Janów Lubelski
![Ziemia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||||
Rynek w Janowie Lubelskim | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Powiat | |||||
Gmina | |||||
Data założenia |
1640 | ||||
Prawa miejskie |
1640 | ||||
Burmistrz |
Krzysztof Adam Kołtyś | ||||
Powierzchnia |
14,8[1] km² | ||||
Populacja (31.12.2020) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Strefa numeracyjna |
(+48) 15 | ||||
Kod pocztowy |
23-300 | ||||
Tablice rejestracyjne |
LJA | ||||
Położenie na mapie gminy Janów Lubelski ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
Położenie na mapie województwa lubelskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie powiatu janowskiego ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) |
0605054 | ||||
SIMC |
0980493 | ||||
Urząd miejski ul. Zamoyskiego 5923-300 Janów Lubelski | |||||
Strona internetowa |
Janów Lubelski – miasto w województwie lubelskim, w powiecie janowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Janów Lubelski.
Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 14,80 km²[3]. Według danych GUS z 31 grudnia 2020 r. Janów Lubelski liczył 11 661 mieszkańców[2].
Położenie
[edytuj | edytuj kod]Pod względem historycznym Janów Lubelski leży w dawnej ziemi lubelskiej, stanowiącej część Małopolski. Wieś Biała, która w 1640 dała początek miastu[4], w drugiej połowie XVI wieku położona była w powiecie lubelskim województwa lubelskiego[5]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa tarnobrzeskiego.
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Janów Lubelski położony jest na pograniczu dwóch mezoregionów: Równiny Biłgorajskiej (stanowiącej część makroregionu Kotliny Sandomierskiej) i Roztocza Zachodniego (stanowiącego część Roztocza)[6].
Miasto znajduje się nad rzeką Białką. Na południe od Janowa Lubelskiego rozciągają się Lasy Janowskie, stanowiące zachodnią część kompleksu leśnego Puszczy Solskiej.
Drogi krajowe przebiegające przez Janów Lubelski:
- droga krajowa nr 19 (Rzeszów – Lublin – Białystok – Grodno)
- droga krajowa nr 74 (Hrubieszów – Zamość – Kraśnik – Kielce – Piotrków Trybunalski)
Położenie względem miast Polski:
- 61 km w kierunku południowym od Lublina
- 80 km w kierunku północnym od Rzeszowa
- 47 km w kierunku wschodnim od Sandomierza
Podział miasta
[edytuj | edytuj kod]SIMC | Nazwa | Rodzaj |
---|---|---|
0980501 | Biała Poduchowna | część miasta |
0980518 | Przyborowie | część miasta |
0980524 | Zaolszynie | część miasta |
Historia
[edytuj | edytuj kod]Pierwsze wzmianki
[edytuj | edytuj kod]W XII w. rozpoczęła się wzmożona kolonizacja Puszczy Sandomierskiej. Okoliczna ludność trudniła się wyrębem lasów i spławianiem drewna, wypalaniem węgla drzewnego, produkcją żelaza z rudy darniowej, przygotowywaniem potażu i mazi, bartnictwem oraz produkcją miodu i wosku. Tereny po trzebieży umożliwiły intensyfikację rolnictwa i rozwój osad takich jak Biała, Dzwola (pierwsze wzmianki w źródłach pisanych datuje się na 1245 r.), Kocudza (1377 r.) lub Godziszów (1451 r.).
Czynnikiem skłaniającym do lokacji miasta Janów była chęć stworzenia ośrodka administracyjnego i handlowego dla okolicznych dóbr Ordynacji Zamojskiej. Przez wieś Biała wiódł trakt z Turobina do Goraja i Zawichostu nad Wisłą. Już w połowie XVII wieku kupcy udający się z Zamościa do Sandomierza korzystali z drogi przez Szczebrzeszyn, Kocudzę, Janów i Zaklików. Droga licznie uczęszczana przez kupców skłoniła Katarzynę Zamoyską z Ostrogskich do założenia tu miasta.
Ordynacja Zamojska
[edytuj | edytuj kod]XVII w.
[edytuj | edytuj kod]Początki miasta Janowa są dobrze poznane dzięki treści przywileju lokacyjnego (zachowała się kopia). Został on wystawiony przez kancelarię króla Władysława IV w Warszawie 21 lipca 1640 r. Lokację przeprowadzono wg prawa magdeburskiego. Miasto otrzymało herb wyobrażający Najświętszą Pannę Maryję, oraz przywilej organizowania ośmiu jarmarków w roku oraz targów tygodniowych w poniedziałki. Pod przyszłe miasto wybrano teren na południowy zachód od wsi Biała, na lewym brzegu rzeki o tej samej nazwie, toteż i samo miasto początkowo nazywano Białą. Miastem często targały burdy i zamieszki. Dowodem tego jest 6 „Artykułów” datowanych na 25 sierpnia 1642 r. wydanych z racji zatargów między mieszkańcami miasta i chłopami z Białej. W trosce o rozwój miasta i bezpieczeństwo obywateli, fundatorka w Artykułach nakazuje swoim komisarzom skodyfikowanie kar za wszystkie przestępstwa karane w Janowie. W owym poleceniu po raz pierwszy użyto nazwy Janów. Jest to nazwa odimienna (od słowa „Jan”), prawdopodobnie upamiętniająca syna fundatorki – Jana Sobiepana Zamoyskiego (w podobny sposób pojawiły się nazwy Klemensów, Tomaszów.
W 1648 r. Janów został najechany i spalony przez wojska Chmielnickiego. Cztery lata później zaraza dotkliwie zmniejszyła stan liczebny mieszkańców. Jan Sobiepan Zamoyski chcąc podnieść region z ruiny zezwolił w 1652 r. na osiedlenie się w mieście Żydów i uprawianie przez nich rzemiosła. W 1661 r. powstał kahał. W 1653 r. w mieście osiedlono znaczną część Tatarów, wziętych do niewoli podczas obrony Rusi. Ludność tatarska wkrótce zlała się z miejscową. W 1660 r. do Janowa sprowadzono dominikanów, objęli oni ufundowany przez ordynację kościół i klasztor. IV Ordynat oznaczył granice miejskie, ustalił wysokość podatków. Pozwolił mieszczanom produkować gorzałkę, piwo i miód pitny. Pod koniec XVII w. Janów liczył około tysiąca mieszkańców.
XVIII w.
[edytuj | edytuj kod]Mieszczanie trudnili się rzemiosłem, handlem i rolnictwem. W mieście swoją siedzibę miało 11 cechów: rzeźnicki, kowalski, krawiecki, sukienniczy, tkacki, garncarski, szewski, bednarski, kołodziejski, kuśnierski, piekarski). Po I rozbiorze polski (1772 r.) Janów znalazł się pod panowaniem Austrii (Cesarstwo Austriackie powstało dopiero 1804 r.). W 1776 roku na skutek układu między Austrią a Rzecząpospolitą miasto z powrotem wróciło w granice Polski. Na mocy traktatu rozbiorowego z 1795 r. Janów ponownie dostał się pod panowanie austriackie. Na mieszkańców Janowa spadły represje za czynne wspieranie Insurekcji Kościuszkowskiej.
W XVIII w. Janów nawiedziły pożary w latach 1740, 1753, 1754. Ostatni pożar był najbardziej niszczący – społeczność żydowska straciła 60 domostw oraz synagogę. Pod koniec XVIII w. Janów liczył ponad dwa tysiące osób.
XIX w.
[edytuj | edytuj kod]W 1804 r. ogromny pożar zniszczył 71 zabudowań. Mimo pomocy Ordynacji część pogorzelców opuściła miasto. Wkrótce po tych wydarzeniach Ordynacja sprowadziła kilkudziesięciu sukienników ze Śląska. Przybyłych osadzono na Błoniach budując dla nich osadę Sukiennia. Po powstaniu listopadowym zamknięto granicę celną z Imperium Rosyjskim a to spowodowało upadek miejscowego sukiennictwa.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8e/Jan%C3%B3w_Lub._ul.Zamojska_52.jpg/230px-Jan%C3%B3w_Lub._ul.Zamojska_52.jpg)
Po utworzeniu Królestwa Polskiego, Janów należał do obwodu zamojskiego, obejmującego wówczas dobra z obecnymi powiatami: zamojskim, biłgorajskim, zachodnią częścią tomaszowskiego i janowskim zwany kraśnickim. Centrum obwodu oraz siedzibą władz administracyjnych i sądowych był Zamość. Kiedy rządy w Królestwie objął Wielki Ks. Konstanty, zażądał od ordynacji, aby twierdza Zamość została oddana wyłącznie na użytek wojska. Ordynacja zaproponowała Janów, leżący w środku obwodu, na nowe centrum administracyjne. Władze zaakceptowały projekt i od 1817 roku zaczęto przenosić urzędy (sąd, policję, więzienie karne) do Janowa. Dzięki tej przeprowadzce, trwającej w praktyce do 1827 r., powstały administracyjne i mieszkalne zabudowania Nowego Miasta. Na terenie nowego rynku wzniesiono pomnik ku czci T. Kościuszki (1818 r.) oraz założono park miejski (ok. 1820 r.), jeden z pierwszych w Królestwie Polskim.
W 1834 r. Janów podzielono na trzy części: Stare Miasto, Nowe Miasto i Przedmieście Zaolszynie. W 1841 r. dla stacjonującego wojska rosyjskiego postawiono cerkiew pułkową. W połowie XIX w. powstała gontarnia i cegielnia, wybrukowano główne ulice i rynek, uregulowano bieg rzeki. Liczba ludności osiągnęła poziom ok. 3,5 tysiąca. W 1860 r. w mieście istniały 2 hotele, 4 domy zajezdne, apteka, 12 szynków oraz szkoła elementarna. Odrodziło się sukiennictwo. W 1863 roku w Janowie produkcją sukna zajmowało się 72. sukienników oraz dwie fabryki.
Po powstaniu styczniowym wielu mieszkańców miasta i okolic, za walkę w oddziałach powstańczych zesłano na Sybir. Represje dotknęły również dominikanów. Wojska rosyjskie zajęły budynki klasztorne i nastąpiła kasata zakonu. Po reformie administracyjnej, w 1867 r. Janów został siedzibą powiatu. Począwszy od II połowy XIX wieku miasto zaczęło się stopniowo rozwijać – powstała fabryka zapałek, garbarnia, założono też szpital. Niestety w 1880 r. w wyniku pożaru spłonęło ok. 100 budynków.
XX w.
[edytuj | edytuj kod]Na początku XX w. mieszkańców było ok. 8 tysięcy. Podczas I wojny światowej przez Janów trzykrotnie przetoczył się front. W okolicach miasta miały miejsce ciężkie walki. W 1922 roku w pożarze spłonęła blisko połowa miasta – 823 budynki. Od 1925 roku nastąpił szybki rozwój: wybrukowano nowe ulice, zbudowano 7 mostów, zakończono budowę gimnazjum. W 1934 roku w mieście były dwa tartaki, młyn, browar, 2 drukarnie, dwie olejarnie i rzeźnia. Rzemiosłem zajmowało się 339 osób. Elektrownia pozwoliła oświetlić szkoły, urzędy i ulice. Działał szpital, przytułek dla starców. Wśród stowarzyszeń i organizacji warto wymienić: Związek Strzelecki, Towarzystwo Dramatyczne, Towarzystwo Śpiewacze Echo, Klub Inteligencji oraz kilka bibliotek.
Okres okupacji był dla Janowa i jego mieszkańców tragicznym doświadczeniem. We wrześniu 1939 r. w wyniku trzykrotnych bombardowań, zginęło ok. 350 osób, 85% miasta uległo spaleniu. Przejawami terroru były masowe aresztowania w latach 1940–1941 oraz masowe egzekucje ludności żydowskiej. W 1940 r. okupanci uruchomili karny obóz pracy, istniejący do 1943 r. W mieście i okolicy działały struktury VI Rejonu Armii Krajowej. Ich komendantem w 1944 r. był por. Józef Biss ps. „Wacław”[8]. 26 lipca 1944 roku Janów został zajęty przez wojska radzieckie z udziałem oddziałów AL. W kwietniu 1945 r. oddziały AK uwolniły więzione w Janowie przez UB, uczestniczki powstania warszawskiego. Janów wyszedł z wojny ogromnie zniszczony. Liczba ludności spadła prawie o połowę.
Historia współczesna
[edytuj | edytuj kod]W 1956 roku Janów Lubelski został ponownie siedzibą powiatu jednak efekty rozwoju można było zauważyć dopiero pod koniec lat sześćdziesiątych. Uruchomiono wiele zakładów: Fabrykę Maszyn, zakład odzieżowy Gracja, Zakład Produkcji Leśnej Las itp. Stworzenie miejsc pracy spowodowało gwałtowny wzrost liczby mieszkańców oraz rozwój przestrzenny miasta (powstały lub rozrosły osiedla Centrum, Wschód, Rozwój, Południe, Zaolszynie). Uruchomiono nowy szpital, żłobek, dwa przedszkola, stadion, nową pocztę.
W wyniku nowego podziału administracyjnego w 1975 r. Janów Lubelski znalazł się w granicach województwa tarnobrzeskiego.
W 1989 r. został zarejestrowany Rotary Klub Janów Lubelski.
W 1996 r. erygowano drugą parafię: św. Jadwigi.
W 1999 r. Janów Lubelski powrócił do województwa lubelskiego i został siedzibą powiatu.
Dziedzictwo kulturowe
[edytuj | edytuj kod]Okolice Janowa Lubelskiego (region janowsko-biłgorajski, Roztocze Zachodnie) zaliczane są przez etnografów, etnologów i muzykologów za jeden z ciekawszych etnomuzykologicznych regionów Polski. Tutaj przenikały się różnorodne tradycje (polska, ukraińska, tatarska, żydowska, wołoska). Ze wsi Kocudza, nieopodal Janowa Lubelskiego pochodzi staropolski instrument smyczkowy suka biłgorajska, zrekonstruowany na podstawie akwareli Wojciecha Gersona (1895) m.in. przez lutnika i muzykanta Zbigniewa Butryna, mieszkańca Janowa Lubelskiego. W 2007 roku Zbigniew Butryn wraz ze swoim synem Krzysztofem (który przejął od ojca umiejętność gry) założył Szkołę Suki Biłgorajskiej, w ramach której odbywają się m.in. regularne warsztaty gry, spotkania i prezentacje poświęcone sztuce oraz muzyce tradycyjnej regionu Roztocza Zachodniego.
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Sanktuarium_Matki_Bo%C5%BCej_R%C3%B3%C5%BCa%C5%84cowej_%C5%81askawej.jpg/230px-Sanktuarium_Matki_Bo%C5%BCej_R%C3%B3%C5%BCa%C5%84cowej_%C5%81askawej.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Dawne_wi%C4%99zienie-obecnie_muzeum_regionalne_w_Janowie_Lubelskim%2C_widok_od_frontu.jpg/230px-Dawne_wi%C4%99zienie-obecnie_muzeum_regionalne_w_Janowie_Lubelskim%2C_widok_od_frontu.jpg)
- Układ urbanistyczny Starego Miasta z poł. XVII wieku
- Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej Łaskawej, mieszczące się w dawnym zespole klasztornym dominikanów, wybudowanym w latach 1694–1769, na który składają się:
- Kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela
- Klasztor
- Dzwonnica-brama
- Najstarszy na świecie pomnik Tadeusza Kościuszki z 1818 r.
Przyroda
[edytuj | edytuj kod]Zalew Janowski, sztuczny zbiornik wodny (pow. 40 ha), wraz z rozbudowaną bazą noclegową. Dziewicze lasy wchodzące w skład największego kompleksu leśnego w Polsce, w bezpośredniej okolicy znajdują się:
- Lasy Janowskie – w których znajdują się:
- Park Krajobrazowy Lasy Janowskie;
- Skansen leśnej kolejki wąskotorowej;
- Stadniny koni, w tym ostoja konika Biłgorajskiego w Szklarni;
- Porytowe Wzgórze – miejsce największej bitwy partyzanckiej na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej;
- Trakt Janowski (off-road);
- Puszcza Sandomierska;
- Puszcza Solska.
Muzea
[edytuj | edytuj kod]W Janowie siedzibę mają Muzeum Regionalne oraz Muzeum Przyrodnicze.
Oświata i wychowanie
[edytuj | edytuj kod]- Publiczna Szkoła Podstawowa z Oddziałami Intergracjnymi im. Jana Zamoyskiego
- Publiczne Gimnazjum im. Jana Pawła II
- Zespół Szkół w Janowie Lubelskim im. Wincentego Witosa
- Liceum Ogólnokształcące im. Bohaterów Porytowego Wzgórza
- Zespół Szkół Technicznych w Janowie Lubelskim
Wspólnoty religijne
[edytuj | edytuj kod]W mieście działa Polski Narodowy Katolicki Kościół w RP, Misja – Diaspora[9], protestancka Wspólnota „Eklezja”, będąca częścią Kościoła Chrześcijan Wiary Ewangelicznej. Działalność prowadzą Świadkowie Jehowy (zbór, w tym grupa języka migowego) z własną Salą Królestwa[10].
W Janowie Lubelskim w latach 1645–1646, doszło do serii uznanych przez Kościół katolicki objawień maryjnych[11].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Według danych z 31 grudnia 2020 r. miasto miało 11 661 mieszkańców[2].
- Piramida wieku mieszkańców Janowa Lubelskiego w 2014 roku[12].
Sport
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Plywalnia_otylia.jpg/230px-Plywalnia_otylia.jpg)
- Miejski Klub Sportowy Janowianka (piłka nożna).
- Uczniowski Klub Karate Tradycyjnego.
- Bractwo Sztuk Walki „Deus Vult” Jiu-Jitsu.
- Janowski Ludowy Klub Sportowy „Olimp” (zapasy).
- Janowska drużyna paintballowa
- Pływalnia ‘Otylia’
Kolej
[edytuj | edytuj kod]- Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz,
- Osobny artykuł:
Ludzie związani z miastem
[edytuj | edytuj kod]- Z tym tematem związana jest kategoria:
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ GUS. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym. Stan w dn. 2022-01-01. Format XLSX tabl. 22.
- ↑ a b c Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym (stan w dniu 31.12.2020). GUS. [dostęp 2021-08-26]. (pol.).
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507.
- ↑ Historia miejscowości. sztetl.org.pl. [dostęp 2022-06-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-06-30)]. (pol.).
- ↑ Stefan Wojciechowski: Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. T. 3: Województwo lubelskie w drugiej połowie XVI wieku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966, s. 36. [dostęp 2022-06-30].
- ↑ Regiony fizycznogeograficzne Polski po zmianach w 2018 r. [online], warmaz.pl, 2018 [dostęp 2023-07-05] (pol.).
- ↑ Wyszukiwanie. eteryt.stat.gov.pl. [dostęp 2022-06-30]. (pol.).
- ↑ Biss, Józef [online], Baza Kresowych Żołnierzy Armii Krajowej [dostęp 2023-05-31] (pol.).
- ↑ Misja – Diaspora. [dostęp 2009-09-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-05-19)].
- ↑ Watchtower: Znajdź swój zbór. jw.org. [dostęp 2020-02-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-02-25)].
- ↑ Informacja na stronie parafii w Janowie Lubelskim.
- ↑ Janów Lubelski w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-09] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Janów Lubelski – oficjalna strona
- Historia Żydów w Janowie Lubelskim na portalu Wirtualny Sztetl
- Janowska Kolebka – Janów Lubelski na starej fotografii
- Janów, obecnie lubelskim, przedtem ordynackim zwany, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 414 .