی آیت 46 اے اِس دا ترجمہ ایہ اے: " اصل وچ اُنہاں دے وعدے دا وقت تاں قیامت اے تے قیامت وڈی سخت تے بہت تلخ ہوئے گی۔"
ہجرت دے وقت حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دا سن محض 8 سال دا سی مگر اِس کم سنی تے کم عمری وچ ہوش مندی تے قوتِ حافظہ دا ایہ حال سی کہ ہجرت نبوی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے تمام واقعات بلکہ جزئیات وی یاد سن، آپ توں ودھ کے کسی صحابی نے ہجرت دے واقعات دا تمام مسلسل بیان محفوظ نئيں رکھیا۔ امام بخاری نے صحیح بخاری وچ باب الہجرۃ دے تحت اِنہاں تمام روایات نوں نقل کر دتا اے۔
نکاح
[سودھو]حضرت عائشہؓ فرماندیاں نيں کہ:
” | میرا نکاح وی شوال وچ ہويا۔رخصتی وی شوال وچ ہوئی۔حضورصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی بیویاں وچ کیہڑی میرے توں زیادہ نصیب ور تے حضورؐ دی محبوبہ سی۔[۲۶] | “ |
رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی پہلی زوجہ حضرت خدیجہ بنت خویلد رضی اللہ عنہا نيں۔ جدوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی زوجیت وچ آئیاں تاں اُس وقت اُنہاں دا سن 40 سال دا سی تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دا سن مبارک 25 سال دا سی۔ تے حضرت خدیجہ بنت خویلد ہور 25 سال تک شرفِ زوجیت وچ رنيں۔ ماہِ رمضان 10 نبوی مطابق اپریل 619ء وچ حضرت خدیجہ بنت خویلد رضی اللہ عنہا نے 65 سال دی عمر وچ مکہ مکرمہ وچ وفات پائی۔ اُس وقت رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلمم دا سن 50 سال سی۔ حضرت خدیجہ رضی اللہ عنہا دی وفات دے بعد رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم غمگین رہنے لگے۔ حضرت خدیجہ رضی اللہ عنہا اپنے شوہر دے ہمراہ ہر موقع اُتے نال دیندی رہیاں، آپ دے نال ہمدردی کردی رہیاں، مصائب وچ آپ دا ہتھ بٹاندی رہیاں، سب توں پہلے آپ دے رسول و نبی ہونے دا اقرار کيتا، ایسی غمگسار تے رفیق زوجہ دی جدائی وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم بہت ملول رہیا کردے، بلکہ تنہائی دے غم وچ زندگی وچ دشواری آنے لگی۔
جانثاران رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نوں بہت فکر لاحق ہوئی، مشہور صحابی حضرت عثمان بن مظعون (متوفی 2ھ/ 624ء) دی زوجہ حضرت خولہ رضی اللہ عنہا بنت حکیم رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے پاس آئیاں تے عرض کيتی: یا رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم! آپ دوسرا نکاح کر لین۔ آپ نے فرمایا: کس سے؟ خولہ رضی اللہ عنہا کہنے لگاں: بیوہ تے کنواری دونے طرح دی لڑکیاں موجود نيں، جس نوں آپ پسند فرماواں اُسی دے متعلق گفتگو کيتی جائے۔ فرمایا: اوہ کون نيں؟ خولہ رضی اللہ عنہا نے کہیا: بیوہ تاں سودہ بنت زمعہ نيں تے کنواری ابوبکر ( رضی اللہ عنہ) دی بیٹی عائشہ (رضی اللہ عنہا)۔ ارشاد ہويا: بہتر اے تسيں اِنہاں دی نسبت گفتگو کرو۔ حضرت خولہ رضی اللہ عنہا رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی مرضی پا کر حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے گھر آئیاں تے اُنہاں توں تذکرہ کيتا۔ دورِ جاہلیت وچ دستور سی جس طرح سگے بھائیاں دی اولاد نال نکاح جائز نئيں، اِسی طرح عرب اپنے منہ بولے بھائی دی اولاد توں وی شادی نئيں کيتا کردے سن ۔ اِس بنا اُتے حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے کہیا: خولہ! عائشہ (رضی اللہ عنہا) تاں آنحضرت (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دی بھتیجی اے، آپ توں اُس دا کِداں نکاح ہوئے سکدا اے ؟ حضرت خولہ رضی اللہ عنہا نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم توں اِستفسار کيتا تاں آپ نے فرمایا: ابوبکر رضی اللہ عنہ میرے دینی بھائی نيں تے اِس قسم دے بھائیاں نال نکاح جائز اے۔[۲۷] حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نوں جدوں ایہ معلوم ہويا تاں اُنہاں نے قبول کر ليا۔
لیکن اِس توں پہلے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دی نسبت جبیر بن مطعم دے بیٹے توں ہوچکيتی سی، اِس لئی اُنہاں توں پوچھنا وی ضروری سی۔ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے جبیر توں جا کے پُچھیا کہ تسيں نے عائشہ (رضی اللہ عنہا) دی نسبت اپنے بیٹے نال کیندی سی، ہن کيتا کہندے ہو؟ جبیر نے اپنی بیوی توں پُچھیا۔ جبیر بن مطعم دا خاندان حالے اسلام توں آشنا نئيں ہويا سی، اُس دی بیوی نے کہیا: جے ایہ لڑکی (یعنی حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا) ساڈے گھر آگئی تاں ہماریا بچہ بے دِین ہوئے جائے گا (یعنی بت پرستی چھڈ دے گا)، سانوں ایہ گل منظور ننيں۔[۹][۲۸][۲۹]
نکاح دے وقت عمر6سال
[سودھو]حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دا جدوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نال نکاح ہويا تاں تب آپ دی عمر 6 سال سی۔ ایہ نکاح ماہِ شوال 10 نبوی مئی 619ء وچ ہويا۔ تب رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دا سن 49 سال 7 ماہ سی۔ ایہ ہجرت نبوی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم توں تن سال پہلے دا واقعہ اے۔ آپ دا مہر 500 درہم سی۔[۳۰] آپ دی رخصتی ہجرت دے پہلے سال ماہِ شوال 1ھ/ اپریل 623ء وچ عمل وچ آئی۔ اُس وقت آپ دی عمر مکمل 9 سال سی۔ تابعی عروہ بن زبیر (جو حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے بھانجے نيں) نے آپ نال نکاح دے متعلق پُچھیا تاں بیان فرمایا کہ: جدوں نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مجھ نال نکاح کيتا تاں وچ بچیاں دے نال کھیل رہی سی، مینوں معلوم نہ سی کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مجھ نال نکاح کر ليا اے حتیٰ کہ مینوں میری والدہ پھڑ کر گھر وچ لے گئياں تے گھر ہی مینوں روک دتا، ہن مینوں خیال آیا کہ میرا نکاح ہوئے گیا اے۔ ميں نے اِس بارے وچ اپنی والدہ توں نئيں پُچھیا، ہاں اُنہاں نے خود ہی مینوں بتادتا کہ تواڈا نکاح ہوئے گیا اے۔[۹]
تابعیہ عمرہ بنت عبد الرحمٰن (جو حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دی بھتیجی نيں) نے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا توں سنیا، آپ فرمادیاں سن کہ: نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے میرے توں شوال 10 نبوی وچ ہجرت توں تن سال پہلے نکاح کيتا، اُس وقت وچ 6 سال کيتی سی [۳۱]، فیر آپ ہجرت کرکے مدینہ منورہ پیر دے دن 12 ربیع الاول نوں آئے تے ہجرت توں اٹھويں ماہ وچ آپ نے میرے توں بیاہ کيتا (یعنی رخصتی) تے خلوت دے وقت وچ 9 سال دی سی۔[۹][۳۱]
رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم مدینہ منورہ ماہ ربیع الاول 1ھ نوں پہنچے تے ربیع الاول توں اٹھواں مہینہ شوال ہُندا اے۔ جس دے مطابق ایہ رخصتی ماہِ شوال 1ھ/ اپریل 623ء وچ عمل وچ آئی اُس وقت رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی عمر مبارک 53 سال 10 ماہ سی۔ اِس لحاظ توں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی خدمت وچ 9 سال 6 ماہ رنيں۔
بکثرت احادیث وچ آیا اے کہ نکاح توں پہلے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے خواب وچ دیکھیا کہ اک فرشتہ ریشم دے کپڑے وچ لپیٹ کر آپ دے سامنے کوئی چیز پیش کر رہیا اے، پُچھیا: کيتا اے ؟ جواب دتا کہ آپ دی زوجہ نيں۔ آپ (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے کھول کر دیکھیا تاں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا سن۔ آپ فرماندیاں نيں کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے میرے توں فرمایا: ماں تسيں نوں دو بار خواب وچ دیکھ چکيا ہون، ميں نے دیکھیا کہ اک شخص ریشمی کپڑے وچ تسيں نوں میرے پاس لیایا اے تے کہہ رہیا اے: ایہ آپ دی اہلیہ نيں، اِنہاں دا پردہ اُٹھا کر ویکھو، ميں نے پردہ اُٹھا کر دیکھیا تاں تسيں سن۔ ميں نے کہیا: جے ایہ اللہ دے کولوں اے تاں اللہ اِسنوں ضرور نافذ فرما دے گا۔[۹]
حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا فرماندیاں نيں کہ: حضرت جبرئیل امین علیہ السلام ریشم دے سبز کپڑے وچ (لپٹی ہوئی) اُنہاں دی تصویر لے کے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی بارگاہ وچ حاضر ہوئے تے عرض کيتا: یا رسول اللہ! ایہ دنیا و آخرت وچ آپ دی اہلیہ نيں۔[۳۲] آپ فرماندیاں نيں کہ: رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے میرے توں فرمایا کہ: ميں نے خواب وچ توانوں دو بار دیکھیا، ميں نے فرمایا کہ تسيں ریشمی کپڑےآں وچ لپٹی ہوئی ہوئے تے مینوں کہیا گیا کہ ایہ آپ دی بیوی نيں۔ سو پردہ ہٹا کر ویکھو، جدوں ميں نے دیکھیا تاں تسيں ہی سی۔ تاں ميں نے کہیا: جے ایہ اللہ تعالیٰ دی طرف توں اے تاں اوہ ایسا کرکے ہی رہے گا۔[۳۳][۳۴][۳۵][۳۶][۳۷]
کم سنی دی شادی دے حوالے توں سید سلیمان ندوی کہندے نيں:کم سنی دی اِس شادی دا اصل منشا نبوت تے خلافت دے درمیان وچ تعلقات دی مضبوطی سی۔ اک تاں عرب دی گرم آب و ہوا وچ خواتین دی غیر معمولی نشوونماء دی طبعی صلاحیت موجود اے، دوسرے عام طور اُتے ایہ وی دیکھیا گیا اے جس طرح ممتاز لوک دے دماغی تے ذہنی قویٰ وچ ترقی دی غیر معمولی استعداد ہويا کردی اے، اِسی طرح قد و قامت وچ وی بالیدگی دی خاص قابلیت ہُندی اے، انگریزی وچ اِسنوں Precocious وی کہندے نيں۔ بہرحال اِس کمسنی وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دا حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نوں اپنی زوجیت وچ قبول کرنا اِس گل کيتی صریح دلیل اے کہ لڑکپن توں اُنہاں وچ نشوونماء، ذکاوت، جودتِ ذہن تے نکتہ رسی دے آثار نمایاں سن ۔[۳۸]
نکاح لڑکپن وچ
[سودھو]بوہت سارے مسلمان مصنفاں نے حضرت عائشہ دی عمر دا حساب اُنہاں دی بہن حضرت اسماء دی عمر دی معلومات توں وی کڈیا اے۔ جس دے مطابق شادی دے وقت اُنہاں دی عمر 13، 17 یا 19 سال دے درمیان سی۔[۳۹] محمد نکنام عرب شاہی، جو ایرانی اسلامی محقق تے تریخ دان نيں، نے 6 مختلف طریقےآں توں بیان کيتا اے کہ منگنی دے وقت حضرت عائشہ دی عمر 17 یا 19 سال تے رخصتی دے وقت 20 یا 22 سال سی۔[۴۰] حضرت فاطمہ دی عمر نوں بنیاد بنا کے لاہور احمدیہ تحریک دے محقق محمد علی نے اندازہ لگایا اے کہ نکاح دے وقت حضرت عائشہ دی عمر 10 سال توں زیادہ تے رخصتی دے وقت 15 سال توں زیادہ سی۔[۴۱]
تعلیم و تربیت
[سودھو]حضرت عائشہ دی تعلیم و تربیت انہاں دے والد ماجد ابو بکر صدیق نے کيتی۔ ابو بکر صدیق علم و فضل تے حکمت و دانائی دے مجموعہ سن ۔ انہاں نے بی بی عائشہ نوں زیاده تر تریخ و ادب دے علوم پڑھائے۔ مگر انہاں دی اصلی تعلیم و تربیت دے دور دا آغاز رخصتی دے بعد شروع ہويا۔ انہاں نے شادی دے بعد ہی قرآن پاک دا ناظرہ پڑھیا۔
ہجرت
[سودھو]حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نکاح دے بعد تن سال تک میکہ وچ مقیم رنيں۔ 2 سال 3 ماہ مکہ مکرمہ وچ تے 7 یا 8 مہینے ہجرت دے بعد مدینہ منورہ وچ مقیم رنيں۔ مسلماناں نے اپنے وطن توں دو بار ہجرت کيتی۔ پہلے ملکہ حبشہ وچ تے اُس دے بعد مدینہ منورہ۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا خود فرماندیاں نيں کہ میرے والد حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے وی حبشہ دی طرف ہجرت کرنا چاہی سی تے برک الغماد نامی مقام (جو مکہ مکرمہ توں پنج روز دی مسافت اُتے اے ) پہنچ چکے سن کہ اتفاق توں ابن الدغنہ نامی اک شخص کدرے توں آ رہیا سی، اُس نے ایہ دیکھ کے کہ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ وی ہن وطن چھڈ رہے نيں، قریش دی بدقسمتی اُتے اُس نوں افسوس ہويا تے نہایت اِصرار توں اپنی پناہ وچ اُنہاں نوں مکہ مکرمہ لے آیا۔[۴۲] ممکن اے کہ اِس سفر وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تے اُنہاں دا خاندان وی ہمراہ ہوئے۔
دوسری بار حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے ہجرت رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے ہمراہ مکہ مکرمہ توں مدینہ منورہ دی جانب کيتی۔ اِس ہجرت دا تمام واقعہ تفصیلاً حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا توں مروی اے، اِس تفصیل نوں امام بخاری نے صحیح بخاری باب الہجرۃ جلد اول وچ نقل کر دتا اے۔ جدوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم مدینہ منورہ پہنچے تے مدینہ منورہ وچ مقیم ہوئے گئے تے اطمینان ہويا تاں آپ نے اہل و عیال نوں لیانے دے واسطے حضرت زید بن حارثہ رضی اللہ عنہ تے اپنے غلام حضرت ابو رافع رضی اللہ عنہ نوں مکہ مکرمہ بھیجیا، حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے وی اپنا آدمی نال بھیج دتا۔ چنانچہ حضرت عبد اللہ بن ابی بکر رضی اللہ عنہ اپنی والدہ حضرت ام رومان رضی اللہ عنہا تے دونے بہناں یعنی حضرت اسماء بنت ابی بکر رضی اللہ عنہا تے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نوں مکہ مکرمہ توں لے کے روانہ ہوئے۔ بیض منیٰ دے مقام اُتے جدوں آپ اپنی والدہ ام رومان رضی اللہ عنہا دے ہودج وچ اُنہاں دے نال سوار سن، اِتفاق توں اوہ اونٹھ بھج نکلیا تے اِس زور توں دوڑا کہ ہن ایہ خطرہ لاحق ہويا کہ ہن پالان گرا کہ ہن گرا، خواتین دا ایہ قاعدہ اے کہ ماں نوں اپنی پروا نہ سی بلکہ لخت جگر دے واسطے رونے لگاں، آخر میلےآں اُتے جاکے جدوں اونٹھ پھڑیا گیا تاں اُنہاں نوں تشفی ہوئی۔ ایہ مختصر سا قافلہ مدینہ منورہ پہنچیا تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اُس وقت مسجد نبوی دے آس پاس وچ مکانات تعمیر کروا رہے سن ۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی دونے صاحبزادیاں حضرت ام کلثوم رضی اللہ عنہا تے حضرت فاطمہ رضی اللہ عنہا تے حضرت سودہ بنت زمعہ رضی اللہ عنہا اِنہاں نويں گھراں وچ فروکش ہوئیاں۔ (ابن سعد نے طبقات وچ اِس واقعہ دی مکمل تفصیل بیان کردتی اے مگر اساں ایتھے مختصراً خلاصہ پیش کيتا اے )۔[۹] ایہ واقعہ ماہِ شوال 1ھ/ اپریل 623ء دا اے۔
رخصتی
[سودھو]ہجرت مدینہ منورہ دے بعد حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا اپنے عزیزاں دے نال بنو حارث بن خزرج دے محلہ وچ اُتراں۔[۴۳] تے 7 یا 8 مہینےآں تک اپنی والدہ ام رومان رضی اللہ عنہا دے نال رنيں۔ اکثر مہاجرین نوں مدینہ منورہ دی آب و ہوا موافق نہ آئی تے متعدد لوک بیمار پے گئے۔ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ وی سخت بیمار ہوئے تے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا اپنے والد دی تیمارداری وچ مصروف رنيں۔ بعد وچ آپ وی بخار وچ مبتلا ہوگئياں، مرض دی شدت دا ایہ حال سی کہ آپ دے سر دے تمام بال گر گئے۔[۴۴] کچھ مدت بعد آپ صحت مند ہوئیاں تاں حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم توں کہیا: یا رسول اللہ! آپ اپنی اہلیہ نوں رخصت کیوں نئيں کرا لیندے؟ اِس وچ کیہ رکاوٹ اے ؟ (مراد ایہ سی کہ آپ اپنی زوجہ اپنے گھر کیوں نئيں بلوا لیندے؟)۔ آپ (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے فرمایا: اِس وقت میرے پاس مہر اداء کرنے دے لئی رقم موجود ننيں۔ ایہ سن کر حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے آپ نوں ساڈھے بارہ اوقیہ یعنی 500 درہم دیے۔ سرورِ عالم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے ایہ تمام رقم حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نوں بھجوا دتی تے اِس طرح آپ دی رخصتی عمل وچ آئی (یہ واقعہ خود حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا توں مروی اے جسنوں ابن سعد نے طبقات وچ نقل کر دتا اے )۔[۹]
- حضرت عائشہ ماہِ شوال وچ خواتین دی رخصتی نوں محبوب خیال فرمادیاں سن، تابعی عروہ بن زبیر بیان کردے نيں کہ میرے توں اُم المومنین عائشہ رضی اللہ عنہا نے کہیا: رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے میرے توں شوال وچ نکاح کيتا تے شوال وچ ہی بیاہ کيتا (یعنی رخصتی)، رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی کیہڑی بیوی آپ دی نگاہ وچ میرے توں زیادہ نصیبا والی تھی؟ [۹]
دراصل دورِ جاہلیت وچ مدینہ منورہ وچ طاعون پھوٹ پيا سی جس دے سبب اہلیانِ مدینہ منورہ ماہِ شوال وچ رخصتی یا نکاح نوں نیک خیال نئيں کردے سن ۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دی ذات اقدس دے سبب ایہ جاہلانہ رسم ختم ہوئے گئی۔[۹]
سیدنا عائشہ دا زُہد و قناعت
[سودھو]حضرت سیدنا سہل بن سعد
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/%D8%B1%D8%B6%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%86%D9%87.png/20px-%D8%B1%D8%B6%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%86%D9%87.png)
” | آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے ست دینار اُم المومنین عائشہ صدیقہ دے پاس رکھے سن، جدوں آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم مرض لاحق ہويا تاں فرمایا: اے عائشہ! ایہ دینار حضرت علی دے پاس لے جاؤ، فیر آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے غشی طاری ہوگئی تے ايسے حالت نے حضرت عائشہ نوں مشغول کر دتا،حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم انہاں نوں ایہی حکم فرماندے تے ہر بار آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے غشی طاری ہوجاندی تے ایہ حالت سیدنا عائشہ نوں مشغول کردیندی حتیٰ کہ رسول پاک صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اوہ دینار حضرت علی دی طرف بھیج دتے، حضرت علی نے دینار صدقہ کردتے۔ پیر دی رات حضور اکرم نے موت دی سختی وچ گزاری تے ام المومنین سیدنا عائشہ نے اپنے آس پاس دی عورتاں وچ کِسے عورت دی طرف چراغ دے کے بھیجیا کہ اپنے گھی دے برتن وچ تھوڑا سا گھی ہدیۃً ساڈے چراغ وچ ڈال دیجئے کیونجے حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم عالم نزع وچ نيں۔[۴۵] | “ |
حضرت سیدنا عروہ
اُم لمومنین حضرت عائشہ صدیقہ
توں روایت کردے نيں کہ عائشہ صدیقہ نے انہاں توں فرمایا:
” | اے بھانجے! اسيں دو ماہ وچ تن چاند دیکھدے تے حضور سراپا نور، شاہ غیور دے گھراں وچ اگ نئيں جلدی تھی۔ | “ |
حضرت عروہ رضی اللہ تعالیٰ عنہ فرماندے نيں ميں نے عرض کيتی:
” | آپ دی گزر اوقات کینال ہُندی تھی؟ | “ |
انہاں نے فرمایا:
” | دو سیاہ چیزاں یعنی کھجور تے پانی اُتے ہُندی سی۔ سوائے اس دے کچھ انصار آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پڑوسی سن ۔ اُنہاں دی کچھ دُدھ والی اونٹنیاں سن تے اوہ انہاں دا دُدھ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی خدمت وچ بھجوایا کردے سن ۔اور اپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اوہ دُدھ سانوں پلادتا کردے سن ۔[۴۶] | “ |
امام مالک بن انس تک ام المومنین سیدنا عائشہ صدیقہ توں ایہ روایت پہنچی اے کہ:
” | اک مسکین نے انہاں توں کچھ منگیا اس وقت اوہ روزہ دار سن۔ان دے حجرہ مقدس وچ صرف اک روٹی سی انہاں نے اپنی لونڈی توں فرمایا: ”یہ روٹی اس مسکین نوں دے دو“۔ اس لونڈی نے عرض کيتی: ”ام المومنین اپ روزہ کس توں افطار کرن گی؟“۔ عائشہ صدیقہ نے فرمایا: ”یہ روٹی اس مسکین نوں دے دو“۔لونڈی نے کہیا: اوہ روٹی ميں نے مسکین نوں دے دتی جدوں شام ہوئی تاں سانوں کسی گھر والےآں یا کسی نے ہدیہ بھیجیا جو سانوں بکری یا روٹی بھیجیا کردا سی۔ ام المومنین نے مینوں بلايا تے فرمایا:”اس وچوں کھاؤ، ایہ تواڈی روٹی (ٹکیہ) وچوں بہتر اے “۔[۴۷] | “ |
غزوہ مُرَیسِیع
[سودھو]ماہِ شعبان 5ھ/ جنوری 627ء وچ غزوہ المریسیع پیش آیا۔ مریسیع قدید دے اطراف وچ ساحل دے نیڑے اک چشمہ اے [۴۸] جس دے گرد بنو مصطلق آباد سن جو بنو خزاعہ دی اک شاخ نيں تے ایہ بنی مدلج دے حلفاء وچوں سن ۔ بنو مصطلق اپنے اِس کنويں یعنی مریسیع اُتے اُترا کردے سن ۔ اِس کنويں تے الضرع دے مقام دے درمیان وچ اک دن دی مسافت سی، الضرع تے مدینہ منورہ وچ 8 برد یعنی 96 میل دا فاصلہ سی۔[۴۹]
مریسیع وچ بنو مصطلق دا سردار الحارث بن ابی ضرار سی جو لوکاں نوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نال جنگ کرنے اُتے آمادہ کر رہیا سی۔ ایہ خبر جدوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نوں پہنچی تاں آپ نے بریدہ بن حصیب الاسلمی رضی اللہ عنہ نوں بھیجیا کہ اوہ اِس خبر دا علم لاواں۔ اُنہاں نے نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نوں بنو مصطلق دے حال دی خبر دتی تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے لوکاں نوں بلايا تے جمع کيتا تے لوک بوقت روانگی گھوڑےآں دی باگ ڈور پھڑ کر روانہ ہوئے، ایہ تعداد وچ 30 سن، 10 مہاجرین دے تے 20 انصار دے افراد شامل سن ۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے ہمراہ منافقین دے وی بوہت سارے آدمی روانہ ہوئے جو اِس توں پہلے کسی غزوہ وچ روانہ نئيں ہوئے سن ۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے زید بن حارثہ رضی اللہ عنہ نوں مدینہ منورہ اُتے اپنا قائم مقام بنایا۔[۴۹]
رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم مدینہ منورہ توں 2 شعبان 5ھ/ 26 دسمبر 626ء نوں روانہ ہوئے، الحارث بن ابی ضرار تے اُس دے ساتھیاں نوں جدوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی آمد دی خبر ملی تے اِس امر دی وی خبر ملی کہ اُنہاں دا جاسوس قتل کر دتا گیا جو اُنہاں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی خبر لیانے دے لئی روانہ کيتا سی، تاں الحارث بن ابی ضرار دے اوہ ساتھی سخت ناگواری دا اظہار کرکے اُس توں جدا ہوئے گئے تے اِسی اثناء وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم مریسیع پہنچ گئے۔ اوتھے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اپنا خیمہ نصب کرنے دا حکم دتا۔ اِس غزوہ وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی دو ازواج حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تے حضرت اُم سلمہ رضی اللہ عنہا وی ہمراہ سن۔ بنو مصطلق نال جنگ کيتی تیاری وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اصحاب نوں صف بستہ کيتا، مہاجرین دا عَلَم حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ تے انصار دا عَلَم حضرت سعد بن عبادہ رضی اللہ عنہ نوں دتا۔ تھوڑی دیر اُنہاں نے مخالفین توں تیراندازی دی مگر رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اصحاب نوں حکم دتا تاں اُنہاں نے یکبارگی حملہ کر دتا۔ مشرکین وچ کوئی شخص نہ بچا، 10 آدمی قتل ہوئے تے باقی گرفتار کرلئی گئے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مرداں، عورتاں تے بچےآں تے اونٹھ تے بکریاں قید کرلئی۔ مسلماناں وچ اک شخص شہید ہويا۔ اِسی غزوہ وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حضرت جویریہ رضی اللہ عنہا نال نکاح کر ليا جو بنو مصطلق دے سردار الحارث بن ابی ضرار دی بیٹی سن۔[۴۹]
مسلماناں دی مدینہ منورہ آمد توں اُنئيں جنہاں مصائب دا سامنا کرنا پيا، اُنہاں وچ منافقین سر لسٹ سن ۔ منافقین دا ایہ گروہ مسلماناں تے اسلام مخالف سازشاں وچ مصروف رہندا سی۔ منافقین دی سازشاں دی بروقت سرکوبی کردتی جاندی تاکہ اوہ کامیاب نہ ہوسکن مگر اوہ مسلماناں دی عزت و آبرو توں متعلق طرح طرح دی سازشاں تیار کرلیندے تاکہ مسلمان قبیلےآں وچ پھوٹ پڑوا سکن۔ کئی غزوات وچ منافقین وڈی تعداد وچ جمع ہوجاندے تاکہ خونریزی پھیلانے دا کوئی موقع ہتھ توں نکل نہ جائے۔ ایسا ہی موقع غزوہ بنو مصطلق یا غزوہ بنو مریسیع (وقوعہ ماہِ شعبان 5ھ/ جنوری 627ء) پیش آیا جو تریخ وچ اِفک دے ناں توں مشہور اے تے ایہ منافقین دی سب توں وڈی ذلیل حرکت سی کہ اُنہاں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی زوجہ مطہرہ حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا دی ذات مبارکہ اُتے وی اُنگلی اُٹھائی تے اِس تہمت دا بنیادی مقصد رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نوں اِیذاء پہچانیا سی، نعوذ باللہ۔ چونکہ منافقین نوں ایہ معلوم سی کہ ایتھے (یعنی مریسیع دے مقام پر) کوئی خونریز جنگ نہ ہوئے گی اِس لئی منافقین دی اک بہت وڈی تعداد فوج وچ شریک ہوئے گئی سی۔ ابن سعد دی روایت اے کہ: " رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے ہمراہ منافقین دے وی بوہت سارے آدمی روانہ ہوئے جو اِس توں پہلے کسی غزوہ وچ روانہ نئيں ہوئے سن ۔" [۴۹] منافقین ہر چند اِس غزوہ وچ اپنی شریر حرکات توں باز نہ آئے، اک دفعہ نیڑے سی کہ مہاجرین تے انصار تلوار کھچ کر باہم لڑدے، آخر مشکل توں معاملہ رفع دفع کيتا گیا۔ اِنہاں شریراں نے انصار نوں کہیا کہ اوہ مسلماناں یعنی مہاجرین دی مالی خدمت کرنا چھڈ داں، عبد اللہ بن اُبی جو منافقین دا سردار سی، اُس نے تاں برملا کہیا کہ: اسيں عزت والے اِنہاں ذلیل لوکاں نوں مدینہ توں کڈ دین گے (نعوذ باللہ)۔ اللہ تعالیٰ نے اِسی دے قول نوں سورہ منافقون وچ دہرا دتا اے کہ
- هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلَىٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّىٰ يَنْفَضُّوا ۗ وَلِلَّهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَٰكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَفْقَهُونَ O يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ ۚ وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلَٰكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ O
- ایہی نيں جو کہندے نيں کہ جو لوک رسول اللہ (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے پاس (رہندے) نيں انہاں اُتے (کچھ) خرچ نہ کرو۔ ایتھے تک کہ ایہ (خود بخود) بھج جاواں۔ حالانکہ آسماناں تے زمین دے خزانے خدا ہی کہ نيں
لیکن منافق نئيں سمجھدے۔[۵۰] کہندے نيں کہ جے اسيں پرت کر مدینے پہنچے تاں عزت والے ذلیل لوکاں نوں اوتھے توں کڈ باہر کرن گے۔ حالانکہ عزت خدا دی اے تے اس دے رسول دی تے مومناں دی لیکن منافق نئيں جاندے۔[۵۱]
حضرت زید بن ارقم رضی اللہ عنہ نے عبد اللہ بن اُبی دا ایہ قول رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تک پہنچیا دتا۔ آپ نے لشکر کے کوچ دا حکم دتا تے اُسی وقت مریسیع توں روانہ ہوئے۔[۵۲] رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے انصارِ مدینہ نوں جمع کرکے اِس واقعہ دی اطلاع دتی گو کہ اوہ اِس جرم وچ شریک نہ سن مگر اُنہاں نوں ندامت ہوئی تے عبد اللہ بن اُبی دی نسبت اُنہاں وچ نفرت سی پیدا ہوئے گئی۔ خود اُس دے بیٹے نے جدوں ایہ سنیا تاں اُس نے باپ دے گھوڑے دی لگام پھڑ لی تے کہیا: وچ اُس وقت تک تینوں نہ چھوڑاں گا جدوں تک تاں ایہ اقرار نہ کرلے کہ تاں ہی ذلیل اے تے محمد (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) عزت والے نيں۔[۵۲][۵۳]
واقعہ اِفک
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: واقعہ افک
واقعہ اِفک (واقعہ تہمت) یعنی اُم المومنین حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا اُتے تہمت دا واقعہ غزوہ بنو مصطلق (جسنوں غزوہ بنو مریسیع وی کہیا جاندا اے ) توں واپسی اُتے ماہِ شعبان 5ھ/ جنوری 627ء توں واپسی اُتے پیش آیا۔ واقعہ اِفک دی تفصیل خود حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دی زبانی صحیح بخاری وچ موجود اے، ایتھے ایہ واقعہ اِختصار توں تحریر کيتا گیا اے۔
حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا غزوہ مریسیع وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے ہمراہ سن، مدینہ منورہ توں روانگی توں پہلے اُنہاں نے اپنی بہن حضرت اسماء بنت ابی بکر رضی اللہ عنہا توں اک ہار عاریتہً پہننے نوں منگ لیا سی، ہار دی لڑیاں کمزور سن کہ ٹُٹ ٹُٹ جادیاں سن، اِس وقت آپ دی عمر وی 14/15 توں ودھ نہ سی، ایہ دور خاتون دے لئی ایسا اے کہ اُنہاں دے نزدیک معمولی سا زیور وی گراں قیمت ہُندا اے۔ چونکہ پردہ دا حکم اِس غزوہ توں پہلے ہی نازل ہوچکيا سی اِسی لئی آپ دورانِ سفر محمل یعنی ہودج وچ سوار ہودیاں سن جس اُتے پردے لٹکے رہندے سن، ساربان ہودج سمیت آپ دی سواری نوں اُتار لیندے تے یونہی ہودج سمیت آپ اونٹھ اُتے سوار ہوجاندیاں۔ اُس زمانہ وچ حضرت عائشہ دبلی پتلیاں سن تے سارباناں نوں ایہ مطلق معلوم نہ ہُندا سی کہ آپ ہودج وچ سوار نيں وی کہ ننيں۔
بنو مصطلق توں واپسی اُتے مدینہ منورہ توں اک منزل پہلے ذی قرع دی بستی وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے پڑاؤ دا حکم دتا،[۵۴] ایتھے اک رات لشکر نے پڑاؤ کيتا، پچھلے پہر لشکر روانگی نوں تیار سی کہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا لشکر کے کوچ توں پہلے قضائے حاجت دے لئی لشکر توں ذرا دور نکل کے باہر آڑ وچ چلی گئياں۔ واپس لوٹاں تاں اِتفاقاً ہتھ گلے اُتے پيا تاں ہار نئيں سی، اوتھے تلاش کرنے لگاں، اُدھر لشکر تیار سی، سفر دی ناتجربہ کاری توں اُنہاں نوں یقین سی کہ لشکر دی روانگی توں پہلے ہی ہار تلاش کردے ميں واپس آجاواں گی مگر ہار تلاش کرنے وچ دیر ہوئے گئی، جاندے وقت آپ کسی نوں مطلع کیتے بغیر چلی گئياں سن، سارباناں نے خیال کيتا کہ آپ ہودج وچ سوار نيں، ہودج دے پردے چھیويں ہوئے سن، سو اُنہاں نے ہودج اونٹھ اُتے رکھیا جو دراصل خالی سی تے لشکر روانہ ہوئے گیا۔ اُس زمانہ وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا غالباً 14/15 سال کيتیاں سن تے دبلی پتلیاں سن اِسی لئی ہودج رکھنے والےآں نوں معلوم نہ ہوئے سکیا کہ آپ سوار نيں یا نئيں؟۔ آپ فرماندیاں نيں کہ جدوں ميں ہار دے بغیر واپس آئی تاں دیکھیا کہ لشکر کوچ نوں تیار اے، وچ فیر ہار تلاش کرنے چلی گئی، ہن دی بار اوہ ہار مینوں مل گیا، جدوں دوبارہ واپس آئی تاں دیکھیا کہ لشکر روانہ ہوچکيا سی تے لوک مینوں ہودج وچ بیٹھیا ہويا سمجھ کر میرا ہودج اونٹھ اُتے کس کر لے گئے سن ۔[۵۵][۵۶]
جب آپ ہار مل جانے دے بعد واپس اُسی مقام اُتے آئیاں تاں دیکھیا کہ لشکر روانہ ہوچکيا اے تے اوتھے کوئی وی نہ سی۔ اِس خیال توں کہ جدوں لوک مینوں نہ پاواں گے تاں میری تلاش وچ واپس ایتھے آئیاں گے، آپ چادر لپیٹ کر لیٹ گئياں۔ اِسی اثناء وچ نیند آگئی۔ حضرت صفوان بن معطل سلمی رضی اللہ عنہ جو لشکر دی گری پئی اشیاء اُٹھانے دے لئی پِچھے رہیا کردے سن، اوہ اوتھے پہنچے تے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نوں پہچان لیا۔ حضرت صفوان بن معطل سلمی رضی اللہ عنہ نے آپ نوں پردہ دے حکم نازل ہونے توں پہلے دیکھیا سی۔ آپ نوں دیکھدے ہی بلند آواز توں اِنَّا لِلہِ وَ اِنَّا اِلَیْہِ رَاجِعُونَ پڑھیا۔ غالباً حضرت صفوان رضی اللہ عنہ نے با آوازِ بلند اِنَّا لِلہِ وَ اِنَّا اِلَیْہِ رَاجِعُونَ اِس لئی پڑھیا کہ اُم المومنین بیدار ہوجاواں تے خطاب و کلام دی نوبت نہ آئے تے ایسا ہی ہويا کہ کلام دی نوبت نئيں آئی جداں کہ آپ خود فرماندیاں نيں کہ: اللہ دی قسم! صفوان نے میرے توں کوئی گل تک نئيں کيتی تے نہ اُنہاں دی بولی توں سوائے اِنَّا لِلہِ وَ اِنَّا اِلَیْہِ رَاجِعُونَ دے ميں نے کوئی کلمہ سنیا۔[۵۷][۵۶] آپ فرماندیاں نيں کہ: کہ صفوان نے اپنا اونٹھ میرے نیڑے کيتا تے خود پِچھے ہٹ گئے، وچ اُس اُتے سوار ہوئی تے صفوان اُس اونٹھ دی نکیل پھڑ کر اگے ہوئے لئی تے لشکر دی تلاش وچ تیزی توں روانہ ہوئے، ایتھے تک کہ جدوں صبح ہوئی تے لشکر ٹھہرا تاں صفوان مینوں لے کے لشکر جا پہنچے تے تمہت لگانے والےآں نوں جو کچھ کہنا سی، اُنہاں نے کہیا تے مینوں اِس دی کوئی خبر نہ سی۔[۵۷] آپ خود فرماندیاں نيں کہ: لوک پڑاؤ وچ اُتر چکے سن تے اطمینان توں بیٹھے سن کہ صفوان مینوں لئی ہوئے آ گئے تاں اہل اِفک تے تہمت تراشاں نے جو کہنا سی، کہیا تے لشکر وچ تہلکہ مچ گیا، واللہ! مینوں اِس ہیجان دا کچھ علم نہ سی۔[۵۶]
ابن ہشام نے آپ دی لشکر وچ آمد دا وقت صبح لکھیا اے جدوں کہ مستند تواریخ دے مطابق آپ دی لشکر وچ آمد دوپہر دے وقت ہوئی تے دوپہر دا وقت زیادہ صحیح معلوم ہُندا اے جسنوں امام بخاری نے خود حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دی روایت توں نقل کيتا اے [۵۸] کیونجے منافقین نے دوپہر وچ واضح دیکھیا تاں خباثت بکنا شروع کی، صبح دا وقت صحیح معلوم نئيں ہُندا کیونجے جے صبح دا وقت ہُندا تاں منافقین دیکھ نہ پاندے۔ منافقین دے سردار عبد اللہ ابن اُبی بن سلول تے اُس دے ساتھیاں نے ایہ منظر دیکھدے ہی اپنی خباثت بکنا شروع کردتی کہ اُم المومنین ہن پاکدامن نہ رہیاں (نعوذ باللہ)[۵۹] تے جس نوں ہلاک ہونا سی اوہ ہلاک ہويا۔[۶۰] رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اِس غزوہ وچ 28 دن مدینہ منورہ توں باہر رہے تے رمضان 5ھ نوں بوقت رؤیتِ ہلال شب جمعرات 22 جنوری 627ء نوں مدینہ منورہ پہنچے۔[۶۱]
مدینہ منورہ پہنچ کے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا بیمار ہوگئياں۔ تقریباً اک مہینہ بیماری وچ گزریا۔ اِفتراء پرداز تے طوفان برپا کرنے والے اِسی چرچہ وچ سن مگر حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نوں مطلق وی اِس دا علم نہ سی لیکن آپ فرماندیاں نيں کہ: رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے اُس تلطف تے مہربانی وچ کمی آ جانے دی وجہ توں جو سابقہ بیماریاں وچ مبذول رہی، دل نوں خلجان تے تردد سی کہ کیہ گل اے کہ آپ گھر تاں تشریف لاندے نيں تے دوسرےآں توں میرا حال دریافت کرکے واپس ہوجاندے نيں، میرے توں دریافت نئيں کردے، آپ دی اِس بے التفاندی توں میری تکلیف وچ ہور اضافہ ہُندا سی۔ ابن ہشام نے آپ دا قول نقل کيتا اے کہ: آپ فرماندیاں نيں کہ ایتھے تک کہ جدوں اسيں مدینہ پہنچے تاں وچ بیمار ہوئے گئی تے تہمت لگانے دی خبر وی رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے گوش زد ہوئی تے میرے والدین نوں وی پہنچی، مگر کسی نے میرے توں ذکر تک نہ کيتا۔ صرف اِتنی گل ہوئی کہ اِس توں پہلے جدوں ميں بیمار ہُندی سی تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم میری دِلجوئی فرمایا کردے سن، اِس مرتبہ ميں نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی اوہ توجہ اپنے حال اُتے نہ دیکھی۔ جدوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم گھر وچ آندے تاں میری والدہ اُم رومان توں جو بیماری وچ میرے پاس سن، فقط اِتنا پُچھدے کہ ہن ایہ کِداں دی نيں؟۔ بس، اِس توں زیادہ تے کچھ نہ فرماندے۔[۶۲] آپ فرماندیاں نيں کہ: اِنہاں حالات وچ ، وچ دل گرفتہ ہوئے گئی تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم توں عرض کيتا یا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جے آپ مینوں والدین دے پاس جانے دی اجازت داں تے وچ اوتھے منتقل ہوجاواں تاں اوہ میری تیمارداری اچھی طرح توں کرسکن گے تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: کوئی ہرج ننيں۔[۶۳] ابن ہشام نے لکھیا اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: توانوں اِختیار اے۔[۶۴] چنانچہ وچ اپنی والدہ دے پاس چلی آئی تے وچ اِنہاں گلاں توں قطعاً بے خبر سی تے نیڑےاً اک ماہ دی بیماری وچ نہایت کمزور ہوچکی سی۔ اسيں عرب لوک سن، ساڈے گھراں وچ اہل عجم دی طرح بیت الخلا نہ سی۔ قضائے حاجت دے لئی مدینہ دی کھلی فضاء وچ چلے جاندے سن (یعنی کھلے جنگل وچ شہر دے باہر) تے خواتین حوائج ضروریہ دے لئی رات نوں باہر جایا کردیاں سن۔ چنانچہ وچ وی اک شب رفع حاجت دے لئی باہر گئی تے میرے ہمراہ اُم مسطح بنت ابی رہم بن مطلب سن، چلدے چلدے اوہ اپنی چادر وچ اُلجھ کر ٹھوکر لگی تے گر گئياں تاں اُنہاں دے منہ توں نکلیا: مسطح ہلاک ہوئے (مسطح اُنہاں دا بیٹا سی، لقب مسطح سی تے ناں عوف سی)۔ ایہ سن کر ميں نے کہیا: اللہ دی قسم! تسيں نے اک بدری مہاجر نوں بددعاء دے کے برا کيتا۔ تاں اُم مسطح نے کہیا: اے دختر ابی بکر! کیہ تسيں نوں اوہ گل معلوم نئيں؟ ميں نے پُچھیا کیہڑی؟ تاں اُم مسطح نے مینوں سارا واقعہ کہہ سنایا۔ ميں نے حیرت توں پُچھیا: کیہ ایہ گل ہوچکی اے ؟۔ اُم مسطح نے کہیا: ہاں واللہ! ایہ گل پھیل چکی اے۔ میرے اوسان خطاء ہوئے گئے تے وچ رفع حاجت دے بغیر ہی واپس چلی آئی، واللہ! وچ رات بھر روندی رہی، ميں نے محسوس کيتا کہ روندے روندے میرا کلیجا پھٹ جائے گا۔ ایہ سندے ہی مرض وچ تے شدت آگئی۔[۶۴][۶۳]
ماں اپنے والدین دے پاس آئی تے اپنی ماں توں کہیا: اے میری ماں آپ نوں معلوم اے کہ لوک میری بابت کيتا کہہ رہے نيں؟۔ ماں نے کہیا: اے میری بیٹی تاں رنج نہ کر، دنیا دا قاعدہ ایہی اے کہ جو عورت خوبصورت تے خوب سیرت ہوئے تے اپنے شوہر دے نزدیک بلند مرتبہ ہوئے تاں حسد کرنے والی عورتاں اُس دے ضرر دے درپے ہوئے جاندیاں نيں تے لوک وی اُس اُتے تمہتاں تراشتے نيں [۶۴][۶۳](صحیح بخاری وچ واقعہ اِفک دے اِس موقع اُتے لفظ ضرائر آیا اے جو سوکن دے معنی وچ مستعمل اے، چونکہ اِس واقعہ وچ کوئی وی زوجہ نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم شریک نہ سی، اِس لئی ایتھے اِس لفظ توں مراد حاسد عورتاں نيں جو زبان عربی وچ مستعمل وی اے )۔[۶۵] ابن ہشام دی روایت اے کہ ميں نے کہیا: کيتا میرے باپ نوں وی اِس دا علم اے ؟ ماں نے کہیا: ہاں۔ ابن اسحاق دی روایت وچ اے کہ ميں نے کہیا: اے میری ماں! اللہ تواڈی مغفرت کرے، لوکاں وچ تاں اِس دا چرچہ اے تے تسيں نے میرے توں اِس دا ذکر تک نہ کيتا، ایہ کہندے ہوئے میری اکھاں وچ آنسو آ گئے تے میری چیخاں نکل گئياں۔ میرے والد بالاخانہ اُتے تلاوت قرآن وچ مصروف سن کہ میری چیخ سن کر تھلے آ گئے تے میری ماں توں دریافت کيتا۔ ماں نے کہیا کہ اِس نوں قصے دی خبر ہوئے گئی اے۔ ایہ سن کر میرے والد رونے لگے۔ مینوں شدت دا لرزہ آیا کہ میری والدہ اُم رومان نے گھر دے تمام کپڑے مجھ اُتے ڈال دتے تے یونہی تمام رات روندے ہوئےگزر گئی۔ اک لمحہ دے لئی آنسو نئيں تھمتے سن کہ اِسی طرح صبح ہوئے گئی۔ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے شدت غم توں صرف اک بار ایہ کہیا کہ: اللہ دی قسم! ایہ گل تاں ساڈے حق وچ زمانہ جاہلیت وچ وی نئيں کہی گئی، فیر جدوں کہ اللہ تعالیٰ نے سانوں اسلام توں عزت بخشی تاں اِس دے بعد کِداں ممکن اے ؟[۶۶] جدوں اِس معاملہ وچ نزول وحی وچ تاخیر ہوئی تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حضرت علی رضی اللہ عنہ تے حضرت اُسامہ رضی اللہ عنہ توں مشورہ فرمایا۔ حضرت اُسامہ رضی اللہ عنہ نے عرض کيتا: یا رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم! اوہ آپ دے اہل نيں، جو آپ دے شایانِ شان تے منصبِ نبوت و رِسالت دے مناسب نيں۔ اُنہاں دی عصمت و عفت دا کیہ پوچھنا؟۔ آپ دی حرم محترم دی طہارت و نزاہت تاں اظہر من الشمس اے، اِس وچ رائے تے مشورہ دتی کیہ ضرورت اے ؟ تے جے حضور نوں ہماریا مشورہ تے خیال معلوم فرمنیا اے تاں ایہ عرض کردا ہاں کہ جتھے تک سانوں معلوم اے، آپ دے اہل تے ازواج المطہرات وچ اساں کدی سوائے خیر تے خوبی، نیکی تے بھلائی دے کچھ دیکھیا ہی ننيں۔ حضرت علی رضی اللہ عنہ نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے رنج و غم تے حزن و ملال دے خیال توں ایہ عرض کيتا کہ: یا رسول اللہ! اللہ نے آپ اُتے تنگی نئيں کيتی، عورتاں اُنہاں دے سواء تے بہت نيں، آپ جے گھر دی لونڈی توں دریافت فرماواں تاں اوہ سچ سچ بتا دے گی (یعنی آپ مجبور نئيں، مفارقت آپ دے اِختیار وچ اے لیکن گھر دی لونڈی توں تحقیق فرمالاں، اوہ آپ نوں بالکل سچ سچ بتلادے گی اِس لئی کہ گھر دی لونڈی بہ نسبت مرداں دے زیادہ خانگی حالات توں باخبر ہُندی نيں۔ معاذ اللہ، حضرت علی رضی اللہ عنہ نوں اُم المومنین دی برات و نزاہت وچ ذرہ برابر شک وی نہ سی، ایہ کلمات محض رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی تسلی دے لئی فرمائے، مطلب ایہ سی کہ حزن و ملال دی شدت دی وجہ توں مفارقت وچ چھیندی نہ فرماواں، فی الحال تحقیقِ حال توں پہلے کوئی خیال قائم نہ فرماواں تے بریرہ باندی توں حالت دریافت کرنے دا آپ نوں مشورہ دتا کیونجے حضرت علی رضی اللہ عنہ نوں یقین کامل سی کہ میرے توں زیادہ گھر دی لونڈی زیادہ اُم المومنین دی طہارت و نزاہت نوں جاندی نيں)۔[۶۷]
حضرت علی رضی اللہ عنہ دے مشورہ دے مطابق آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے گھر دی باندی بریرہ رضی اللہ عنہا توں پوچھ گچھ کيتی۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے بریرہ نوں بلیا کے اُنہاں توں پُچھیا: کيتا تاں گواہی دیندی اے کہ وچ اللہ دا رسول ہاں؟، بریرہ نے کہیا: ہاں۔ آپ نے فرمایا: وچ تیرے توں کچھ دریافت کرنا چایندا ہون، چھپانا نئيں، ورنہ اللہ تعالیٰ مینوں بذریعہ وحی بتلاد دے گا۔ بریرہ نے کہیا: جی وچ چھپیر گی نئيں، آپ دریافت فرماواں۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے پُچھیا: تاں نے عائشہ (رضی اللہ عنہا) توں کوئی ناپسندیدہ چیز دیکھی اے ؟ بریرہ کہنے لگاں: ننيں۔ صحیح بخاری وچ اے کہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے بریرہ توں فرمایا: اے بریرہ! جے تاں نے ذرہ برابر وی کوئی شے ایسی دیکھی ہوئے جس وچ تینوں شبہ تے تردد ہوئے تاں بتلا۔[۶۸] بریرہ کہنے لگاں: قسم اے اُس ذات پاک کی، جس نے آپ نوں حق دے کے بھیجیا، ميں نے عائشہ (رضی اللہ عنہا) دی کوئی گل معیوب تے قابل گرفت کدی نئيں دیکھی، سوائے اِس دے کہ اوہ اک کمسن لڑکيتیاں نيں، آٹا گندھا ہويا چھڈ کے سو جاندیاں نيں تے بکری دا بچہ آکے اُسنوں کھا جاندا اے۔[۶۹]
رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم بریرہ دا ایہ جواب سن کر مسجد نبوی چلے گئے تے منبر اُتے کھڑے ہوئے تے خطبہ ارشاد فرمایا، اول حمد و ثناء بیان فرمائی تے بعد وچ عبد اللہ بن اُبی دا ذکر کرکے ایہ ارشاد فرمایا: اے گروہ مسلمین! کون اے کہ جو میری اُس شخص دے مقابلہ وچ مدد کرے؟ جس نے مینوں میرے اہل بیت دے بارے وچ اِیذاء پہنچائی اے۔ اللہ دی قسم! ميں نے اپنے اہل توں سوائے نیکی تے پاکدامنی دے کچھ نئيں دیکھیا تے علیٰ ہذا جس شخص دا اُنہاں لوکاں نے ناں لیا اے اُس توں وی سوائے خیر تے بھلائی دے کچھ نئيں دیکھیا" [۶۹] (یہ اشارہ حضرت صفوان بن معطل سلمی رضی اللہ عنہ دے متعلق سی)۔ ایہ سن کر قبیلہ اَوَس دے سرداد حضرت سعد بن معاذ رضی اللہ کھڑے ہوئے گئے تے عرض کيتا: یا رسول اللہ! وچ آپ دی اعانت تے امداد نوں حاضر ہون، جے ایہ شخص ساڈے قبیلہ اَوَس دا ہويا تاں اسيں خود ہی اُس دی گردن اُڑا دین گے تے جے قبیلہ خزرج توں ہويا تے آپ نے حکم دتا تاں اسيں تعمیل کرن گے۔[۶۹] حضرت سعد بن عبادہ رضی اللہ عنہا جو قبیلہ خزرج دے سردار سن، نوں ایہ خیال ہويا کہ سعد بن معاذ رضی اللہ عنہ اسيں اُتے تعریض کر رہے نيں کہ اہل اِفک قبیلہ خزرج وچوں نيں، اِس لئی اُنئيں جوش آ گیا۔ ابن اسحاق دی روایت وچ اِس دی تصریح اے کہ سعد بن معاذ رضی اللہ عنہ نوں مخاطب بناکر کہیا: اللہ دی قسم! تسيں اُس نوں ہرگز قتل نہ کرسکو گے، یعنی جے اوہ ساڈے قبیلہ دا ہويا تاں اسيں خود اُس نوں قتل کر دیؤ گے، اگرچہ اوہ شخص قبیلہ خزرج دا ہوئے یا کسی تے قبیلہ دا ہو، کوئی وی سانوں روک نئيں سکدا تے کیہ تاں منافق اے جو منافقین دی طرف توں جوابدہی کردا اے ؟ ایہ تلخ کلامی حد توں ودھ گئی، خدشہ سی کہ کدرے قبیلہ اَوَس قبیلہ خزرج توں لڑ پڑاں۔ اِسی اثناء وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم منبر توں اُتر آئے تے لوکاں نوں خاموش کروایا۔[۷۰]
حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا فرماندیاں نيں کہ: ایہ دن وی تمام دا تمام روندے ہوئے گزریا، اک دقیقہ دے لئی وی آنسو نئيں تھمتے سن ۔ رات وی اِسی طرح گزری، میری اِس حالت وچ میرے والدین نوں گمان ہونے لگیا سی کہ ہن اِس دا کلیجا پھٹ جائے گا۔ جدوں صبح ہوئی تاں بالکل میرے نیڑے آکے میرے والدین بیٹھ گئے تے وچ رو رہی سی اِنّے وچ انصار دی اک عورت آگئی تے اوہ وی میرے نال رونے لگی[۷۰][۶۹] کہ اِسی حالت وچ اچانک رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تشریف لیائے تے سلام کرکے میرے نیڑے بیٹھ گئے۔ اِس واقعہ دے بعد توں کدی آپ میرے پاس آکے نئيں بیٹھے سن تے وحی دے اِنتظار وچ اک مہینہ گزر چکيا سی۔ آپ بیٹھ گئے تے اللہ تعالیٰ دی حمدو ثناء بیان فرمائی۔ اِس دے بعد ایہ فرمایا:
اے عائشہ! مجھ نوں تیری جانب توں ایسی خبر پہنچی اے، جے تاں بَری اے تاں عنقریب اللہ تینوں ضرور بَری کريں گا تے جے تاں نے کسی گناہ دا ارتکاب کيتا اے تاں اللہ توں توبہ تے استغفار کر، اِس لئی کہ بندہ جدوں اپنے گناہ دا اقرار کردا اے تے اللہ دی طرف رجوع کردا اے تاں اللہ اُس دی توبہ قبول فرماندا اے۔ [۷۱][۷۲]
آپ فرماندیاں نيں کہ: جدوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اِس کلام نوں ختم فرمایا اُسی وقت میرے آنسو منقطع ہوئے گئے۔ آنسو دا اک قطرہ میری اکھ وچ نہ رہیا تے ميں نے اپنے والد توں کہیا: آپ میری طرف توں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نوں جواب داں، اُنہاں نے کہیا: میری سمجھ وچ نئيں آندا کہ کیہ جواب داں؟۔ فیر ميں نے ایہی لفظاں اپنی ماں توں کہے تاں ماں نے وی ایہی جواب دتا۔ اِس دے بعد ميں نے خود جواب دتا کہ: اللہ نوں خوب معلوم اے کہ وچ بالکل بَری ہاں لیکن ایہ گل سب لوکاں دے دلاں اُتے اس درجہ راسخ ہوئے گئی اے کہ جے ميں ایہ کہاں کہ وچ بَری ہاں تے اللہ خوب جاندا اے کہ وچ بَری ہون، تاں تسيں سب یقین نہ کرو گے تے جے بالفرض وچ اقرار کرلاں حالانکہ اللہ خوب جاندا اے کہ وچ بَری ہون، تاں تسيں سب یقین کروگے تے ميں نے روندے ہوئے ایہ کہیا کہ: اللہ دی قسم! وچ اُس چیز توں کدی توبہ نہ کراں گی جو ایہ لوک میرے توں منسوب کردے نيں، بس وچ اوہی کہندی ہاں کہ جو یوسف علیہ السلام دے باپ نے کہیا سی (آپ فرماندیاں نيں کہ: ميں نے حضرت یعقوب علیہ السلام دا ناں یاد کيتا تاں ناں یاد نہ آیا تاں اِس لئی حضرت یوسف علیہ السلام دے والد کہیا) تے فیر کہیا: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَی مَا تَصِفُونَ ( پس صبر و شکر بہتر اے تے اللہ ہی مددگار اے اُس گل دے آشکارا کرنے اُتے جو تسيں بیان کردے ہو)۔
آپ فرماندیاں نيں کہ: اُس وقت قلب نوں یقینِ کامل تے جزمِ تام سی کہ اللہ تعالیٰ مینوں ضرور بَری فرمائے گا، لیکن ایہ وہم و گمان نہ سی کہ میرے بارے وچ اللہ تعالیٰ ایسی وحی نازل فرمائے گا جس دی ہمیشہ تلاوت ہُندی رہے گی، وچ خیال کردی سی کہ اللہ تعالیٰ شاید کوئی خواب رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نوں اِس طرح دا دکھا دے گا جس وچ میری بریت آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نوں معلوم ہوئے جائے گی۔[۷۳][۷۴] آپ فرماندیاں نيں کہ: حالے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اوتھے اُتے بیٹھے ہوئے سن کہ وحی دا نزول شروع ہوئے گیا تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے سر اقدس دے تھلے چمڑے دا اک تکیہ رکھ دتا گیا تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نوں اک چادر اوڑھا دتی گئی۔[۷۵] باوجود شدید سردی دے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی جبین مبارک توں پسینے دے قطرات ٹپکنے لگے۔ آپ فرماندیاں نيں کہ جدوں وحی دا نزول شروع ہويا تاں وچ بالکل نئيں گھبرائی، کیونجے وچ جاندی سی کہ وچ بَری ہاں تے اللہ تعالیٰ مجھ اُتے ظلم نئيں فرمائے گا، لیکن میرے والدین دا خوف توں ایہ حال سی کہ مینوں اندیشہ ہويا کہ اُنہاں دی جان ہی نہ نکل جائے۔ اُنہاں نوں ایہ خوف سی کہ مباداء وحی اُسی دے موافق نہ نازل ہوئے جائے جداں کہ لوک کہہ رہے نيں۔[۷۳]
میرے والد حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہا دا ایہ حال سی کہ کدی رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی جانب دیکھدے تے کدی میری طرف، تاں اُنئيں ایہ اندیشہ ہُندا کہ آسمان توں کيتا حکم نازل ہُندا اے ؟ جو قیامت تک نہ ٹل سکے گا تے جدوں میری طرف دیکھدے تاں میرے سکون و اطمینان نوں دیکھ کے اُنئيں اک گونہ اُمید ہُندی۔ سوائے آپ دے تمام گھر والے اِسی خوف توں گھبرائے جا رہے سن کہ وحی آسمانی دا نزول ختم ہويا تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے جبین مبارک توں پسینہ صاف کيتا تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے چہرہ انوار اُتے مسرت و بشاشت دے آثار نمودار ہوئے گئے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مسکراندے ہوئے تے دست مبارک توں جبین مبارک توں پسینہ صاف کردے ہوئے حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا دی جانب متوجہ ہوئے، پہلا کلمہ جو بولی مبارک توں نکلیا، اوہ ایہ سی: يَا عَائِشَةُ أَمَّا اللَّهُ فَقَدْ بَرَّأَکِ (اے عائشہ! اللہ نے تواڈی پاکدامنی بیان فرما دی)۔[۷۳] آپ فرماندیاں نيں کہ: میری والدہ نے کہیا: اُٹھ اے عائشہ! تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دا شکریہ اداء کر۔ ميں نے کہیا: اللہ دی قسم! سوائے اللہ تعالیٰ دے جس نے میری براءت نازل فرمائی، کسی دا شکر اداء نہ کراں گی [۷۳][۷۵] (یہ شکر الٰہی تے انعامِ یزدانی دے باعث کہیا وگرنہ اُم المومنین دا اس حالت وچ شکر نبوی توں انکار محض ناز محبوبی دے مقام توں سی تے ناز محبوبی دی ایہ حقیقت اے جس چیز توں لبریز ہو، بولی توں اُس دے خلاف اِظہار ہو، ظاہر وچ اک ناز ہی سی تے صد ہزار نیاز مستور وچ سن )۔[۷۶]
حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا دی براءت وچ سورۃ النور دی آیات 11 توں 20 تک نازل ہوئیاں:
- 'إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ ۚ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًا لَكُمْ ۖ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ۚ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ ۚ وَالَّذِي تَوَلَّىٰ كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ O لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هَٰذَا إِفْكٌ مُبِينٌ O لَوْلَا جَاءُوا عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ ۚ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَدَاءِ فَأُولَٰئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكَاذِبُونَ O وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِي مَا أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ O إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِكُمْ مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّنًا وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ O وَلَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهَٰذَا سُبْحَانَكَ هَٰذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ O يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ O وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ ۚ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ O إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۚ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ O وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ O
- جنہاں لوکاں نے بہتان بنھیا اے تسيں ہی وچوں اک جماعت اے اسنوں اپنے حق وچ برا نہ سمجھنا۔ بلکہ اوہ تواڈے لئی چنگا اے۔ انہاں وچوں جس شخص نے گناہ دا جِنّا حصہ لیا اس دے لئی اِنّا ہی وبال اے۔ تے جس نے انہاں وچوں اس بہتان دا وڈا بجھ اٹھایا اے اسنوں وڈا عذاب ہوئے گا O جدوں تسيں نے اوہ گل سنی سی تاں مومن مرداں تے عورتاں نے کیوں اپنے دلاں وچ نیک گمان نہ کيتا۔ تے کیوں نہ کہیا کہ ایہ صریح طوفان اے O ایہ (افتراء پرداز) اپنی گل (کی تصدیق) دے (لئی) چار گواہ کیوں نہ لائے۔ تاں جدوں ایہ گواہ نئيں لاسکے تاں خدا دے نزدیک ایہی جھوٹھے نيںO تے جے دنیا تے آخرت وچ تسيں اُتے خدا دا فضل تے اس دی رحمت نہ ہُندی تاں جس گل دا تسيں چرچا کردے سن اس دی وجہ توں تسيں اُتے وڈا (سخت) عذاب نازل ہُندا O جدوں تسيں اپنی زباناں توں اس دا اک دوسرے توں ذکر کردے سن تے اپنے منہ توں ایسی گل کہندے سن جس دا تسيں نوں کچھ علم نہ سی تے تسيں اسنوں اک ہلکی گل سمجھدے سن تے خدا دے نزدیک اوہ وڈی بھاری گل سی O تے جدوں تسيں نے اسنوں سنیا سی تاں کیوں نہ کہہ دتا کہ سانوں شایاں نئيں کہ ایسی گل بولی اُتے نہ لاواں۔ (پروردگار) تاں پاک اے ایہ تاں (بہت) وڈا بہتان اے O خدا توانوں نصیحت کردا اے کہ جے مومن ہوئے تاں فیر کدی ایسا کم نہ کرنا O تے خدا تواڈے (سمجھانے دے لئی) اپنی آیتاں کھول کھول کر بیان فرماندا اے۔ تے خدا جاننے والا حکمت والا اے O تے جو لوک اس گل نوں پسند کردے نيں کہ مومناں وچ بے حیائی یعنی (تہمت بدکاری دی خبر) پھیلے انہاں نوں دنیا تے آخرت وچ دکھ دینے والا عذاب ہوئے گا۔ تے خدا جاندا اے تے تسيں نئيں جاندے O تے جے تسيں اُتے خدا دا فضل تے اس دی رحمت نہ ہُندی (تو کيتا کچھ نہ ہُندا مگر اوہ کریم اے ) تے ایہ کہ خدا نہایت مہربان تے رحیم اے۔(سورۃ النور، آیات 11 تا 20)
جب رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اِنہاں آیاتِ مبارکہ دی تلاوت توں فارغ ہوئے تاں حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ اُٹھے تے لخت جگر دی جبین مبارک اُتے بوسہ دتا۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے جواب دتا: اے میرے باپ! پہلے توں آپ نے مینوں کیوں نہ معذور تے بے قصور نہ سمجھیا؟۔ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے جواب دتا: کون سا آسمان مجھ اُتے سایہ ڈالے تے کیہڑی زمین مینوں اُٹھائے تے سیمے جدوں کہ وچ اپنی بولی توں اوہ گل کہاں جس دا مینوں علم نہ ہوئے۔[۷۷] بعد وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے مکان توں مسجد نبوی تشریف لیائے تے مجمع عام وچ خطبہ دتا تے ایہ آیات تلاوت فرماواں۔
اِس فتنہ دا اصل بانی تاں عبد اللہ ابن اُبی سی تے اُس دے ہمراہ منافقین دا گروہ اِس فتنہ دے پھیلاؤ وچ سرگرم سی۔ مسلماناں وچوں کوئی وی اِس فتنہ وچ مبتلاء نہ ہويا، سوائے تن افراد دے جو منافقین دے بہکاوے وچ آ گئے سن : مسطح بن اثاثہ، حسان بن ثابت، حمنہ بنت جحش۔ اِنہاں تِناں افراد اُتے حد قذف جاری گئی تے 80، 80 کوڑے مارے گئے تے اوہ اپنی غلطی توں تائب ہوئے۔[۷۵] عبد اللہ ابن اُبی نوں سزا نئيں دتی گئی کیونجے اوہ منافق سی۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا خود فرماندیاں نيں کہ اِس تمہت دا بانی عبد اللہ بن اُبی بن سلول سی تے قبیلہ خزرج دے چند لوک جنہاں وچ مسطح بن اثاثہ تے حمنہ بنت جحش وی اُس دے نال شریک سن ۔ حمنہ بنت جحش دے شریک ہونے دا مقصد ایہ سی کہ حمنہ اُم المومنین حضرت زینب بنت جحش رضی اللہ عنہا دی بہن سی تے نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نوں جو التفات میرے توں سی، اوہ کسی تے زوجہ توں نئيں سی، اِسی لئی اللہ تعالیٰ نے زینب رضی اللہ عنہا نوں اُنہاں دی دینداری دے سبب توں رشک و حسد توں محفوظ رکھیا، مگر حمنہ بنت جحش بہن دی خاطر میرے توں ضد رکھدی سی تے اِسی سبب توں اِس تمہت وچ شریک ہوئی۔[۷۵]
مسطح بن اثاثہ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے خالہ زاد بھائی سن ۔ عسرت و تنگدستی دے سبب توں حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ اُنہاں نوں خرچ دتا کردے سن ۔ مسطح چونکہ اِفک دے فتنہ وچ شریک سن اِسی لئی حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے قسم کھادی کہ ہن مسطح نوں کدی خرچ نہ داں گا۔ اُنہاں دی اِس قسم اُتے ایہ آیت مبارکہ نازل ہوئی:
- وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَىٰ وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۖ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا ۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ ۗ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ O
- تے جو لوک تسيں وچ صاحب فضل (اور صاحب) وسعت نيں، اوہ اس گل کيتی قسم نہ کھاواں کہ رشتہ داراں تے محتاجاں تے وطن چھڈ جانے والےآں نوں کچھ خرچ پات نئيں دین گے۔ انہاں نوں چاہیے کہ معاف کر دیؤ تے درگزر کرن۔ کیہ تسيں پسند نئيں کردے کہ خدا تسيں نوں بخش دے؟ تے خدا تاں بخشنے والا مہربان اے۔ ( سورۃ النور: آیت 22)
جب ایہ آیت حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے سنی تاں کہیا: کیوں نئيں، اللہ دی قسم البتہ تحقیق وچ اِس نوں بہت ہی زیادہ محبوب رکھدا ہاں کہ اللہ میری مغفرت فرمائے۔[۷۸][۷۹]
واقعہ اِفک دے زمانہ دا تعین
[سودھو]واقعہ اِفک دے متعلق مؤرخین دے کئی اقوال نيں کہ ایہ سنہ ماہِ شعبان 5ھ وچ غزوہ مُرَیسیع دے بعد پیش آیا جدوں کہ بعض مؤرخین دے مطابق ایہ سنہ 6ھ وچ پیش آیا۔ سنہ 5ھ دے متعلق قول قوی اے کیونجے اِس واقعہ وچ حضرت سعد بن معاذ رضی اللہ عنہ دی موجودگی دا پتا چلدا اے جدوں کہ اوہ اِسی سال دے اواخر وچ ماہِ ذوالحجہ 5ھ/ اپریل/مئی 627ء وچ فوت ہوئے گئے سن [۸۰] تے سعد بن معاذ رضی اللہ عنہ غزوہ خندق وچ موجود سی حو غزوہ مُرَیسیع دے بعد ماہِ ذوالقعدہ 5ھ/ مارچ 627ء وچ پیش آیا سی۔ سو واقعہ اِفک دے سنہ 5ھ وچ پیش آنے دا قوی ثبوت حضرت سعد بن معاذ رضی اللہ عنہ دی وفات دا اے جو اِس واقعہ دے 5 ماہ بعد فوت ہوئے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم غزوہ مُرَیسیع توں واپسی اُتے مدینہ منورہ ماہِ رمضان 5ھ دی رؤیتِ ہلال دے وقت پہنچے سن، استوں علاوہ اِس واپسی اُتے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا اک مہینہ بیمار رہیاں، غالباً اِمکان اے کہ سورۃ النور دی آیات 11 تا 20 جو حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دی شانِ اقدس وچ نازل ہوئیاں، ماہِ شوال 5ھ/ فروری/ مارچ 627ء وچ نازل ہوئیاں۔ اِس طرح ماہ شوال نوں ایہ نسبت خاص حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا توں اے۔
تحریم، اِیلا تے تحییر
[سودھو]تحریم
[سودھو]تحریم دا سورہ تحریم دی ابتدائی آیتاں دی طرف اشارہ اے جس وچ اپنی بیوی خوش رکھنے دے لئی اک حلال کم نوں حرام کرنے اُتے اللہ تعالی، محمد دی مذمت کردے نيں تے آیتاں دے نزول دی حقیقت تفسیر نمونہ دے مطابق کچھ ایويں بیان ہوئی اے:
” | حضور اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم جدوں کدی اپنی بیوی زینب بنت جحش دے پاس تشریف لے جاندے سن زینب آپ نوں رکدی سی تے آپ دے لئی شہد لے آندی سی جو آپ دے لئی اس نے رکھیا سی۔ تے اس بارے وچ عائشہ نوں خبر ملدی اے تے اسنوں ایہ کم پسند نئيں آندا اے تے عائشہ کہندی اے: کہ وچ تے حفصہ بنت عمر نے ایہ طے کيتا کہ جدوں وی پیغمبر اکرم ساڈے پاس تشریف لے آئے تاں فورا آپ توں کہینگے کہ: کیہ تسيں نے گندہ بیروزہ (مغافیر) تناول فرمایا اے ؟ | “ |
” | اک دن آپ حفصہ بنت عمر دے پاس آئے تے اس نے ایہ گل کيتی تاں آپ نے فرمایا: ميں نے مغافیر نئيں بلکہ زینب بنت جحش دے ہاں شہد کھایا اے تے قسم کھاندا ہاں کہ آیندہ کدی نئيں کھااں گا لیکن تسيں اس گل دے کسی دے پاس مت دسنیا کیونجے جے ایہ گل لوکاں تک پہنچ جائے تاں اوہ ایہ نہ کدرے کہ کیوں پیغمبر نے حلال چیز نوں اپنے اُتے حرام کيتا اے ؟ یا کدرے لوک وی اس کم وچ پیغمبر اکرم دی پیروی نہ کرن، یا جے ایہ گل زینب دے کان تک پہنچ جائے تاں اس دی دل آزاری نہ ہوجائے۔[۸۱] | “ |
یہ روایت مختلف تحریراں وچ تھوڑے بہت اختلاف دے نال نقل ہوئی اے [۸۲] تے امام بخاری نے وی اس واقعہ نوں بیان کيتا اے۔[۸۳][۸۴] اس واقعے وچ اللہ دے رسول انہاں دونے توں ناراض ہُندے نيں تے امام قرطبی نے ناراض گی دی مدت نوں اک مہینہ ذکر کيتا اے۔[۸۵] امام قرطبی تے ابن قیم اس ایتھے تک کہندے نيں کہ سورہ تحریم دی دسويں آیت (:ضَرَبَ اللَّہ مَثَلاً لِلَّذینَ کفَرُوا امْرَأَةَ نُوحٍ وَامْرَأَةَ لُوطٍ کانَتا تَحْتَ عَبْدَینِ مِنْ عِبادِنا صالِحَینِ فَخانَتاہما فَلَمْ یغْنِیا عَنْہما مِنَ اللَّہ شَیئاً وَقیلَ ادْخُلاَ النَّارَ مَعَ الدَّاخِلینَ)۔ عائشہ (۔) تے حفصہ (۔) نوں ڈرانے دے لئی ہی نازل ہوئی اے۔[۸۶][۸۷]
زمانہ بیوگی
[سودھو]بروز پیر 12 ربیع الاول 11ھ مطابق 8 جون 632ء نوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مدینہ منورہ وچ واقع مسجد نبوی توں ملحقہ حجرہ عائشہ وچ وفات پائی۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دی عمر مبارک اُس وقت 18 سال سی۔ آپ 9 سال رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے ہمراہ رنيں۔ جدوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے وفات پائی تب آپ دی عمر 18 سال سی [۹][۸۸] تے نیڑےاً رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی وفات دے بعد 47 سال 6 ماہ 5 یوم (قمری) تے 46 سال 1 ماہ 5 یوم (شمسی) تک زندہ رنيں۔ عہد نبوی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے 9 سال، خلافت راشدہ دے مکمل 30 سال تے امیر معاویہ بن ابو سفیان رضی اللہ عنہ دی خلافت دے 17 سالاں دی اوہ عینی شاہد سن۔ اِس تمام عرصہ وچ آپ دی شخصیت نمایاں نظر آندی اے، کدی آپ لوکاں نوں مناسک حج دی تعلیم دیندی نظر آندیاں نيں تے کدی آپ عبادات و ایمانیات دے متعلق تعلیم دیندی نيں، کدی آپ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی حیات اقدس دے روشن پہلو بیان فرماندیاں نيں تے کدی امت وچ اصلاح دے واسطے مہمل و کجاوے وچ مسند نشاں نظر آندی نيں۔ گویا اِس تمام مدت وچ آپ دی شخصیت محور و مرکز بنی ہوئی سی تے تمام مملکت اسلامیہ وچ آپ بحیثیت مرکز و محور تسلیم دی جادیاں سن، خلافت راشدہ دے اختتام اُتے تے اُموی خلافت دے زمانہ وچ ایہ شانِ جلالت اوجِ کمال اُتے رہی۔ حرم نبوت دی ایہ شمع اپنی آب و تاب توں ملت اسلامیہ نوں ہر وقت روشن کردی رہی، اِس گل دا اندازہ اِس توں کيتا جاسکدا اے جس روز آپ دا اِنتقال ہويا تاں مدینہ منورہ وچ کثرت اژدھام دی وجہ توں عید دا گماں ہونے لگیا سی۔
عہد خلفائے راشدین
[سودھو]- حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ:
رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی وفات دے بعد حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نوں خلیفہ اول منتخب کيتا گیا تے اُنئيں خلیفۃ الرسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم یعنی رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے خلیفہ دے لقب توں پکاریا گیا۔ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ بروز پیر 12 ربیع الاول 11ھ/ 8 جون 632ء نوں خلیفہ منتخب ہوئے تے بروز پیر 22 جمادی الثانی 13ھ/ 22 اگست 634ء نوں مدینہ منورہ وچ اِنتقال فرمایا۔ آپ دا عہدِ خلافت 2 سال 3 ماہ 10 دن بلحاظ قمری سال دے اے۔
ربیع الاول 11ھ/ جون 632ء وچ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ خلیفہ مقرر ہوئے گئے تاں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی تجہیز و تکفین دے بعد ازواج المطہرات نے چاہیا کہ عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ نوں سفیر بنا کے ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دی خدمت وچ بھیجاں تاکہ اوہ وراثت دا مطالبہ کرسکن لیکن عائشہ رضی اللہ عنہ نے یاد دلایا کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا سی کہ: میرا کوئی وارث نہ ہوئے گا، میرے تمام متروکات صدقہ ہون گے۔ ایہ سن کر سب خاموش ہوگئياں۔[۸۹]
- حضرت عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ:
- حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ:
- حضرت علی بن ابی طالب رضی اللہ عنہ:
امیر معاویہ دے عہد وچ
[سودھو]بروز بدھ 25 ربیع الاول 41ھ/ 28 جولائی 661ء نوں حضرت امام حسن ابن علی رضی اللہ عنہ نے خلافت حضرت امیر معاویہ بن ابو سفیان نوں سپرد کردتی۔ سنہ 41ھ توں سنہ 60ھ تک تقریباً 20 سال تک حضرت امیر معاویہ بن ابوسفیان مسلم دنیا اُتے حکمرانی کردے رہے، حضرت امیر معاویہ بن ابوسفیان دی مدت خلافت دے اِختتام توں 2 سال پہلے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے 58ھ/ 678ء وچ وفات پائی۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے کم و بیش 18 سال حضرت امیر معاویہ بن ابوسفیان دی خلافت وچ بسر کیتے تے ایہ تمام زمانہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے خاموشی توں گزاریا، مگر کئی مواقع اُتے ایہ سکوت ختم وی ہُندا رہیا بلکہ آپ براہِ راست حکمران اُتے تنقید کر ليا کردیاں سن، ایداں دے کئی مواقع تریخ وچ محفوظ ہوچکے نيں۔
- اک بار امیر معاویہ رضی اللہ عنہ مدینہ منورہ آئے تاں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نال ملن گئے۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے فرمایا: تسيں اِس طرح بے خطر تنہا میرے گھر آ گئے، ممکن سی کہ وچ کِسے نوں چھپا کر کھڑا کردیندی کہ جداں ہی تسيں آندے اوہ تواڈا سر اُڑا دیندا۔ امیر معاویہ رضی اللہ عنہ نے کہیا: ایہ دارالامان اے، ایتھے آپ ایسا نئيں کرسکدیاں سن، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا اے کہ: ایمان قتل ناگہانی دی زنجیر اے۔ فیر دریافت کيتا کہ میرا برتاؤ آپ دے نال کیواں دا اے ؟ آپ بولاں: ٹھیک اے۔ امیر معاویہ رضی اللہ عنہ نے کہیا: فیر میرا تے اُنہاں (یعنی بنو ہاشم) دا معاملہ چھڈ دیجئیے، اللہ دے ہاں سمجھیا جائے گا۔[۹۰][۹۱]
- صحابی رسول حضرت حجر بن عدی رضی اللہ عنہ، حضرت علی رضی اللہ عنہ دے عہد خلافت وچ کوفہ وچ علوی فرقہ دے سرکردہ تے حضرت علی رضی اللہ عنہ دے طرفدار سن ۔ کوفی دے والی نے کچھ لوکاں دی شہادت اُتے اُنہاں تمام لوک نوں گرفتار کروا کے دمشق بھیج دتا۔ حجر بن عدی یمن دے خاندان حجر نال تعلق رکھدے سن، کوفہ عرب دے وڈے وڈے قبیلے دا مرکز بن چکيا سی، خود قبیلہ کندہ ایتھے موجود سی، لیکن کسی نے حجر بن عدی دی حفاظت وچ انگلی تک نہ اُٹھای، اُتے حجر بن عدی دا صحابہ وچ اِس قدر نہایت اقتدار سی کہ تمام ملک عرب وچ اِس واقعہ دے خلاف ناگواری محسوس کيتی گئی۔ رئیسانِ قبیلے نے اُنہاں دے حق وچ سفارش کيتی لیکن قبول نہ ہوئی۔ مدینہ منورہ خبر پہنچی تاں اُم المومنین حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے اپنی طرف توں اک قاصد اُنہاں دی سفارش وچ دمشق روانہ فرمایا لیکن افسوس دے قاصد دے پہنچنے توں پہلے ہی حجر بن عدی قتل کیتے جاچکے سن ۔[۹۲] کچھ عرصہ بعد حب امیر معاویہ رضی اللہ عنہ مدینہ منورہ آئے تے آپ نال ملاقات نوں آئے تاں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے سب توں پہلے جو گفتگو دی اوہ حجر بن عدی رضی اللہ عنہ توں متعلق سی، آپ نے فرمایا: "معاویہ! حجر دے معاملہ وچ تواڈا تحمل کتھے سی؟ حجر دے قتل وچ تسيں خدا توں نہ ڈرے؟" امیر معاویہ رضی اللہ عنہ نے جواب دتا: اِس وچ میرا قصور نئيں، قصور اُنہاں دا اے جنہاں نے گواہی دتی۔[۹۳] حجر بن عدی رضی اللہ عنہ دی شہادت مع اُنہاں دے اصحاب دے 51ھ/ 671ء وچ بمقام دمشق وچ ہوئی۔[۹۴]
- سنہ 56ھ/ 676ء وچ امیر معاویہ رضی اللہ عنہ نے اپنے بعد یزید نوں اپنا جانشین مقرر کيتا۔[۹۵] مروان بن حکم مدینہ منورہ دا والی سی، مجمع عام وچ اُس نے یزید دا ناں بطور جانشین امیر معاویہ پیش کيتا تاں عبد الرحمٰن بن ابی بکر رضی اللہ عنہ (عبد الرحمٰن بن ابی بکر رضی اللہ عنہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے سگے بھائی سن ) نے اُٹھ کر مخالفت کيتی، مروان بن حکم نے اُنہاں نوں گرفتار کرنا چاہیا، اوہ دوڑ کر اپنی بہن حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے گھر وچ گھس گئے۔ مروان بن حکم گھر دے اندر گھسنے دی جرات نہ کرسکیا، کھسیانا ہوکے بولا: ایہی اوہ اے جس دی شان وچ ایہ آیت اُتری: وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا، تاں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے اوٹ دے پِچھے توں فرمایا: اسيں لوکاں (یعنی آل ابوبکر) دی شان وچ اللہ نے کوئی آیت نئيں اُتاری، بجز اِس دے کہ میری برات فرمائی۔[۹۶] (یہ سورۃ الاحقاف دی آیت 17 اے جس دا ترجمہ اے: تے جس شخص نے اپنے ماں باپ توں کہیا کہ اُف اُف! ) اِس واقعہ توں معلوم ہُندا اے کہ آپ یزید دی جانشینی توں خوش نہ سن۔
وفات حضرت امام حسن تے تدفین دا مسئلہ
[سودھو]حضرت امام حسن بن علی رضی اللہ عنہ نے ماہِ ربیع الاول 49ھ/ اپریل 669ء وچ مدینہ منورہ وچ وفات پائی۔ حجرہ عائشہ وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم، حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ تے حضرت عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ مدفون نيں۔ حجرہ عائشہ دے اک گوشہ وچ اک قبر دی جگہ باقی اے۔ حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ نے اِسی گوشہ مین مدفون ہونے دی وصیت کيتی سی تے ہور ایہ کہیا سی کہ جے کوئی تدفین وچ مزاحمت کرے تاں جنگ و جدل دی ضرورت نئيں، مینوں میری والدہ حضرت فاطمہ رضی اللہ عنہا دے نیڑے قبرستان بقیع الغرقد وچ دفن کر دينا۔ جدوں حضرت حسن بن علی رضی اللہ فوت ہوئے گئے تاں آپ دے بھائی حسین بن علی رضی اللہ عنہ نے اِس وصیت کيتی تکمیل کرنا چاہی تاں مروان بن حکم مخالفت اُتے اُتر آیا تے کہنے لگیا کہ جدوں ایتھے باغیاں نے حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ نوں دفن نہ ہونے دتا تاں کسی تے نوں وی اجازت نئيں ہوسکدی۔ مروان بن حکم بنو اُمیہ دی معیت وچ ہتھیار لگائے باہر نکل آیا تے حضرت حسین بن علی رضی اللہ عنہ بنو ہاشم دی معیت وچ ہتھیار لگائے سامنے آ گئے، نیڑے سی کہ خونریز جنگ و جدل دی اِبتداء ہوجاندی مگر درمیان وچ حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ آ گئے تے مروان بن حکم توں کہیا: نواسہ جے اپنے نانا دے پہلو وچ دفن ہُندا اے تاں تسيں نوں اِس وچ دخل دینے دا کیہ حق اے ؟ تے حضرت حسین بن علی رضی اللہ عنہ دی خدمت وچ عرض کيتی: امام مرحوم دی ایہ وی تاں وصیت سی کہ جے میری تدفین وچ کوئی مزاحمت ہوئے تاں جنگ و جدل توں پ رہی ز کيتا جائے۔ غرض ایہ کہ امام حسن بن علی رضی اللہ عنہ دی تدفین قبرستان بقیع الغرقد وچ اُنہاں دی والدہ حضرت فاطمہ رضی اللہ عنہا دے پہلو وچ کيتی گئی۔
اب سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ اِس سارے معاملہ وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دا طرز عمل کيتا سی؟ بعض شیعی مؤرخین نے اِس واقعہ وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے کردار نوں منفی انداز وچ ودھیا چڑھا کر پیش کيتا اے جو دراصل بے سرو پا کذاب روایات نيں تے شیعی مؤرخاں دی ایہ بے سرو پا روایات گستاخئ حرم نبوی (حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا) اُتے دلالت کردی نيں۔ اِنہاں تمام بے سرو پا روایات دا کوئی راوی نئيں اے تے نہ ہی کوئی سند۔ اِنہاں شیعی روایات دی بنا اُتے ایہ کہیا گیا اے کہ تدفین حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ دے وقت حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا خود سفید خچر اُتے سوار ہوئے کے حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ دے جنازہ نوں روکنے دے لئی نکلاں۔ سپاہیاں نے تیر چلائے تے اِتنی دیر وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے بھائی آئے تے اُنہاں نے کہیا: حالے جنگ جمل دی شرم ساڈے خاندان توں مٹی نئيں کہ تسيں اک ہور جنگ دے لئی آمادہ ہوئے۔ ایہ سن کر حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا واپس چلی گئياں۔
یہ موضوع روایت ابن جریر طبری دی تریخ الرسل والملوک دی اک فارسی ترجمہ وچ جو برصغیر وچ اُنیسواں صدی عیسوی دے اوائل وچ طبع ہويا سی، پڑھنے نوں ملدی اے۔ اصل نسخہ عربی وچ ایہ روایت ہی موجود نئيں بلکہ ایہ تاں شیعی مؤرخین دا فارسی ترجمہ وچ اضافہ کیہ ہویا اے، اِس فارسی ترجمہ وچ دراصل کئی اضافے موجود نيں جنہاں وچ کئی ضعیف تے کذاب روایات بیان کيتی گئیاں نيں جو عربی دے اصل نسخہ وچ موجود نئيں نيں۔ فارسی دے مترجم نے اِس کتاب دے مقدمہ وچ اِس گل کيتی تصریح وی کردتی اے کہ بعض روایات موضوع تے من گھڑت نيں جو فارسی دے اِس ترجمہ وچ اضافہ شدہ نيں یا جنہاں دی کوئی اصل موجود ہی ننيں۔ یعقوبی جو تیسری صدی ہجری دا شیعہ مؤرخ اے اوہ وی اِس واقعہ نوں بغیر کسی سند دے بیان کردا اے۔ بغیر کسی سند دے کوئی واقعہ مصدقہ نئيں ہوئے سکدا۔ اصل واقعہ دے بیان دے بعد کہ در حقیقت فعل مروان بن حکم دا سی، قیل یعنی ضعفِ روایت دے نال صیغہ دے نال اِس دا ذکر کيتا گیا لیکن ایہ نئيں لکھیا گیا کہ اُنہاں نے نعوذ باللہ تیر چلائے یا جنگ کيتی۔
تمام معتبر کتاباں ہائے تریخ توں ایہ معلوم ہُندا اے کہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے بطیب خاطر حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ دی تدفین دی اجازت دے دتی سی۔ امیر معاویہ رضی اللہ عنہ دی طرف توں سعید ابن ابی العاص جو والئ مدینہ منورہ سی، اُس نے وی تدفین توں نئيں روکیا، مگر مروان بن حکم چند افراد نوں لے کے فساد برپا کرنے اُتے آمادہ ہوئے گیا۔ امام موصوف نے ایہ وصیت کيتی سی کہ جے میری تدفین وچ جنگ و جدل دا خطرہ ہوئے تاں مینوں مسلماناں دے عام قبرستان یعنی بقیع وچ دفن کردینا۔ مروان بن حکم دی اِس شرارت توں حضرت حسین بن علی رضی اللہ عنہ نوں نہایت غصہ آیا تے آپ حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ نوں بذریعہ زور حجرہ عائشہ وچ دفن کرنے اُتے تیار ہوئے گئے تے اپنے بھائی دی وصیت توں گو اِنحراف کرنا چاہیا۔[۹۷][۹۸][۹۹]
محدث ابن عبد البر نے الاستیعاب وچ تے امام جلال الدین سیوطی نے تریخ الخلفاء وچ اک راوی توں روایت بیان کيتی اے جو امام موصوف حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ دی وفات دے اُنہاں دے پاس موجود سی: امام حسن بن علی رضی اللہ عنہ وصیت فرماندے نيں کہ ميں نے اُم المومنین عائشہ رضی اللہ عنہا توں درخواست کيتی سی کہ مینوں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے نال اپنے گھر (یعنی حجرہ عائشہ) وچ دفن ہونے دی اجازت داں، اُنہاں نے مینوں اجازت دے دی، لیکن معلوم نئيں کيتا اُنہاں نے شرما شرمی وچ مینوں اجازت دتی یا ننيں۔ میرے مرنے ک بعد اُنہاں توں جا کے فیر اجازت لینا، جے اوہ خوشی توں اجازت داں تاں اوتھے دفن کرنا۔ وچ سمجھدا ہاں کہ لوک تسيں نوں ایسا کرنے توں روکاں گے، جے واقعتاً اوہ روکاں تاں اِس وچ اُنہاں لوکاں توں ردوکد کرنے دی ضرورت نئيں، مینوں بقیع وچ دفن کردینا۔ جدوں حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ دا انتقال ہويا تاں حضرت حسین بن علی رضی اللہ عنہ نے جا کے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا توں اجازت طلب کيتی، اُنہاں نے کہیا: بخوشی۔مروان بن حکم نوں واقعہ معلوم ہويا تاں اُس نے کہیا: حسین (رضی اللہ عنہ) تے عائشہ (رضی اللہ عنہا) غلط کہندے نيں، حسن (رضی اللہ عنہ) کدی اوتھے دفن نئيں کیتے جاسکدے، عثمان (رضی اللہ عنہ) نوں قبرستان تک وچ دفن کرنے نہ دتا گیا تے حسن (رضی اللہ عنہ) عائشہ (رضی اللہ عنہا) دے گھر (حجرہ عائشہ) وچ دفن ہون گے؟۔ (خلیفہ سوم حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ نوں باغیاں نے بقیع وچ دفن نئيں کرنے دتا سی مگر اصحاب کبار نے بقیع توں متصل باغ حش کوکب وچ آپ نوں دفن کيتا، بعد وچ اوہ باغ قبرستان بقیع وچ ضم کر ليا گیا سی، مروان بن حکم دا اِشارہ اِسی جانب سی)۔
مروان بن حکم دی مخالفت دا وڈا سبب ایہ سی کہ اوہ اُنہاں دِنون امارت مدینہ منورہ توں معزول سی، مروان بن حکم نوں 48ھ/ 668ء وچ امارت مدینہ منورہ توں معزول کر دتا گیا سی۔ اِس بہانے توں مروان بن حکم امیر معاویہ رضی اللہ عنہ دی خوشنودی دا طلب گار سی کیونجے 35ھ/ 656ء وچ جدوں خلیفہ سوم حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ شہید ہوئے تاں باغی اُنہاں دی حجرہ عائشہ وچ تدفین وچ آڑے آئے تے اُنئيں حجرہ عائشہ وچ دفن نئيں کيتا گیا بلکہ تدفین بقیع الغرقد وچ کيتی گئی۔ حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ چونکہ اُموی سن تے امیر معاویہ رضی اللہ عنہ وی خاندان بنو اُمیہ توں سن، اِسی لئیمروان بن حکم نے خاندان بنو ہاشم تے خاندان بنو اُمیہ دی قدیمی مخاصمت نوں دوبارہ چھیڑنا چاہیا جس وچ ہرگز وی کامیاب نہ ہوئے سکیا۔
صحابہ وچ ممتاز حیثیت
[سودھو]حضرت عروہ بن زبیر
فرماندے نيں "ميں نے کسی اک نوں وی معانی قرآن، احکام حلال و حرام، اشعار عرب تے علم الانساب وچ حضرت عائشہ
توں ودھ کے نئيں پایا"۔ حضرت عائشہ
دی خصوصیت سی کہ جدوں کوئی نہایت مشکل و پیچیدہ مسئلہ صحابہ وچ آن پڑدا سی تاں اوہ آپ ہی دی طرف رجوع فرمایا کردے سن تے آپ
دے پاس اس توں متعلق علم ضرور موجود ہُندا سی۔ حضرت عائشہ نوں علمی حیثیت توں عورتاں وچ سب توں زيادہ فقیہہ تے صاحب علم ہونے دی بنا اُتے چند صحابہ کرام اُتے وی فوقیت حاصل سی۔ فتوے دتا کردیاں سن تے بے شمار احادیث انہاں توں مروی نيں۔ خوش تقریر وی سن۔
- مسروق تابعی توں پُچھیا گیا: کيتا حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا فرائض وچ ماہر سن؟ فرمایا: ہاں! اُس دی قسم جس دے ہتھ وچ میری جان اے، ميں نے مشائخ و اکابر صحابہ کرام نوں دیکھیا کہ آپ توں فرائض دے مسائل پُچھیا کردے سن ۔[۹]
- حضرت ابو موسیٰ الاشعری رضی اللہ عنہ بیان کردے نيں کہ اسيں اصحاب رسول صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے لئی جدوں کدی کوئی حدیث مشکل ہوجاندی (یعنی کوئی مسئلہ درپیش آ جاندا) تاں اسيں اُم المومنین حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا توں اِس دے بارے وچ پُچھدے تاں اُنہاں دے ہاں اِس حدیث دا صحیح علم پالیندے۔[۱۰۰]
- تابعی حضرت عروہ بیان کردے نيں کہ ميں نے لوکاں وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا توں ودھ کے قرآن، فرائض، حلال و حرام، شعر، عربوں٘ دیاں گلاں تے نسب دا عالم نئيں دیکھیا۔[۱۰۱][۱۰۲]
- تابعی حضرت عطاء بن ابی الرباح بیان کردے نيں کہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تمام لوکاں توں ودھ کے فقیہ تے تمام لوکاں توں ودھ کے جاننے والیاں تے تمام لوکاں توں ودھ کے عام معاملات وچ اچھی رائے رکھنے والیاں سن۔[۱۰۳][۱۰۴][۱۰۵][۱۰۶][۱۰۷][۱۰۸]
- تابعی حضرت عروہ بیان کردے نيں کہ ميں نے اُم المومنین عائشہ رضی اللہ عنہا توں ودھ کے شعر، فرائض تے فقہ دا عالم کسی نوں نئيں دیکھیا۔[۱۰۹][۱۰۷][۱۰۵][۱۰۶][۱۰۸]
- تابعی حضرت امام زہری (متوفی 124ھ) بیان کردے نيں کہ: رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: جے اِس اُمت دی تمام عورتاں دے جنہاں وچ اُمہات المومنین وی شامل ہون، علم نوں جمع کر ليا جائے تاں عائشہ دا علم اُنہاں سب دے علم توں زیادہ اے۔[۱۱۰][۱۰۷][۱۱۱][۱۰۴][۱۱۲] امام ہیثمی نے کہیا اے کہ اِس حدیث دے تمام رجال ثقہ نيں۔[۱۱۲]
- حضرت قاسم بن محمد بن ابی بکر کہندے نيں کہ حضرت امیر معاویہ رضی اللہ عنہ نے فرمایا: ميں نے کسی وی خطیب نوں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا توں ودھ کے بلاغت و فطانت (ذہانت) والا نئيں دیکھیا۔[۱۱۰][۱۱۳][۱۱۲]
تلامذہ
[سودھو]آپ توں احادیث نوں روایت کرنے والے تلامذہ دی تعداد بہت زیادہ اے جنہاں وچ مشہور حضرات ایہ نيں:
ابراہیم بن یزید النخعی (مرسلاً)، ابراہیم بن یزید التمیمی، اسحاق بن طلحہ، اسحاق بن عمر، الاسود بن یزید، ایمن المکی، ثُمامہ بن حزن، جُبیر بن نُفیر، جُمَیع بن عمیر، الحارث بن عبد اللہ بن ابی ربیع ہ المخزومی، الحارث بن نوفل، حسن ابن علی، حمزہ بن عبد اللہ بن عمر، خالد بن سعید، خالد بن معدان، خباب، خبیب بن عبد اللہ بن الزبیر، خلاس الہجری، خیار بن سلمہ، خیثمہ بن عبد الرحمن، ذکوان السمان، مولیٰ ذکوان، ربیع ہ الجرشی، زاذان ابو عمر الکندی، زُرار ہ بن اوفی، زِر بن حُبَیش، زید بن اسلم، سالم بن ابی الجعد، زید بن خالد الجُہنی، سالم بن عبد اللہ، سالم سبلان، سائب بن یزید، سعد بن ہشام، سعید المَقبری، سعید بن العاص، سعید بن مسیب، سلیمان بن یسار، سلیمان بن بریدہ، شریح بن ارطاہ، شریح بن ھانی، شریق الہوزنی، شقیق ابو وائل، شہر بن حوشب، صالح بن ربیع ہ بن الہدیر، صعصہ، طاووُس، طلح ہ بن عبد اللہ التیمی، عابس بن ربیعہ، عاصم بن حمید السکونی، عامر بن سعد، الشعبی، عباد بن عبد اللہ بن الزبیر، عباد ہ بن الولید، عبد اللہ بن بریدہ، ابوالولید عبد اللہ بن الحارث البصری، عبد اللہ ابن الزبیر، عرو ہ ابن الزبیر، عبد اللہ بن شداد اللیثی، عبد اللہ بن شقیق، عبد اللہ بن شہاب الخولانی، عبد اللہ بن عامر بن ربیعہ، عبد اللہ ابن عمر، عبد اللہ ابن عباس، عبد اللہ بن فروخ، عبد اللہ بن ابی مُلَیکہ، عبد اللہ بن عبید ابن عمیر، ابن عمیر، عبد اللہ بن حکیم، عبد اللہ بن ابی قیس، عبد اللہ و القاسم، ابنا محمد، عبد اللہ بن ابی عتیق محمد، عبد الرحمن بن ابی عتیق، عبد اللہ بن واقد العمری، عبد اللہ بن یزید، عبد اللہ الوی، عبد الرحمن بن الاسود، عبد الرحمن بن الحارث بن ہشام، عبد الرجمن بن سعید بن وہب الہمدانی، عبد الرحمن بن شُماسہ، عبد الرحمن بن عبد اللہ بن سابط الجُمَحی، عبد العزیز، والد ابن جُریج، عبید اللہ بن عبد اللہ، عبید اللہ بن عیاض، عرو ہ المزنی، عطاء بن ابی رباح، عطاء ابن یسار، عکرمہ، علقمہ، علقمہ بن وقاص، علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب، عمرو بن سعید الاشدق، عمرو بن شرحبیل، عمرو بن غالب، عمرو ابن میمون، عمران بن حطان، عوف بن الحارث، عیاض ابن عروہ، عیسیٰ بن طلحہ، غُضیف بن الحارث، فرو ہ بن نوفل، القعقاع بن حکیم، قیس بن ابی حازم، کثیر بن عبید الکوفی، کُریب، مالک بن ابی عامر، مجاہد، محمد بن ابراہیم التیمی، محمد بن الاشعث، محمد بن زیاد الجُمَحی، ابن سیرین، محمد بن عبد الرحمن بن الحارث بن ہشام، ابوجعفر محمد الباقر، محمد بن قیس بن مخرمہ، محمد بن المنتشر، محمد ابن المنکدر، مروان العقیلی ابولبابہ، مسروق، مصدع ابو یحیی، مُطرف بن الشِخِیر، مِقسَم، مولیٰ ابن عباس، المطلب بن عبد اللہ بن حنطب، مکحول شامی، موسیٰ بن طلحہ، میمون بن ابی شبیب، میمون بن مہران، نافع بن جُبیر، نافع ابن عطاء، نافع العمری، نعمان بن بشیر، ہمام بن الحارث، ہلال ابن یساف، یحیی بن الجزار، یحیی بن عبد الرحمن بن حاطب، یحیی بن یعمر، یزید بن بابنوس، یزید بن الشِخِیر، یعلیٰ بن عقبہ، یوسف بن ماھَک، ابواُمام ہ بن سہل، ابوبرد ہ بن ابی موسیٰ، ابوبکر بن عبد الرحمن بن الحارث، ابوالجوزاء الربعی، ابو حذیفہ الارحبی، ابو حفصہ، ابو الزبیر المکی، ابو سلمہ بن عبد الرحمن، ابو الشعشاء المحاربی، ابو الصدیق الناجی، ابو ظبیان الجنبی، ابو العالیہ رُفَیع الریاحی، ابوعبداللہ الجدلی، ابوعبید ہ بن عبد اللہ بن مسعود، ابوعثمان النہدی، ابو عطیہ الوادعی، ابو قلابہ الجرمی، ابو الملیح الہذلی، ابو موسیٰ الاشعری، ابو ہریرہ، ابو نوفل بن ابی عقرب، ابو یونس مولیٰ عائشہ، بُھَیَّہ، مولا ہ الصدیق، جسر ہ بنت دُجاجہ، ذِفر ہ بنت غالب، زینب بن ابی سلمہ، زینب بنت نصر، زینب السہمیہ، سمیہ البصریہ، شُمَیسہ العتکیہ، صفیہ بن شیبہ، صفیہ بنت ابی عبید، عائشہ بنت طلحہ، عمر ہ بنت عبد الرحمن، مرجانہ، والدہ علقمہ بن ابی علقمہ، معاذ ہ العدویہ، ام کلثوم بنت ابی بکر (بہن)، اُم محمد۔[۱۱۴]
جودو سخاء
[سودھو]اک صحابی دا بیان اے کہ آپ نے اک روز وچ 70 ہزار درہم اللہ دی راہ وچ صرف کیتے تے خود پیوند لگے کپڑے پہنا کردیاں سن۔ طیبہ صدیقی اثر ترقی اسلام اُتے اے جو تفقہ آپ نے دین وچ حاصل کيتا تے جو تبلیغ آپ نے امت نوں فرمائی تے علم نبوت دی اشاعت وچ جو مساعی انہاں نے کيتیاں تے حو علمی فائدے انہاں نے فرزندان امت نوں پہنچائے اوہ ایسک درجہ اے جو کسی تے زوجہ محترمہ نوں حاصل ننيں۔
- آپ دے بھانجے حضرت عروہ تابعی کہندے نيں کہ ميں نے صدیقہ (یعنی حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا) نوں دیکھیا کہ آپ نے 70 ہزار درہم خیرات کیتے تے اپنے کردے دا دامن جھاڑ کر کھڑی ہوگئياں۔[۹]
- اک بار حضرت عبد اللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ آپ دے پاس دو تھیلے بھر کر اک لکھ دی رقم بھیجی، آپ نے اک طباق منگوایا، اُس دن آپ دا روزہ سی۔ آپ اوہ رقم لوکاں وچ بانٹنے لگاں۔ جدوں شام ہوئے گئی تاں کنيز نوں افطاری لیانے دا حکم دتا، اُمِ ذرہ بولاں: اُم المومنین! آپ اِنہاں درہماں وچوں اک درہم دا گوشت منگو لیتاں جس توں آپ روزہ کھول لیتاں۔ فرمایا: مینوں مت کہو، جے تسيں مینوں یاد دلا دیندی تاں وچ گوشت منگوا لیندی۔[۹] واضح رہے کہ آپ دی خدمت وچ ایداں دے نذرانے حضرت امیر معاویہ
تے حضرت عبد اللہ بن زبیر
دی جانب توں پیش کیتے جاندے سن کہ اس زمانہ وچ افواج اسلامی کثرت توں فتوحات حاصل کر رہی سن۔
امام ابو نُعَیم الاصبہانی نے اِس روایت نوں تفصیلاً بیان کيتا اے کہ:
- اُم ذرہ جو حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دی خادمہ (کنيز) سن، اوہ بیان کردیاں نيں کہ: حضرت عبد اللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے دو تھیلاں وچ آپ نوں 80 ہزار یا اک لکھ دی مالیت دا مال بھیجیا، آپ نے (مال رکھنے دے لئی) اک سیل منگوایا تے آپ اُس دن روزے توں سن۔ آپ اوہ مال لوکاں وچ تقسیم کرنے دے لئی بیٹھ گئياں۔ پس شام تک اُس مال توں آپ دے پاس اک درہم وی نہ بچا، جدوں شام ہوئے گئی تاں آپ نے فرمایا: اے لڑکی! (دراصل جاریہ کنيز نوں عربی زبان وچ کہندے نيں، اساں ایتھے جاریہ دا معنی کنيز نئيں بلکہ لڑکی توں کيتا اے ) میرے افطار دے لئی کچھ لاؤ، اوہ لڑکی اک روٹی تے تھوڑا سا گھی لے کے حاضر ہوئی۔ پس اُم ذرہ نے عرض کيتا: کیہ تسيں نے جو مال اج تقسیم کيتا اے، اُس وچوں ساڈے لئی اک درہم دا گوشت نئيں خرید سکدیاں سن؟ جس توں اج اسيں افطار کردے، حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے فرمایا: ہن میرے نال اِس لہجے وچ گل نہ کرو، جے اُس وقت (جدوں ميں مال تقسیم کر رہی تھی) تاں نے مینوں یاد کرایا ہُندا تاں شاید وچ ایسا کر لیندی۔[۱۱۵][۱۱۶][۱۱۷]
- تابعی حضرت عطاء بیان کردے نيں کہ حضرت امیر معاویہ رضی اللہ عنہ نے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نوں سونے دا اک ہار بھیجیا جس وچ اک ایسا جوہر لگیا ہويا سی جس دی قیمت اک لکھ درہم سی، پس آپ نے اوہ قیمتی ہار تمام امہات المومنین وچ تقسیم فرما دتا۔[۱۱۸][۱۱۹]
- حضرت عبد اللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ بیان کردے نيں کہ: ميں نے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تے حضرت اسماء رضی اللہ عنہا توں ودھ کے سخاوت کرنے والی عورت نئيں دیکھی تے دونے دی سخاوت وچ فرق اے کہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تھوڑی تھوڑی اشیاء جمع فرماندی رہدیاں سن تے جدوں کافی ساری اشیاء آپ دے پاس جمع ہوجاندیاں تاں آپ اُنئيں (غرباء تے محتاجاں وچ ) تقسیم فرما دیتاں، جدوں کہ حضرت اسماء رضی اللہ عنہا اپنے پاس کل دے لئی وی کوئی چیز نئيں بچا رکھدیاں سن۔[۱۲۰][۱۲۱]
فضائل و مناقب
[سودھو]رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: " عورتاں اُتے عائشہ (رضی اللہ عنہا) دی فضیلت ایسی اے جداں تمام کھاناں اُتے ثرید نوں فضیلت حاصل اے۔[۹] ثرید اُس کھانے نوں کہندے نيں جس دے شوربے وچ روٹی بھگودی جائے تے بعد وچ تناول کيتی جائے۔ عہدِ نبوی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وچ ثرید تمام کھاناں وچ ممتاز سمجھیا جاندا سی۔
تابعی قاسم بن محمد بن ابی بکر (جو حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے بھتیجے نيں) بیان کردے نيں کہ: حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے فرمایا: مینوں ازواج المطہرات اُتے دس وجوہات توں فضیلت حاصل اے۔ پُچھیا گیا: اُم المومنین اوہ دس وجوہات کیہ نيں؟ آپ نے فرمایا:
- نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے میرے سواء کسی کنواری عورت نال نکاح نئيں کيتا۔[۳۱]
- میرے سواء کسی ایسی خاتون نال نکاح نئيں کيتا جس دے والدین مہاجر ہون۔
- اللہ تعالیٰ نے آسمان توں میری براءت نازل فرمائی۔
- نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے پاس جبرئیل امین علیہ السلام اک ریشمی کپڑے وچ میری تصویر لیائے تے فرمایا: اِنہاں نال نکاح کرلیجئیے، ایہ آپ دی اہلیہ نيں۔
- وچ تے نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اک ہی برتن توں نہایا کردے سن ۔[۱۲۲]
- میرے سواء اِس طرح آپ اپنی کسی تے بیوی دے نال غسل نئيں کيتا کردے سن ۔
- آپ میرے پاس ہُندے تاں وحی آ جایا کردی سی تے جے کسی تے بیوی دے پاس ہُندے تاں وحی نئيں آیا کردی سی۔
- نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی وفات میرے گلے تے سینہ دے درمیان وچ ہوئی (جب رسول اللہ صلی اللہ علیہ دا سر اقدس صدیقہ رضی اللہ عنہ دی رانِ مبارک تے زانوئے مبارک دے درمیان وچ سی)۔
- نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم میری باری دے دن فوت ہوئے (یعنی جدوں میرے ایتھے مقیم سن )۔
- نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم میرے حجرے وچ مدفون ہوئے۔[۱۲۳]
دوسری روایت وچ اے کہ تابعی عمیر نے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا توں سنیا، آپ فرماندیاں نيں کہ: مینوں چند چیزاں حاصل نيں جو کسی عورت نوں حاصل ننيں۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نال نکاح دے وقت میری عمر ست سال سی، آپ دے پاس فرشتہ اپنے ہتھ وچ میری تصویر لے کے آیا تے آپ نے میری تصویر دیکھی، رخصتی دے وقت وچ نو سال کيتی سی، ميں نے حضرت جبرائیل علیہ السلام نوں دیکھیا، اُنئيں میرے سواء کسی عورت نے نئيں دیکھیا، وچ آپ دی سب توں زیادہ چہیندی سی، میرے والد آپ نوں سب توں زیادہ محبوب سن، نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے میرے گھر وچ مرض الموت دے ایام گزارے تے ميں نے آپ دی تیمارداری دی فیر جدوں آپ نے وفات پائی تاں آپ دے پاس صرف وچ تے فرشتے سن، کوئی تے نہ سی۔[۱۲۴] بکثرت احادیث و روایات توں ایہ مسلمہ اے کہ بوقت نکاح آپ دی عمر 6 سال سی، ایتھے ست سال توں مراد ایہ اے کہ بوقت نکاح 6 سال مکمل ہوکے ستويں سال دا آغاز ہويا چاہندا سی۔
- اک مرتبہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم توں پُچھیا: یا رسول اللہ! جنت وچ آپ دی بیویاں کون نيں؟ فرمایا: اُنہاں وچوں اک تسيں وی ہوئے۔ [۹]
- رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: مینوں جنت وچ عائشہ دکھادی گئياں تاکہ مجھ اُتے موت آسان ہوئے جائے، گویا وچ اُنہاں دے دونے ہتھ دیکھ رہیا ہون۔[۹]
- رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: عائشہ جنت وچ وی میری بیوی ہاں گی۔ [۹]
تابعی عروہ بن زبیر بیان کردے نيں کہ مینوں اُم المومین عائشہ رضی اللہ عنہا نے کہیا: بھانجے! میرے توں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: تواڈی ناراضی تے رضا میرے توں چھپی نئيں رہندی۔ وچ بولی: میرے ماں باپ آپ اُتے قربان ہون، آپ کس طرح پہچان جاندے نيں؟ فرمایا: رضا دے وقت جدوں تسيں قسم کھاندی ہوئے تاں محمد دے رب دی قسم کہندی ہوئے تے ناراضی دے وقت ابراہیم دے رب دی قسم کہندی ہوئے۔ وچ بولی: یارسول اللہ! آپ سچ فرماندے نيں۔[۹][۱۲۵][۱۲۶][۱۲۷]
تابعی مسروق جو حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے شاگرد نيں، جدوں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا توں کوئی حدیث بیان کردے تاں فرماندے: میرے توں ایہ حدیث صدیقہ بنت صدیق نے تے اللہ دے محبوب دی معصومہ محبوبہ نے بیان فرمائی۔[۹] ایہ اُنہاں دی اُم المومنین توں والہانہ عقیدت دا اظہار اے۔
حضرت ابی حازم عمرو بن العاص رضی اللہ عنہ نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم توں پُچھیا: یا رسول اللہ! آپ نوں سب توں زیادہ کون پیارے نيں؟ فرمایا: عائشہ، بولے: وچ مرداں وچوں پوچھ رہیا ہون۔ فرمایا: اُنہاں دے والد۔[۹]
حضرت عبد اللہ ابن زبیر رضی اللہ عنہ جدوں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا توں حدیث روایت کردے تاں فرماندے: اللہ دی قسم! عائشہ نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اُتے کدی وی جھوٹھ نئيں بنھ سکتاں۔[۹]
زیارت حضرت جبرائیل علیہ السلام
[سودھو]آپ فرماندیاں نيں کہ: وچ انے اپنے اِس حجرے دے دروازے اُتے حضرت جبرئیل امین علیہ السلام نوں گھوڑے اُتے سوار دیکھیا تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم آپ توں چپکے چپکے گلاں کر رہے سن، فیر جدوں آپ اندر تشریف لیائے تاں ميں نے پُچھیا: یا رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم! ایہ کون سن جنہاں توں آپ چپکے چپکے گلاں کر رہے سن ؟ فرمایا: کیہ تسيں نے اُنئيں دیکھیا سی؟ وچ بولی: جی۔ فرمایا: تسيں نے اُنئيں کس دے مشابہ پایا؟ وچ بولی: دحیہ کلبی کے۔ فرمایا: تسيں نے فراوانی دے نال خیر دیکھی، اوہ جبرئیل علیہ السلام سن، تھوڑی دیر دے بعد آپ نے فرمایا: عائشہ ایہ جبرئیل نيں، تسيں نوں سلام کہہ رہے نيں۔ وچ بولی: وعلیہ السلام، اللہ تعالیٰ اِس آنے والے نوں بہتر صلہ عطاء فرمائے۔[۹] دوسری روایت وچ اے کہ آپ فرماندیاں نيں کہ: ميں نے اُنہاں نوں (یعنی حضرت جبرئیل علیہ السلام) نوں نئيں دیکھیا سی تے نبی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اوہ دیکھدے سن جو وچ نئيں دیکھ سکدی سی۔[۹][۱۲۸]
امام بخاری نے ابو سلمہ توں روایت کيتا اے کہ: حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے بیان فرمایا کہ اک روز رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: اے عائشہ! ایہ جبرائیل (علیہ السلام) نيں تے توانوں سلام کہندے نيں۔ ميں نے جواب دتا: اُنہاں اُتے وی سلام ہوئے تے اللہ دی رحمت و برکات ہون۔ لیکن آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم جو کچھ دیکھ سکدے نيں، اوہ وچ نئيں دیکھ سکدی۔[۱۲۹][۱۳۰][۱۳۱][۱۳۲][۱۳۳][۱۳۴][۱۳۵][۱۳۶][۱۳۷][۱۳۸][۱۳۹][۱۴۰][۱۴۱][۱۴۲][۱۴۳][۱۴۴]
روایت کردہ احادیث دی تعداد
[سودھو]آپ توں 2210 احادیث رسول صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم روایت نيں جدوں کہ اِنہاں وچوں 174 متفق علیہ نيں، یعنی اِنہاں نوں امام بخاری نے صحیح بخاری تے امام مسلم نے صحیح مسلم وچ سنداً روایت کيتا اے۔ امام بخاری تے امام مسلم نے متفق روایات 174 لی نيں جنہاں وچ امام بخاری 54 وچ منفرد نيں تے امام مسلم 69 احادیث وچ منفرد نيں ۔[۱۴۵] 2210 احادیث والی تعداد نوں سید سلیمان ندوی نے سیرت عائشہ وچ لکھیا اے مگر ایہ گل تحقیق توں ثابت اے کہ صرف مسند احمد بن حنبل وچ ہی حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دی روایات دی تعداد 2524 اے۔
جے صحاح ستہ وچ مکرر رویات حذف نہ دی جاواں تاں روایات عائشہ رضی اللہ عنہا دی تعداد ایويں اے:
- صحیح بخاری: 960 احادیث۔
- صحیح مسلم: 761 احادیث۔
- سنن ابوداود: 485 احادیث۔
- سنن نسائی: 690 احادیث۔
- جامع سنن ترمذی: 535 احادیث۔
- سنن ابن ماجہ: 411 احادیث۔
- موطاء امام مالک: 141 احادیث۔
- مشکوٰۃ المصابیح: 553 (روایاتِ احادیث دا ایہ مجموعہ صحیح بخاری تے صحیح مسلم توں اخذ کيتا گیا اے۔ اِس لئی اِنئيں شمار نئيں کيتا گیا)۔
- سنن الدارمی: 200 احادیث۔
- مسند امام احمد بن حنبل: 2524 احادیث۔
- موطاء امام محمد: 80 احادیث۔
- صحاح ستہ دے نال موطاء امام مالک دی روایات نوں جمع کر ليا جائے تاں تعدادِ روایات 3983 ہُندی اے۔
علالت وفات و تدفین
[سودھو]آپ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی وفات دے بعد 47 سال بقیدِ حیات رنيں۔ حضرت امیر معاویہ رضی اللہ عنہ دی خلافت دے اواخر سال حضرت عائشہ رضی اللہ عنہ دی حیات مبارکہ دے اواخر سال نيں۔ سنہ 58ھ مطابق 678ء وچ جدوں آپ دی عمر مبارک 67 سال دے نیڑے نیڑے سی کہ ماہِ رمضان 58ھ/ جولائی 678ء وچ علیل ہوگئياں تے چند روز تک علیل رنيں۔ کوئی حال پوچھدا تاں فرماتاں: اچھی ہون۔[۹]
جب آپ دی وفات دا وقت نیڑے آیا تاں فرمانے لگاں: کاش وچ پیدا ہی نہ ہوئی ہُندی، کاش وچ اک درخت ہُندی کہ اللہ دی پادی ميں رطب اللسان رہندی تے پوری طرح توں اپنی ذمہ داری توں سبکدوش ہوجاندی، کاش وچ مٹی دا اک ڈھیلا ہُندی، کاش اللہ تعالیٰ مینوں پیدا نہ فرماندا، کاش وچ زمین دی بوٹیاں وچوں کوئی بوٹی ہُندی تے قابل ذکر شے نہ ہُندی۔[۹]
- عیسیٰ بن دینار کہندے نيں کہ ميں نے ابو جعفر توں پُچھیا کہ اِنہاں تمناواں توں کيتا مراد سی؟ کہنے لگے: اُم المومنین اِنہاں تمناواں توں دعا وچ توبہ دا وسیلہ اختیار فرما رہیاں سن [۹] (یہ تمام تمناواں آپ کسر نفسی وچ فرما رہیاں سن حالانکہ آپ ازل توں اُم المومنین دے خطاب توں سرفراز ہوئیاں نيں)۔
- اسماعیل بن قیس کہندے نيں کہ بوقت وفات حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے وصیت فرمائی کہ: ميں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے بعد نويں نويں گلاں اِختیار کر لیاں سن، لہٰذا مینوں نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی ازواج المطہرات دے پاس دفن کرنا (یہ آپ نے کسر نفسی وچ فرمایا سی)۔[۹]
- ذکوان جو آپ دے غلام سن، کہندے نيں کہ جدوں آپ علیل ہوئیاں تاں وچ اجازت حاصل کرکے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے پاس گیا، آپ دے س رہانے آپ دے بھتیجے عبد اللہ بن عبد الرحمٰن سن ۔ ميں نے کہیا: آپ دے پاس عبد اللہ بن عباس رضی اللہ عنہ آنا چاہندے نيں، اُس وقت آپ دنیا سدھارنے والیاں سن، بولاں: ابن عباسنوں نہ آنے دو، اِس وقت مینوں اُنہاں دی تے اُنہاں دی تعریفاں دی ضرورت ننيں۔ ذکوان نے کہیا: اُم المومنین! ابن عباس آپ دے اک نیک و صالح فرزند نيں۔ آپ نوں سلام کرنے تے رخصت کرنے آئے نيں۔ بولاں: چنگا تاں جے تسيں چاہوئے تاں اُنئيں بلا لو، آخر کار ميں نے اُنئيں بلا لیا۔ ابن عباس رضی اللہ عنہ نے آندے ہی آپ نوں سلام کيتا تے بیٹھ گئے تے بولے: بشارت ہوئے۔ بولاں: کس چیز کی؟ کہنے لگے: اُس دی جو آپ دے تے محمد رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی تے ہور احباب دی ملاقات دے درمیان وچ اے، بس جسم توں روح نکلنے دی دیر اے آپ اُنہاں سب توں جاکے ملاقات کرن گی۔ آپ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی انتہائی لاڈلی بیوی نيں۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم پاکیزہ چیز توں ہی محبت کيتا کردے سن تے ویکھو ابواء دے دن آپ دا ہار کھو گیا سی، اُسنوں لبھن دے لئی رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم منزل وچ صبح تک ٹھہرے رہے، لوکاں دے پاس پانی نہ سی فیر اللہ تعالیٰ نے تیمم دی آیت نازل فرمائی۔ مسلماناں نوں ایہ سہولت آپ دی بدولت نصیب ہوئی فیر اللہ تعالیٰ نے آپ دی براءت ساتاں آسماناں دے اُتے توں اُتاری جسنوں روح الامین لے کے آئے، ہن ایسی کوئی مسجد نئيں جس وچ آپ دی براءت دی آیتاں صبح و شام نہ پڑھی جاندی ہون۔ آپ فرمانے لگاں: ابن عباس! تعریفاں چھڈو، اُس دی قسم جس دے ہتھ وچ میری جان اے، میری تاں ایہ تمناء اے کہ وچ بھولی بسری ہوئی جاندی۔<[۹]
- تابعی ابن ابی عتیق حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے پاس گئے جدوں کہ اوہ علیل سن، بولے: اُم المومنین کسی طبیعت اے ؟ میرے ماں باپ آپ اُتے قربان ہون، فرمانے لگاں: اللہ دی قسم ایہ موت اے۔[۹]
- عبید بن عمیر تابعی کہندے نيں کہ آپ نے وصیت فرمائی کہ میرے جنازے دے پِچھے اگ لے کے نہ جانا تے میری میت اُتے سرخ مخملی چادر نہ بچھانیا۔[۹] اپنے غلام ذکوان نوں آزاد کرنے دی وصیت کيتی سی۔[۹]
ام المومنین حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے منگل 17 رمضان 58ھ مطابق 13 جولائی 678ء دی شب نوں اِس دارِ فانی توں عالم بقاء نوں لبیک کہیا۔[۱۴۶][۹][۱۴۷][۳۱] آپ دی وفات دی خبر اچانک ہی تمام مدینہ منورہ وچ پھیل گئی تے انصارِ مدینہ منورہ اپنے گھراں توں نکل آئے۔ جنازہ وچ ہجوم اِتنا سی کہ لوکاں دا بیان اے کہ رات دے وقت اِتنا مجمع کدی نئيں دیکھیا گیا، بعض عورتاں دا اژدھام دیکھ کے روزِ عید دے ہجوم دا گماں گزردا سی۔ آپ دی مدتِ حیات شمسی سال دے اعتبار توں 64 سال تے قمری سال دے اعتبار توں 66 سال 11 ماہ سی۔ نمازِ جنازہ حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ نے پڑھائی تے آپ دی تجہیز و تکفین شب وچ ہی عمل وچ آئی۔ حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ اُنہاں دِناں مدینہ منورہ دے قائم مقام امیر سن کیونجے مروان بن حکم مدینہ منورہ وچ موجود نہ سی، اوہ عمرہ دے لئی مکہ مکرمہ گیا ہويا سی تے مدینہ منورہ وچ حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ نوں اپنا نائب تے قائم مقام امیر بنا کے گیا سی۔[۹] بوقت تدفین آپ دی قبر اطہر دے چاراں اطراف اک کپڑے توں پردہ کر دتا گیا سی تاکہ آپ دے احترام وچ کوئی کمی واقع نہ ہوئے۔[۹] آپ نوں قبر اطہر وچ آپ دے بھانجاں، بھتیجاں یعنی جناب قاسم بن محمد بن ابی بکر، حضرت عبد اللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ، عروہ بن زبیر، عبد اللہ بن محمد بن عبد الرحمٰن بن ابی بکر تے عبد اللہ بن عبد الرحمٰن بن ابی بکر نے قبر اطہر وچ اُتارا۔[۹] شب بدھ وچ تہجد دے وقت تدفین عمل وچ آئی۔
- اُم المومنین حضرت ام سلمہ ہند بنت ابی امیہ رضی اللہ عنہا لوکاں دی آہ و فغاں سن کر بولاں: عائشہ (رضی اللہ عنہا) دے لئی جنت واجب اے کہ اوہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی سب توں پیاری بیوی سن [۱۴۸]۔
- امام ابوداؤد طیالسی نے اُم المومنین حضرت ام سلمہ ہند بنت ابی امیہ دا قول نقل کيتا اے کہ جدوں اُنئيں حضرت عائشہ (رضی اللہ عنہا) دی وفات دی خبر معلوم ہوئی تاں بولاں: اللہ اُنہاں اُتے رحمت بھیجے کہ اپنے باپ دے سواء اوہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نوں سب توں زیادہ محبوب سن۔[۱۴۹][۱۴۸]
- عبید بن عمیر تابعی کہندے نيں کہ اک شخص نے میرے والد توں پُچھیا: لوکاں نے اُم المومنین دا غم کیہ کيتا؟ بولے: آپ دی وفات اُتے ہر اوہ غمگین سی جس جس دی آپ ماں سن۔[۹]
واقعات و تعینِ عمر مبارکہ
[سودھو]حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دی ولادت بعثت نبوی دے چوتھے سال ماہِ شوال مطابق جولائی 614ء وچ ہوئی تے آپ دی وفات بروز منگل 17 رمضان 58ھ مطابق 13 جولائی 678ء نوں ہوئی۔ شمسی سال دے اعتبار توں مدت حیات مکمل 64 سال ہُندی اے تے قمری سال دے اعتبار توں 66 سال 11 ماہ ہُندی اے یعنی ماہِ شوال 4 نبوی توں ماہِ رمضان 58ھ تک۔ اِس نوں باآسانی ایويں شمار کيتا جاسکدا اے کہ 4 نبوی وچ رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی عمر مبارک 44 سال سی یعنی 44 سال میلادی۔ 11ھ وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے رحلت فرمائی تاں اوہ 64 سال میلادی سی۔ ہجرت دا سال میلادی 53 سی۔ جے 58ھ وچ سال میلادی 53 جوڑ دتے جاواں تاں 111 سال ہُندے نيں۔ اِنہاں 111 سالاں وچ 44 سال نفی کر دیؤ (جو ولادت حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دا سال اے تے اُس وچ سال میلادی 44 سی) تاں باقی رہے 67 سال۔ یعنی 4 نبوی توں 58ھ تک 67 سال قمری ہُندے نيں جو نیڑے نیڑے آپ دی مدت حیات 66 سال 11 ماہ دے اے۔
عبادت تے خشیتِ الٰہی
[سودھو]- نماز چاشت پابندی توں اداء فرماتاں۔[۱۵۰][۱۵۱] چاشت دی 8 رکعت ادائیگی آپ دا معمول سی۔[۱۵۲] اکثر فرمایا کردیاں: جے میرے والدین نوں وی زندہ کر دتا جائے، وچ فیر وی ایہ رکعتاں ترک نہ کراں گی[۱۵۲] (مراد اِس توں ایہ سی کہ جے میرے والدین زندہ ہوکے آئیاں تے مینوں اِس نماز توں روکاں تاں وچ اِس نماز دی ادائیگی نئيں چھوڑاں گی)۔
- نمازِ چاشت دی ادائیگی وچ اکثر طویل وقت صرف ہوجاندا، عبد اللہ بن ابی موسیٰ تابعی کہندے نيں کہ اک بار مینوں ابن مدرک نے کچھ سوالات دے جواگل کيتی خاطر ام المومنین عائشہ رضی اللہ عنہا دی خدمت وچ بھیجیا کہ جوابات دریافت کرکے لاؤ، جدوں ميں حجرہ دے نیڑے پہنچیا تاں آپ چاشت دی نماز پڑھ رہیاں سن، ميں نے سوچیا کہ اُنہاں دے فارغ ہونے تک بیٹھ کر اِنتظار کرلیندا ہاں لیکن لوکاں نے مینوں دسیا کہ اُنئيں بہت دیر لگے گی، ميں نے اُسی اطلاع دینے والے توں پُچھیا کہ وچ اُنہاں توں کس طرح اجازت طلب کراں؟ اُس نے کہیا کہ ایويں کہو: السَلَامُ عَلَیکَ اَیُھَا النَبِیُ وَرَحمَتُ اللہِ وَ بَرَ کَاتُہ، السَلَامُ عَلَینا وَ عَلَی عِبَادِ اللہِ الصَالِحِینَ السَلاَ مُ عَلیَ اُمَھِاتِ المُومِنِینَ، وچ اِس طرح سلام کرکے اندر داخل ہويا تے آپ توں سوالات دے جوابات دریافت کرنے لگا۔[۱۵۳]
- تابعی حضرت عروہ بیان کردے نيں کہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا مسلسل روزے توں ہودیاں سن۔ قاسم بن محمد بن ابی بکر بیان کردے نيں کہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا مسلسل روزہ توں ہودیاں سن تے صرف عیدالاضحیٰ تے عید الفطر نوں افطار فرمادیاں سن (یومِ عیدین نوں روزہ نئيں رکھیا جا سکدا اِس لئی اِس روایت وچ افطار توں مراد ایہی اے )۔ قاسم بن محمد بن ابی بکر بیان کردے نيں کہ وچ صبح نوں جدوں گھر توں روانہ ہُندا تاں سب توں پہلے سلام کرنے دی غرض توں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے پاس جاندا، پس اک صبح وچ آپ دے گھر گیا تاں آپ حالت قیام وچ تسبیح فرما رہیاں سن تے ایہ آیت مبارکہ پڑھ رہیاں سن: فَمَنَّ اللہُ عَلَیْنَا وَ وَقَانًا عَذَابَ السَّمُوْمِ تے دعا کردی تے روندی جا رہیاں سن تے اِس آیت نوں بار بار دہرا رہیاں سن، پس وچ (انتظار دی خاطر) کھڑا ہوئے گیا، ایتھے تک کہ وچ کھڑا ہوئے ہو کے اُکتا گیا تے اپنے کم دی غرض توں بازار چلا گیا، فیر وچ واپس آیا تاں ميں نے دیکھیا کہ آپ اِسی حالت وچ کھڑی نماز اداء کر رہیاں نيں تے مسلسل روئے جا رہیاں نيں۔[۱۵۴][۱۵۵][۱۵۶][۱۵۷]
- جدوں آپ ایہ آیت وَ قَرْنَ فِیْ بُیُوْتِکُنَّ پڑھتاں تاں آپ دا دوپٹہ آنسوواں توں تر ہوئے جاندا [۹] (یہ سورۃ الاحزاب دی آیت 33 اے اِس آیت دا ترجمہ ایہ اے: "اپنے گھراں وچ ٹھہری رہو")۔
- آپ شدت توں ادائیگی حج دی پابند سن۔ آپ نے حجۃ الوداع دے بعد (سنہ 11ھ توں 57ھ / 632ء تا 677ء تک) ہور 47 حج اداء فرمائے۔
کتابیات عائشہ
[سودھو]- سیرت عائشہ رضی اللہ عنہا، سید سلیمان ندوی
- حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا، عباس محمود عقاد
- محسنۂ امت رضی اللہ عنہا، ابن عبد الشکور
- حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا، حکی مشرافت حسین عظیم آبادی
- حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا - نمونہ کامل، مائل خیر آبادی
- سیدۂ عائشہ رضی اللہ عنہا، ڈاکٹر محمد طاہر القادري
- محبوۂ محبوب خدا، ضیاءالرحمن فاروقی
- فیضان عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا، مکتبۃ المدینہ، کراچی
- مسند ام المؤمنین حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا، ترجمہ جمیل نقوی
- عصمت عائشہ رضی اللہ عنہا وچ حکمت خداوندی، عبد الستار ہمدانی
- فضائل عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا، مولانا منصب علی
- ام المؤمنین حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا، ڈاکٹر مشاہد رضوی
- حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے سو قصے
ہور ویکھو
[سودھو]== باہرلے جوڑ ==* [۱]* [۲]* [۳]* [۴]* [۵] Archived 2020-10-08 at the وے بیک مشین* [۶]
ہور پڑھو
[سودھو]اردو مآخذ
[سودھو]- ابن قیم، محمد بن أبی بکر، إعلام الموقعین عن رب العالمین، تحقیق طہ عبد الرؤوف سعد،دار الجیل، بیروت، 1973۔
- ابن قیم، محمد بن أبی بکر أیوب، الأمثال فی القرآن الکریم، تحقیق إبراہیم محمد، مکتبۃ الصحابۃ،طنطا،مصر،1406، الطبعۃ الأولی۔
- ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، علی بن الحسین بن محمد بن أحمد بن الہیثم المروانی الأموی القرشی، أبو الفرج الأصبہانی(356ق)، المحقق السید أحمد صقر،دار المعرفۃ، بیروت۔
- بابایی، احمد علی، برگزیدہ تفسیر نمونہ، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، 1382ش۔
- ابن ہشام، عبد الملک (م218)، السیرہ النبویہ، تحقیق مصطفیٰ السقا و ابراہیم الأبیاری و عبد الحفیظ شلبی، بیروت،دار المعرفۃ، بیتا۔
- ابن الاثیر، عزالدین (م۔630)، أسد الغابۃ فی معرفۃ الصحابۃ، بیروت،دار الفکر، 1409/1989۔
- ابن اثیر، علی بن أبی الکرم(630ق)،الکامل فی التریخ، تحقیق عمر عبد السلام تدمری،دار الکتاب العربی، بیروت، لبنان، الطبعۃ: الأولی، 1417ق۔
- ابن الجوزی، عبد الرحمن بن علی(597ق)، زاد المسیر فی علم التفسیرالمکتب الإسلامی، بیروت، الطبعۃ: الثالثۃ، 1404ق۔
- ابن سعد، محمد (م۔230)، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبد القادر عطا، بیروت،دار الکتب العلمیۃ، ط الأولی، 1410/1990
- ابن عبد البر، یوسف بن عبد اللہ (م۔463)، الاستیعاب فی معرفۃ الأصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت،دار الجیل، 1412/1992۔
- ابن قتیبہ، عبد اللہ بن مسلم (م۔276)، المعارف، تحقیق ثروت عکاشۃ، القاہرۃ، الہیئۃ المصریۃ العامۃ للکتاب، ط الثانیۃ، 1992
- ابن قتیبہ، عبد اللہ بن مسلم(م۔276)، الإمامۃ و السیاسۃ المعروف بتریخ الخلفاء، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ط الأولی، 1410ق۔* أبی حیان، محمد بن یوسف(745ق)، تفسیر البحر المحیط، تحقیق الشیخ عادل أحمد عبد الموجود،دار الکتب العلمیۃ، لبنان، بیروت، الطبعۃ الأولی، 1422ق۔
- ابن خلکان، أحمد بن محمد بن إبراہیم بن أبی بکر ابن خلکان برمکی إربلی (681ق)، وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، محقق إحسان عباس، دارصادر، بیروت۔
- ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، تحقیق محمد ابوالفضل ابراہیم، مصر، دارالحیاء الکتب العربیہ، 1387ش۔
- ثعلبی، أحمد بن محمد(427ق)، الکشف والبیان، أبی محمد بن عاشور،دار إحیاء التراث العربی - بیروت، الطبعۃ: الأولی، 1422ہ-2002م۔
- حسین فاطمی، سید علی، نقد و بررسی دیدگاہہای موجود دربارہ افشای راز پیامبر(ص) در آیات ابتدایی سورہ تحریم، مجلہ تریخ در آینہ پژوہش، شمارہ11، پاییز 85۔
- زمخشری، محمود بن عمر جار اللہ، الکشاف عن حقائق التنزیل، تحقیق عبد الرزاق المہدی، بیروت،دار إحیاء التراث العربی۔
- ذہبی، محمد بن احمد، اسلام دی تریخ، تحقیق تدمری،دار الکتاب العربی، بیروت، چاپ دوم، 1413ق۔
- سمرقندی، نصر بن محمد(367ق)، بحر العلوم، تحقیق د۔ محمود مطرجی،دار الفکر، بیروت۔
- سید بن طاوس، الطرائف فی معرفۃ مذاہب الطوائف، الخیام، قم، چاپ اول، 1399ق۔
- صالحی الشامی، محمد بن یوسف (942م۔ ق۔)، سبل الہدی و الرشاد فی سیرۃ خیر العباد، تحقیق عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت،دار الکتب العلمیۃ، ط الأولی، 1414۔
- عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرۃ النبی الأعظم، قم، دارالحدیث، 1426ق۔
- عسکری، مرتضی، احادیث ام المومنین عائشہ، بیروت، مجمع العلمی الاسلامی۔
- عسکری، سید مرتضی، نقش عائشہ در اسلام دی تریخ، ترجمہ عطا سردارنیا، تہران، مجمع علمی اسلامی۔
- قرطبی، ابوعبد اللہ محمد بن أحمد(671ق)، الجامع لأحکام القرآن،دار الشعب القاہرۃ۔
- مسلم نیشابوری، مسلم بن الحجاج(261ہ)، صحیح مسلم، تحقیق محمد فؤاد عبد الباقی،دار إحیاء التراث العربی، بیروت۔
- مقاتل بن سلیمان(متوفای150ق)، تفسیر مقاتل بن سلیمان، تحقیق أحمد فرید،دار الکتب العلمیۃ، لبنان،بیروت، الطبعۃ الأولی، 1424ق۔
- نباطی، علی من محمد، الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم، محقق رمضان، میخائیل، المکتبۃ الحیدریۃ، نجف، چاپ اول، 1384ق۔
- ندوی، سلیمان، سیرہ السیدہ عائشہام المومنین، ترجمہ بہ عربی محمد رحمہ اللہ حافظ الندوی، دمشق،دار القلم، 2010م۔
- نیشابوری، حسن بن محمد(728ق)، تفسیر غرائب القرآن ورغائب الفرقان، تحقیق الشیخ زکریا عمیران،دار الکتب العلمیۃ، بیروت، لبنان، الطبعۃ: الأولی، 1416ق۔
- واردی، تقی، نقش ہمسران رسول خدا در حکومت امیر مومنان، قم، بوستان کتاب،
- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب(م۔292)، تریخ الیعقوبی، بیروت،دار صادر، بیتا
- یوسفی غروی، محمد ہادی، موسوعہ التریخ الاسلامی، قمع مجمع الفکر الاسلامی، 1423ق۔
- بخاری، محمد بن إسماعیل(256ق)، صحیح البخاری،، تحقیق د۔ مصطفیٰ دیب البغا،دار ابن کثیر، الیمامۃ، بیروت، الطبعۃ الثالثۃ، 1407ش۔
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الأشراف، ج1، تحقیق محمد حمید اللہ، مصر،دار المعارف، 1959۔
- تقی زادہ داوری، تصویر خانوادہ پیامبر در دایرہ المعارف اسلام، قم، شیعہ شناسی۔* ثعالبی، عبد الرحمن بن محمد(875ق)، الجواہر الحسان فی تفسیر القرآن،مؤسسۃ الأعلمی للمطبوعات، بیروت۔
عربی مآخذ
[سودھو]- الطبري، تاريخ الطبري، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، بيروت۔
- المسعودي، مروج الذهب و معادن الجواهر، ترجمة أبو القاسم باينده، انتشارات علمي و فرهنكي، طهران۔
- خليفة بن خياط، تاريخ خليفة بن خياط، طبعة مصطفى نجيب فوّاز و حكمت كشلي فوّاز، بيروت۔
- ابن سعد، الطبقات الكبرى
- الذهبي، سير أعلام النبلاء
- ابن عبد البر، الاستيعاب
- ابن حبان، الثقاة
- ابن حجر، الإصابة في تمييز الصحابة ج
- ابن قتيبة، المعارف* البخاري، الجامع الصحيح
- مسلم النيسابوري، الجامع الصحيح
- ابن هشام، السيرة النبوية
- ابن أبي الحديد، شرح نهج البلاغة
- البلاذري، أنساب الأشراف
- القاضي أبو بكر بن العربي، العواصم من القواسم، تحقيق محب الدين الخطيب
- الحاكم النيسابوري، المستدرك على الصحيحين
- ابن الجوزي، صفة الصفوة
- المزي، تهذيب الكمال
- ابن عساكر، تاريخ مدينة دمشق
- الذهبي، تاريخ الاسلام
- ابن الأثير، البداية والنهاية
حوالے
[سودھو]- ↑ لسان العرب لابن منظور - طبع دار صادر: ج13 ص431، قال: "وكانت العرب تسمي العجم الحمراء لغلبة البياض على ألوانهم، ويقولون لمن علا لونه البياض أحمر۔"
- ↑ النهاية في غريب الأثر لابن قتيبة: طبعة المكتبة العلمية: ج1 ص438
- ↑ ۳.۰ ۳.۱ ۳.۲ ۳.۳ انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ: جلد 12 صفحہ 707، مطبوعہ لاہور 1964ء۔
- ↑ انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ: جلد 12 صفحہ 712، مطبوعہ لاہور 1964ء۔
- ↑ امام ابوداود: سنن ابوداود، کتاب الادب۔
- ↑ امام احمد بن حنبل: مسند احمد، مسند عائشہ، جلد 6 صفحہ 93 تے 107۔
- ↑ امام مسلم: صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابہ، باب 59: باب فی فضل عائشہ رضی اللہ عنہا، صفحہ 1214، الرقم الحدیث 6198 مکرر 2447۔ مطبوعہ دارالفکر، بیروت، لبنان، 1424ھ۔
- ↑ امام احمد بن حنبل: مسند احمد، مسند عائشہ، جلد 9 الرقم الحدیث 4726، حدیث مرفوع۔
- ↑ ۹.۰۰ ۹.۰۱ ۹.۰۲ ۹.۰۳ ۹.۰۴ ۹.۰۵ ۹.۰۶ ۹.۰۷ ۹.۰۸ ۹.۰۹ ۹.۱۰ ۹.۱۱ ۹.۱۲ ۹.۱۳ ۹.۱۴ ۹.۱۵ ۹.۱۶ ۹.۱۷ ۹.۱۸ ۹.۱۹ ۹.۲۰ ۹.۲۱ ۹.۲۲ ۹.۲۳ ۹.۲۴ ۹.۲۵ ۹.۲۶ ۹.۲۷ ۹.۲۸ ۹.۲۹ ۹.۳۰ ۹.۳۱ ۹.۳۲ ۹.۳۳ ۹.۳۴ ۹.۳۵ ۹.۳۶ ۹.۳۷ ۹.۳۸ ۹.۳۹ ۹.۴۰ ۹.۴۱ ۹.۴۲ ۹.۴۳ ۹.۴۴ ۹.۴۵ ۹.۴۶ ۹.۴۷ ۹.۴۸ ۹.۴۹ ۹.۵۰ ۹.۵۱ ۹.۵۲ ۹.۵۳ ۹.۵۴ ۹.۵۵ ۹.۵۶ ابن سعد (؟). طبقات ابن سعد. لاہور: ؟, 55 تا 70 (جلد دوم، حصہ 8). Archived 2018-12-25 at the وے بیک مشین
- ↑ امام احمد بن حنبل: مسند احمد، جلد 6 صفحہ 138، بابت ذکر لقب حمیراء۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب تزویج عائشہ رضی اللہ عنہا۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، واقعہ اِفک
- ↑ ۱۳.۰ ۱۳.۱ امام ابوداود: سنن ابوداود، باب السبق
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، باب ہل تصلیٰ المراۃ فی ثوب حاضت فیہ۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، باب الاستعار للعروس۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، باب ما یبس المحرم من الثیاب۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، باب التیمم و الافک۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، باب الخاتم النساء۔
- ↑ امام مالک: موطاء امام مالک، کتاب اللباس، باب 3: ما جاء فی لُبس الخز، صفحہ 976، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ سید سلیمان ندوی: سیرت عائشہ، صفحہ 21، مطبوعہ لاہور 2010ء۔
- ↑ ۲۱.۰ ۲۱.۱ ۲۱.۲ امام ابوداؤد: سنن ابوداؤد، کتاب الادب، باب فی اللعب فی البنات، جلد 3، صفحہ 508، الرقم الحدیث 4283، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام ابوداؤد: سنن ابوداؤد، کتاب الادب، باب فی اللعب فی البنات، جلد 3، صفحہ 508، الرقم الحدیث 4284، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ۲۳.۰ ۲۳.۱ امام ابوداؤد: سنن ابوداؤد، کتاب الادب، باب فی اللعب فی البنات، جلد 3، صفحہ 509، الرقم الحدیث 4284، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب التفسیر، باب قولہ: بَلِ السَّاعَۃُ مَوْعِدُھُمْ وَ السَّاعَۃُ اَدْھٰی وَ اَمَرُّ، جلد 2 صفحہ، 856، الرقم 4525، مطبوعہ لاہور
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب التفسیر، باب 6: باب قولہ: بَلِ السَّاعَۃُ مَوْعِدُھُمْ وَ السَّاعَۃُ اَدْھٰی وَ اَمَرُّ، الرقم 4886، مجلد اول، صفحہ 1230، مطبوعہ دار ابن کثیر، دمشق، 1423ھ۔
- ↑ حضرت مولانا محمد زکریا صاحب شیخ الحدیث:فضائلِ اعمال، دسواں باب: باب:عورتاں دا دینی جذبہ، عنوان: حضرت عائشہؓ دے حالات، صفحہ 141۔ مطبوعہ مکتبہ مدینہ، لاہور۔
- ↑ امام بخاری: باب تزویج الصغار من الکبار۔
- ↑ امام احمد بن حنبل: مسند احمد، جلد 6 صفحہ 211۔
- ↑ سید سلیمان ندوی: سیرت عائشہ، صفحہ 25، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام احمد بن حنبل: مسند احمد، مسند عائشہ، صفحہ 94۔
- ↑ ۳۱.۰ ۳۱.۱ ۳۱.۲ ۳۱.۳ امام ابن العمرانی: الانباء فی تریخ الخلفاء، صفحہ 46۔ دار الآفاق العربیہ، قاہرہ، مصر۔ 1419ھ۔
- ↑ امام ترمذی: السنن الترمذی، کتاب المناقب، باب 63: باب مِن فضل عائشہ رضی اللہ عنہا، جلد 3 صفحہ 574، الرقم الحدیث 3880۔ مطبوعہ مکتبۃ المعارف، الریاض، سعودی عرب، 1420ھ۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب المناقب الانصار، باب 44: باب تزویج النبی عائشۃ، و قدومھا المدینۃ و بنائہ بھا، الرقم الحدیث 3895، صفحہ 954۔ مطبوعہ دار ابن کثیر، دمشق، شام، 1423ھ۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب النکاح، باب 9: باب نکاح الابکار، الرقم الحدیث 5078، صفحہ 1295۔ مطبوعہ دار ابن کثیر، دمشق، شام، 1423ھ۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب النکاح، باب 35: باب النظر الی المراۃ پہلے التزویج، الرقم الحدیث 5125، صفحہ 1306۔ مطبوعہ دار ابن کثیر، دمشق، شام، 1423ھ۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب التعبیر، باب 20: باب کشف المراۃ فی المنام، الرقم الحدیث 7011، صفحہ 1737۔ مطبوعہ دار ابن کثیر، دمشق، شام، 1423ھ۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب التعبیر، باب 21: باب ثیاب الحریر فی المنام، الرقم الحدیث 7012، صفحہ 1737۔ مطبوعہ دار ابن کثیر، دمشق، شام، 1423ھ۔
- ↑ سید سلیمان ندوی: سیرت عائشہ، صفحہ 26، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ Barlas, Asma (2012). "Believing Women" in Islam: Unreading Patriarchal Interpretations of the Qur'an. University of Texas Press, 126. “On the other hand, however, Muslims who calculate 'Ayesha's age based on details of her sister Asma's age, about whom more is known, as well as on details of the Hijra (the Prophet's migration from Mecca to Madina), maintain that she was over thirteen and perhaps between seventeen and nineteen when she got married. Such views cohere with those Ahadith that claim that at her marriage Ayesha had "good knowledge of Ancient Arabic poetry and genealogy" and "pronounced the fundamental rules of Arabic Islamic ethics.”
- ↑ تریخ صحیح اسلام, محمد نکنام عرب شاہی & جلد 1 صفحہ 197
According to these sources, we can conclude that Aisha was much older than what she claimed and narrated in some hadith... and she was 17 or 19 years old when she got engaged and she would be 20 or 22 when she had sex. (Original: از اين روايات می توان چنين نتيجه گرفت که عايشه بسيار بزرگتر از آن چيزی است که خودش ادعا می کند و در روايت ها نقل شده است؛...و در هنگام ازدواج 17 يا 19 ساله و در هنگام دخول 20 يا 22 ساله خواهد بود)
- ↑ Ali 1997, p. 150
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، باب الہجرۃ۔
- ↑ امام ابوداؤد: سنن ابوداؤد، کتاب الادب۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، باب الہجرۃ
- ↑ المعجم لکبیر، سهل بن سعد، یعقوب بن عبدالرحمنٰ الزهری، ٥٣٥/٣٥، الحدیث:٥٨٥٧
- ↑ صحیح البخاری، کتاب الرقاق، باب کان عیش النبیﷺ.....الخ، ص۔١٥٨٩، الحدیث:٦٤٥٩
- ↑ مؤطا امام مالک، کتاب الصدقۃ، باب لترغیب فی الصدق، ص۔٥٢٤، الحدیث: ١٩٦٩
- ↑ دکتور شوقی ابو خلیل: اطلس سیرت نبوی، صفحہ 276، اُردو مترجم، مطبوعہ لاہور 1425ھ۔
- ↑ ۴۹.۰ ۴۹.۱ ۴۹.۲ ۴۹.۳ ابن سعد: طبقات ابن سعد، جلد 1، جزء 1، صفحہ 295، تذکرہ غزوہ مریسیع، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ سورۃ المنافقون: آیت 7، پارہ 28
- ↑ سورۃ المنافقون: آیت 8، پارہ 28
- ↑ ۵۲.۰ ۵۲.۱ ابن سعد: طبقات ابن سعد، جلد 1، جزء 1، صفحہ 297، تذکرہ غزوہ مریسیع، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ سید سلیمان ندوی: سیرت عائشہ، صفحہ 72/73، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام ابن کثیر الدمشقی: البدایہ والنہایہ، جلد 4 صفحہ 131، واقعہ اِفک، ذکر تحت سنۃ الہجریہ 6ھ۔ مطبوعہ لاہور
- ↑ ابن ہشام: سیرت النبی، باب 116 تذکرہ تحت واقعہ اِفک، جلد 2 صفحہ 201۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ۵۶.۰ ۵۶.۱ ۵۶.۲ امام ابن کثیر الدمشقی: سیرت النبی، جلد 2 صفحہ 219۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ۵۷.۰ ۵۷.۱ ابن ہشام: سیرت النبی، باب 116 تذکرہ تحت واقعہ اِفک، جلد 2 صفحہ 202۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب المغازی، باب 34: باب حدیث الافک، صفحہ 1017۔ مطبوعہ دارابن کثیر، دمشق، شام، 1423ھ۔
- ↑ سید سلیمان ندوی: سیرت عائشہ، صفحہ 74، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ محمد ادریس کاندھلوی: سیرت المصطفیٰ، جلد 2 صفحہ 274، مطبوعہ لاہور
- ↑ ابن سعد: طبقات ابن سعد، جلد 1 جزء 1، صفحہ 297۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ابن ہشام: سیرت النبی، جلد 2 صفحہ 202۔ ذکر واقعہ اِفک، مطبوعہ لاہور
- ↑ ۶۳.۰ ۶۳.۱ ۶۳.۲ امام ابن کثیر الدمشقی: سیرت النبی، جلد 2 صفحہ 220۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ۶۴.۰ ۶۴.۱ ۶۴.۲ ابن ہشام: سیرت النبی، جلد 2 صفحہ 202۔ ذکر واقعہ اِفک، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ محمد ادریس کاندھلوی: سیرت المصطفیٰ، جلد 2 صفحہ 275۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام ابن حجر عسقلانی: فتح الباری فی شرح الصحیح البخاری، جلد 8 صفحہ 369۔ مطبوعہ قاہرہ، مصر۔
- ↑ محمد ادریس کاندھلوی: سیرت المصطفیٰ، جلد 2 صفحہ 276۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب المغازی، باب 34: باب حدیث الافک، صفحہ 1016۔ مطبوعہ دارابن کثیر، دمشق، شام، 1423ھ۔
- ↑ ۶۹.۰ ۶۹.۱ ۶۹.۲ ۶۹.۳ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب المغازی، باب 34: باب حدیث الافک، صفحہ 1018۔ مطبوعہ دارابن کثیر، دمشق، شام، 1423ھ۔
- ↑ ۷۰.۰ ۷۰.۱ ابن ہشام: سیرت النبی، جلد 2 صفحہ 203/204، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب المغازی، باب 34: باب حدیث الافک، صفحہ 1018/1019۔ مطبوعہ دارابن کثیر، دمشق، شام، 1423ھ۔
- ↑ ابن ہشام: سیرت النبی، جلد 2 صفحہ 204، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ۷۳.۰ ۷۳.۱ ۷۳.۲ ۷۳.۳ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب المغازی، باب 34: باب حدیث الافک، صفحہ 1019۔ مطبوعہ دارابن کثیر، دمشق، شام، 1423ھ۔
- ↑ ابن ہشام: سیرت النبی، جلد 2 صفحہ 204۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ۷۵.۰ ۷۵.۱ ۷۵.۲ ۷۵.۳ ابن ہشام: سیرت النبی، جلد 2 صفحہ 205۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ محمد ادریس کاندھلوی: سیرت المصطفیٰ، جلد 2 صفحہ 281۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ محمد ادریس کاندھلوی: سیرت المصطفیٰ، جلد 2 صفحہ 283/284۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ابن ہشام: سیرت النبی، جلد 2 صفحہ 206۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ محمد ادریس کاندھلوی: سیرت المصطفیٰ، جلد 2 صفحہ 284/285۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام الحافظ الذھبی: سیر اعلام النبلاء، جلد 1 صفحہ 289/290، الرقم الترجمہ 56: سعد بن معاذ رضی اللہ عنہ۔ مطبوعہ مؤسسۃ الرسالہ، بیروت، لبنان، 1401ھ۔
- ↑ بابایی، برگزیدہ تفسیر نمونہ، ج5، ص222
- ↑ حسینی فاطمی، نقد و بررسی دیدگاہہای موجود دربارہ افشای راز پیامبر(ص) در آیات ابتدایی سورہ تحریم
- ↑ صحیح البخاری، ج 5، ص4964، ح4966، کتَاب الطَّلَاقِ، بَاب لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ اللہ لک،
- ↑ صحیح البخاری، ج 4، ص1868، ح4630، کتَاب التفسیر، بَاب: وَإِذْ أَسَرَّ النبی إلی بَعْضِ أَزْوَاجِہ حَدِیثًا
- ↑ الأنصاری القرطبی، أبو عبد اللہ محمد بن أحمد، الجامع لأحكام القرآن، ج 5، ص 172، دار الشعب – القاہرة۔
- ↑ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ج 18، ص202
- ↑ ابن قیم، إعلام الموقعین عن رب العالمین، ج 1، ص179؛ ابن قیم،الأمثال فی القرآن الکریم، ج 1، ص57،
- ↑ امام ابن حبان: کتاب الثقات، جلد 3، صفحہ 323۔ مطبوعہ مجلس انسائیکلوپیڈیا العثمانیہ، حیدرآباد دکن، ہند۔ 1393ھ۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب الفرائض
- ↑ امام احمد بن حنبل: مسند عائشہ، ج 4 صفحہ 92، مطبوعہ قاہرہ، مصر۔
- ↑ ابن جریر طبری: تریخ الرسل والملوک، ج 4 حصہ اول، صفحہ 102، تذکرہ تحت سنہ ہجریہ 51ھ۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ابن جریر طبری: تریخ الامم والملوک، جلد 7 صفحہ 145، مطبوعہ قاہرہ، مصر۔
- ↑ ابن جریر طبری: تریخ الرسل والملوک، ج 4 حصہ اول، صفحہ 101، تذکرہ تحت سنہ ہجریہ 51ھ۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ابن جریر طبری: تریخ الرسل والملوک، ج 4 حصہ اول، صفحہ 82، تذکرہ تحت سنہ ہجریہ 51ھ۔
- ↑ ابن جریر طبری: تریخ الرسل والملوک، ج 4 حصہ اول، صفحہ 114، تذکرہ تحت سنہ ہجریہ 51ھ۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب التفسیر، باب وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا، جلد 2 صفحہ 840، الرقم الحدیث 4478، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ابن اثیر الجزری: التریخ الکامل لابن اثیر، جلد 3 صفحہ 383، مطبوعہ لائیڈن، جرمنی یورپ۔
- ↑ ابن کثیر الدمشقی: البدایہ والنہایہ، جلد 8 صفحہ 63/64، تذکرہ سنہ ہجریہ 49ھ۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ سید سلیمان ندوی: سیرت عائشہ، ملخصاً از صفحہ 123 تا 125، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام ترمذی: السنن الترمذی، کتاب المناقب، باب 63: باب مِن فضل عائشہ رضی اللہ عنہا، جلد 3 صفحہ 575/576، الرقم الحدیث 3883۔ مطبوعہ مکتبۃ المعارف، الریاض، سعودی عرب، 1420ھ۔
- ↑ امام ابو نُعَیم الاصبہانی: حلیۃ الاولیاء و طبقات الاصفیاء، جلد 2 صفحہ 49/50، مطبوعہ دارالکتاب العربی، بیروت، لبنان، 1400ھ۔
- ↑ امام ابن الجوزی: صفۃ الصفوۃ، جلد 2 صفحہ 32، مطبوعہ دارالکتب العلمیہ، بیروت، لبنان، 1409ھ۔
- ↑ امام الحاکم: مستدرک علی الصحیحین، جلد 4 صفحہ 15، الرقم الحدیث 6748۔ مطبوعہ دارالباز للنشر والتوزیع، مکہ مکرمہ، سعودی عرب، 1400ھ۔
- ↑ ۱۰۴.۰ ۱۰۴.۱ امام الحافظ الذھبی: سیر اعلام النبلا، جلد 2 صفحہ 185۔ مطبوعہ مؤسسۃ الرسالہ، بیروت، لبنان، 1413ھ۔
- ↑ ۱۰۵.۰ ۱۰۵.۱ امام یوسف المزی: رہتل الکمال، جلد 35 صفحہ 234۔ مطبوعہ مؤسسۃ الرسالہ، بیروت، لبنان، 1400ھ۔
- ↑ ۱۰۶.۰ ۱۰۶.۱ امام ابن عبد البر: الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب، جلد 4 صفحہ 1883۔ مطبوعہ دارالجیل، بیروت، لبنان، 1412ھ۔
- ↑ ۱۰۷.۰ ۱۰۷.۱ ۱۰۷.۲ امام ابن حجر عسقلانی: رہتل الرہتل، جلد 12 صفحہ 463۔ مطبوعہ دارالفکر، بیروت، لبنان، 1404ھ۔
- ↑ ۱۰۸.۰ ۱۰۸.۱ امام ابن حجر عسقلانی: الاصابہ فی تمیز الصحابہ، جلد 8 صفحہ 18۔ مطبوعہ دارالجیل، بیروت، لبنان، 1412ھ۔
- ↑ امام ابن ابی شیبہ: المصنف، جلد 5 صفحہ 286، الرقم 26044۔ مطبوعہ مکتبۃ الرشد، الریاض، سعودی عرب، 1409ھ۔
- ↑ ۱۱۰.۰ ۱۱۰.۱ امام طبرانی: المعجم الکبیر، جلد 23 صفحہ 184، الرقم الحدیث 299۔ مطبوعہ مطبعۃ الزہراء الحدیثہ، موصل، عراق، 1380ھ۔
- ↑ امام ابن الجوزی: صفۃ الصفوۃ، جلد 2 صفحہ 33، مطبوعہ دارالکتب العلمیہ، بیروت، لبنان، 1409ھ۔
- ↑ ۱۱۲.۰ ۱۱۲.۱ ۱۱۲.۲ امام ہیثمی: مجمع الزوائد، جلد 9 صفحہ 243۔ مطبوعہ دارالریان للتراث، قاہرہ، مصر، 1407ھ۔ مطبوعہ دارالکتاب العربی، بیروت، لبنان، 1407ھ۔
- ↑ امام ابن ابی عاصم: الآحاد والمثانی، جلد 5 صفحہ 398، الرقم 3027۔ مطبوعہ بیروت، لبنان، 1400ھ۔
- ↑ الحافظ الذہبی: سیر اعلام النبلا، جلد 2، صفحہ 136 تا 139۔ مطبوعہ بیروت لبنان۔
- ↑ امام ابو نُعَیم الاصبہانی: حلیۃ الاولیاء و طبقات الاصفیاء، جلد 2 صفحہ 47، مطبوعہ دارالکتاب العربی، بیروت، لبنان، 1400ھ۔
- ↑ امام ہناد بن سری الکوفی (متوفی 243ھ): کتاب الزھد، جلد 1 صفحہ 337۔ مطبوعہ دارالخلفاء للکتاب الاسلامی، کویت، 1406ھ۔
- ↑ الحافظ الذھبی: سیراعلام النبلا، جلد 2 صفحہ 187، مطبوعہ مؤسسۃ الرسالہ، بیروت، لبنان، 1413ھ۔
- ↑ امام ہناد بن سری الکوفی (متوفی 243ھ): کتاب الزھد، جلد 1 صفحہ 337، الرقم 618، مطبوعہ دارالخلفاء للکتاب الاسلامی، کویت، 1406ھ۔
- ↑ امام ابن الجوزی: صفۃ الصفوۃ، جلد 2 صفحہ 29، مطبوعہ دارالکتب العلمیہ، بیروت، لبنان، 1409ھ۔
- ↑ امام بخاری: الادب المفرد، صفحہ 106، الرقم 286، مطبوعہ دارالبشائر الاسلامیہ، بیروت، لبنان، 1409ھ۔
- ↑ امام ابن الجوزی: صفۃ الصفوۃ، جلد 2 صفحہ 58/59، مطبوعہ دارالکتب العلمیہ، بیروت، لبنان، 1409ھ۔
- ↑ امام احمد بن حنبل: مسند احمد، مسند عائشہ، جلد 11 صفحہ 4، الرقم 24515۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ابن سعد: طبقات ابن سعد، جلد 4 جز 8، صفحہ 59، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ابن سعد: طبقات ابن سعد، جلد 4 جز 8، صفحہ 60، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب النکاح، باب 108: باب غیر ۃِ النساء ووَجْدِھن، صفحہ 1332، الرقم الحدیث 5228۔ مطبوعہ دار ابن کثیر، دمشق، شام، 1423ھ۔
- ↑ امام احمد بن حنبل: مسند احمد، مسند عائشہ، جلد 11 صفحہ 4، الرقم 24513۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام ابن حبان: صحیح ابن حبان، جلد 16 صفحہ 49، الرقم الحدیث 7112۔ مطبوعہ مؤسسۃ الرسالہ، بیروت، لبنان، 1414ھ۔
- ↑ مسند احمد: امام احمد بن حنبل، مسند عائشہ اُم المومنین، جلد 9، الرقم الحدیث 4436 من مسند عائشہ، الرقم الحدیث 23366۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب فضائل اصحاب النبی، باب 30: باب فضل عائشہ رضی اللہ عنہا، صفحہ 924، الرقم الحدیث 3768۔ مطبوعہ دارابن کثیر، دمشق، شام 1423ھ۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب بدء الخلق، باب 6: باب ذکر الملائکۃ، صفحہ 796، الرقم الحدیث 3217۔ مطبوعہ دارابن کثیر، دمشق، شام 1423ھ۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب الادب، باب 111: باب من دَعا صاحبہ فنَقص من اسمہ حرفاً، صفحہ 1547، الرقم الحدیث 6201۔ مطبوعہ دارابن کثیر، دمشق، شام 1423ھ۔
- ↑ امام بخاری: صحیح بخاری، کتاب الاستئذان، باب 16: باب تسلیم الرجال علی النساء، والنساء علی الرجال، صفحہ 1559، الرقم الحدیث 6249۔ مطبوعہ دارابن کثیر، دمشق، شام 1423ھ۔
- ↑ امام مسلم: صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابہ، باب 59: باب فی فضل عائشہ رضی اللہ عنہا، صفحہ 1214، الرقم الحدیث 6195 مکرر 2447۔
- ↑ امام مسلم: صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابہ، باب 59: باب فی فضل عائشہ رضی اللہ عنہا، صفحہ 1214، الرقم الحدیث 6196 مکرر 2447۔
- ↑ امام مسلم: صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابہ، باب 59: باب فی فضل عائشہ رضی اللہ عنہا، صفحہ 1214، الرقم الحدیث 6197 مکرر 2447۔
- ↑ امام مسلم: صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابہ، باب 59: باب فی فضل عائشہ رضی اللہ عنہا، صفحہ 1214، الرقم الحدیث 6198 مکرر 2447۔
- ↑ امام ترمذی: السنن الترمذی، کتاب الاستئذان، باب 5: باب ما جاء فی تبلیغ السلام، جلد 3 صفحہ 76، الرقم الحدیث 2693۔ مطبوعہ مکتبۃ المعارف، الریاض، سعودی عرب، 1420ھ۔
- ↑ امام ابوداؤد: السنن ابوداؤد، کتاب الادب، باب 166: باب فی الرجل یقول: فلان یقرئک السلام، جلد 3 صفحہ 284، الرقم الحدیث 5232۔ مطبوعہ مکتبۃ المعارف، الریاض، سعودی عرب، 1419ھ۔
- ↑ مسند احمد: امام احمد بن حنبل، مسند عائشہ اُم المومنین، جلد 9، الرقم الحدیث 4260 من مسند عائشہ، الرقم الحدیث 23190۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ مسند احمد: امام احمد بن حنبل، مسند عائشہ اُم المومنین، جلد 9، الرقم الحدیث 4785 من مسند عائشہ، الرقم الحدیث 23715۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ مسند احمد: امام احمد بن حنبل، مسند عائشہ اُم المومنین، جلد 9، الرقم الحدیث 4826 من مسند عائشہ، الرقم الحدیث 23756۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ مسند احمد: امام احمد بن حنبل، مسند عائشہ اُم المومنین، جلد 9، الرقم الحدیث 5092 من مسند عائشہ، الرقم الحدیث 24022۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ مسند احمد: امام احمد بن حنبل، مسند عائشہ اُم المومنین، جلد 9، الرقم الحدیث 5132 من مسند عائشہ، الرقم الحدیث 24062۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ مسند احمد: امام احمد بن حنبل، مسند عائشہ اُم المومنین، جلد 9، الرقم الحدیث 5807 من مسند عائشہ، الرقم الحدیث 24737۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ الحافظ الذہبی: سیر اعلام النبلا، جلد 2، صفحہ 139۔ مطبوعہ بیروت لبنان۔
- ↑ امام محمد بن عبد اللہ بن زبر الربعی متوفی 379ھ: تریخ مولد العلماء وَ وفیاتہم، صفحہ 66، ذکر تحت سنۃ الہجریہ 58ھ۔ مطبوعہ منشورات مرکز المخطوطات والتراث و الوثائق، الکویت، 1410ھ۔
- ↑ امام ابن حجر عسقلانی: رہتل الرہتل، جلد 4 صفحہ 681، مطبوعہ موسسۃ الرسالہ، بیروت، لبنان، 1416ھ۔
- ↑ ۱۴۸.۰ ۱۴۸.۱ سید سلیمان ندوی: سیرت عائشہ، صفحہ 126، مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام ابوداؤد طیالسی: مسند طیالسی، من مسند اُم المومنین اُم سلمہ رضی اللہ عنہا، صفحہ 224۔
- ↑ امام مالک: موطاء امام مالک، کتاب قصر الصلٰوۃ، باب 11: باب صلاۃ الضحیٰ، الرقم الحدیث 391، جلد 2، صفحہ 30۔ مطبوعہ مکتبۃ الفرقان، دوبئی، 1424ھ۔
- ↑ امام احمد بن حنبل: مسند احمد، مسند عائشہ، جلد 9، الرقم الحدیث 5386۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ ۱۵۲.۰ ۱۵۲.۱ امام مالک: موطاء امام مالک، کتاب قصر الصلٰوۃ، باب 11: باب صلاۃ الضحیٰ، الرقم الحدیث 391، جلد 2، صفحہ 31۔ مطبوعہ مکتبۃ الفرقان، دوبئی، 1424ھ۔
- ↑ امام احمد بن حنبل: مسند احمد، مسند عائشہ، جلد 9، الرقم الحدیث 4911۔ مطبوعہ لاہور۔
- ↑ امام عبد الرزاق بن ہمام الصنعانی: المصنف، جلد 2 صفحہ 451، الرقم الحدیث 4048۔ مطبوعہ المکتب الاسلامی، بیروت، لبنان، 1403ھ۔
- ↑ الاسلامی، بیروت، لبنان، 1403ھ۔ امام بیہقی: شعب الایمان، جلد 2 صفحہ 375۔ مطبوعہ دارالکتب العلمیہ، بیروت، لبنان، 1410ھ۔
- ↑ امام ابن ابی عاصم: کتاب الزھد، جلد 1 صفحہ 164۔ مطبوعہ دارالریان للتراث، قاہرہ، مصر، 1408ھ۔
- ↑ امام ابن الجوزی: صفۃ الصفوۃ، جلد 2 صفحہ 31، مطبوعہ دارالکتب العلمیہ، بیروت، لبنان، 1409ھ۔
|
|
- ویکیپیڈیا مضامین مع VIAF شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع LCCN شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع ISNI شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع GND شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع BNF شناخت کنندگان
- 610ء دی دہائی دے جم
- 612 دے جم
- 678 دیاں موتاں
- ازدواج اطفال
- ازواج مطہرات
- ایشیائی جنگاں وچ خواتین
- اہل بیت
- اہل سنت دے محبوب صحابہ
- پہلا فتنہ
- جنت البقیع وچ مدفون شخصیتاں
- خاندان ابوبکر
- خانۂ نبوی
- ستويں صدی دیاں عورتاں
- صحابیات
- عرب خواتین
- فرشتہ باں شخصیتاں
- محمد بن عبد اللہ
- مشرق وسطیٰ دیاں جنگاں وچ شریک خواتین
- ستويں صدی دی عرب شخصیتاں
- قرون وسطی جنگ وچ خواتین
- قرآن وچ مذکور شخصیتاں