ახალციხე
ქალაქი | |||||
---|---|---|---|---|---|
ახალციხე | |||||
![]() ახალციხე | |||||
| |||||
ქვეყანა |
![]() | ||||
მხარე | სამცხე-ჯავახეთის მხარე | ||||
კოორდინატები | 41°38′20″ ჩ. გ. 42°59′10″ ა. გ. / 41.63889° ჩ. გ. 42.98611° ა. გ. | ||||
დაარსდა | XII საუკუნე | ||||
პირველი ხსენება | XII საუკუნე | ||||
ადრეული სახელები | ლომსია | ||||
ამჟამინდელი სტატუსი | 1840 | ||||
ცენტრის სიმაღლე | 1000 მ | ||||
ოფიციალური ენა | ქართული ენა | ||||
მოსახლეობა |
![]() | ||||
ეროვნული შემადგენლობა |
ქართველები 71,71 % სომხები 26,71 %[2] | ||||
სასაათო სარტყელი | UTC+4 | ||||
სატელეფონო კოდი | +995 365[3] | ||||
საფოსტო ინდექსი | 0800[4] | ||||
ოფიციალური საიტი | akhaltsikhe.gov.ge | ||||
ახალციხე[6], ძველად ლომსია — ქალაქი საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარის და ახალციხის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი, ისტორიული სამცხის ცენტრი.
გეოგრაფია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მდებარეობს სამხრეთ საქართველოში, ახალციხის ქვაბულში, მდინარე ფოცხოვისწყლის ორივე ნაპირზე, ზღვის დონიდან 1000 მ სიმაღლეზე. თბილისიდან 214 კმ. ახალციხეში მთის სტეპების ჰავაა. იცის ცივი, მცირეთოვლიანი ზამთარი და ხანგრძლივი, თბილი ზაფხული. იანვრის საშუალო ტემპერატურაა -3,8 °C, აგვისტოსი 20,5 °C. აბსოლუტური მინიმუმი -32 °C, აბსოლუტური მაქსიმუმი 39 °C.
სამკურნალო წყლები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ახალციხე ბალნეოლოგიური კურორტია. სამკურნალო ფაქტორია ნახშირმჟავა-ჰიდროკარბონატული, მაგნიუმ-ნატრიუმიანი თერმული (39 °C) მინერალური წყალი (დებიტი 0,5 მლნ ლ/დღ-ღ), რომელსაც იყენებენ აბაზანებისთვის. სამედიცინო ჩვენებები: საყრდენ-სამოძრაო ორგანოთა, პერიფერიული ნერვული სისტემის და გინეკოლოგიური დაავადებები (ქრონ. სტადიაში).
ისტორია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ქალაქ ახალციხის ტერიტორიაზე პირველი ქალაქის ტიპის დასახლება გაჩნდა მდინარე ფოცხოვისწყლის მარცხენა სანაპიროზე, სადაც 1953 წელს არქეოლოგიური გათხრების დროს აღმოჩნდა ენეოლითის ადრინდელი ბრინჯაოს ხნის ნასახლარი, ეს ადგილი ცნობილია „ამირანის–გორის“ სახელით, რომელზეც არის ლომისის სალოცავის ნაშთები. ლეგენდის მიხედვით აქედან გადაუბრძანებიათ ლომისის ხატი ლომისას სალოცავში. ახალციხეში შემორჩენილია ასეთი ლექსი:
ლომისას ჯაჭვი ჰკიდია
არვინ არ იცის ვისია,
ე ჯაჭვი ჩემი ძმისია
მესხეთით (შავშეთით) წამოღებული
შავგრემანაის ყმისია.
ლომისის ხატიდან გამომდინარე ამ დასახლებულ პუნქტს ერქვა ლომისა, რომელიც მოიცავდა მდინარე ფოცხოვისწყლის მარცხენა სანაპიროს ამირანის გორიდან დღევანდელი რაბათის დასახლების ჩათვლით. ხოლო მარჯვენა სანაპიროზე მდებარეობდა რამდენიმე დასახლებული პუნქტი: მოღნისი, ზემო მარდა, ქვემო მარდა, ურია მარდა, ხვანა მარდა და მარდა, ასევე ქვემო ლაშიხევი.
ლომსიას წარმოშობა და სამცხის ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და კულტურულ ცენტრად გახდომა, განაპირობა მისმა მოხერხებულმა გეოგრაფიულმა მდებარეობამ, რადგან იგი წარმოადგენს სტრატეგიულ გზაჯვარედინს, ქართლს, ჯავახეთს, აჭარა-იმერთსა და ტაო-კლარჯეთს შორის. ახალციხე წყაროებში XII საუკუნიდან იხსენიება, როცა სამცხის ათაბაგებმა - ჯაყელებმა - აღადგინეს და განაახლეს ციხე სიმაგრე ლომსია და მას ეწოდა ახალციხე.
XIII-XVII სს-ში ციხე-ქალაქი სამცხის ათაბაგ ჯაყელს ეკუთვნოდა და ამ საგვარეულოს მფლობელობაში იყო. 1578 წელს ოსმალებმა დაიპყრეს, ხოლო 1628 წლიდან ახალციხის საფაშოს ცენტრი გახდა. XVII-XVIII საუკუნეებში იყო ლეკი ფეოდალების მიერ ტყვე ქრისტიანებით ვაჭრობის ბუდე.
- ვახუშტი ბატონიშვილის XVIII საუკუნის ცნობები[7]
![]() |
„...არს ახალციხე ქალაქი ფერსათის მთის კერძოთს ჩამოსულს კლდესა ზედა. ხოლო ქალაქი არ მოზღუდვილი ციხიდამ ქვიტკირის სამის ზღუდით... ჰავითა არს მშვენი, ზამთრის ცივი დათოვლიანი, ზაფხულს არა ეგდენ ცხელი. გარემოს ქალაქისა წალკოტნი, ვენახნი და ხილნი მრავალნი. აწ მჯდომარებს ფაშა მუნ, რომელსა უწოდებენ საქართველოსანი კვალად ათაბაგადვე, ხოლო ოსმალნი ახალციხის ფაშად, და უპყრავს ამას სრულიადი სამცხე-საათაბაგო.“
|
ჟან შარდენის ცნობით ახალციხე 1723 წლისთვის 400 კომლზე მეტს შეიცავდა. ახალციხის მოსახლეობა ეკუთვნოდა ხუთ ეროვნებას, ცხოვრობდნენ თურქები, სომხები, ქართველები, ბერძნები და ებრაელები.. ქალაქში ძირითადად ხის შენობები იყო, იდგა ხისავე ქარვასლა.[8]
- რაფიელ დანიბეგაშვილის 1795 წლის ცნობები[9]
![]() |
„ქალაქს გარემოცულობა დიდი არ აქვს, თვალწარმტაცი შენობები მასში სრულიად არ არის, მცხოვრებნი საშუალო შეძლებისანი არიან. მთავარი საქმიანობა მათი არს მეხილეობა.“
|
ახალციხის წინააღმდეგ გალაშქრება რუსეთმა ჯერ კიდევ 1810 წელს სცადა. მაგრამ მაშინ ქალაქის აღება ვერ მოხერხდა. ეპიდემიით შეშინებული ტორმასოვი მოშორდა ახალციხეს. 1828 წელს ახალციხე აიღო ი. პასკევიჩმა. 3 ოქტომბერს ქალაქი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა[10], მიუხედავად იმავე წლის თურქების მცდელობისა დაებრუნებინათ ახალციხე მარცხით დამთავრდა. 1829 წლის სექტემბერში, ანდრიანოპოლის საზავო ხელშეკრულებით, თურქეთმა რუსეთს გადასცა ახალციხის საფაშოს ნაწილი. რადგანაც ძველი დასახლება ვეღარ იტევდა ახალმოსახლეებს, ქალაქი განვითარდა ფოცხოვისწყლის მარჯვენა სანაპიროზე, რის შედეგადაც გაქრა ადრე არსებული მარდიების დასახლებები. ახალციხეს ქალაქის სტატუსი მიენიჭა 1840 წელს. ამავე წელს გახდა ახალციხის მაზრის ცენტრი.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Bonne_georgie_1780.jpg/220px-Bonne_georgie_1780.jpg)
შვეიცარელი მოგზაურის მონპერეს ცნობები ახალციხის შესახებ
- ქალაქის აღწერა[11]
- ვითარება XIX საუკუნის 30–იან წლებში
- ქალაქის დაცემა[11]
- ქალაქის აღდგენა[12]
- სტრატეგიული ცვლილებები[13]
1853 წლის 14 ნოემბერს ყირიმის ომის დროს, ციხეში გამაგრებულმა რუსმა ჯარმა გენერალ-ლეიტენანტი ივანე ანდრონიკაშვილის მეთაურობით მოიგერია ოსმალთა იერიში. 1871 წელს შემუშავდა ახალი გეგმა მდ. ფოცხოვის მარჯვენა მხარეს ქალაქის გასაშენებლად[11] 1876 წელს ახალციხემ საქალაქო თვითმმართველობის უფლება მიიღო. 1918 წლის ივნისში ახალციხე კვლავ ოსმალეთის იმპერიამ დაიკავა რამდენიმე თვით.
1930 წლიდან ახალციხე გახდა ახალციხის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. საბჭოთა პერიოდში ახალციხე იყო სამხრეთ საქართველოს სამრეწველო ცენტრი, მოქმედებდა ღვინის ჩამომსხმელი, ლიმონათის, ყველ-კარაქის, ხე-ტყის ქარხნები, ხორცკომბინატი. 1944 წელს ბორჯომიდან გაყვანილ იქნა რკინიგზა, რომელიც ემსახურება სამცხე-ჯავახეთის მხარის მუნიციპალიტეტებს.
2014-17 წლებში არსებობდა, როგორც ცალკე ადმინისტრაციული ერთეული.[14]
მოსახლეობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]აღწერის წელი | მოსახლეობა | კაცი | ქალი |
---|---|---|---|
1864[15] | 14 722 | -- | -- |
1882[16] | ![]() |
||
1910[17] | ![]() |
11 704 | 10 391 |
1939 | ![]() |
||
1959 | ![]() |
||
1970 | ![]() |
||
1974 | ![]() |
||
1989[18] | ![]() |
-- | -- |
2002[18] | ![]() |
-- | -- |
2014[1] | ![]() |
8500 | 9403 |
2022[19] | ![]() |
ქვემოთ[20] მოცემულია ფრანგი კონსულის ადრიენ დუპრეს მონაცემები ახალციხის მოსახლეობის შესახებ, რომელიც გამოყენებული აქვს ფრანგ მოგზაურს, კომერსანტს, საფრანგეთის პირველ კონსულს თბილისში, ჟაკ ფრანსუა გამბას თავის თხზულებაში „მოგზაურობა ამიერკავკასიაში“ და რომლის მიხედვითაც 1820 წელს ქალაქის მოსახლეობა შეადგენდა დაახლოებით 40 000 სულს, მათ შორის იყო 500 კათოლიკური ოჯახი.
ღირსშესანიშნაობები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ქალაქის ძველ ნაწილში შემორჩენილია ციხე[21], სასახლე, მეჩეთი, სინაგოგა[22]. ახალციხეშია ჯაყელების ციხესიმაგრე (XIII-XIV სს.), წმ. მარინეს ეკლესია, სამცხე-ჯავახეთის ისტორიული მუზეუმი, აჰმედ-ფაშა ჯაყელის მიერ აშენებული აბანო.
გალერეა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]-
ახალციხე 1887 წელს
-
ახალციხე. რაბათის ციხე
-
ახალციხის ხედი, წინა პლანზე სოფელი ღრელი
-
რაბათი, ჯაყელთა ყოფილი რეზიდენცია. მეჩეთი
-
რაბათი, ჯაყელთა ყოფილი რეზიდენცია
-
რაბათი, ჯაყელთა სასახლის სვეტები
-
ახალციხის ხედი მდ. ფოცხოვის მარჯვენა ნაპირზე
-
თამარ მეფის ძეგლი ახალციხეში
ლაშა ხაჩიძის ფოტო -
განახლებული რაბათის ციხე-სიმაგრე
ლიტერატურა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 100.
- მაღრაძე, ლ.. ფრედერიკ დიუბუა დე მონპერეს ცნობები სამცხე-ჯავახეთის შესახებ. ჯავახეთი. ისტორია და თანამედროვეობა. ახალციხე. 2002 წ. გვ. 76–100.
რესურსები ინტერნეტში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ქალაქის ოფიციალური საიტი
- ახალციხის ისტორია ახალციხის მუნიციპალიტეტის საიტზე დაარქივებული 2013-10-30 საიტზე Wayback Machine.
- Akhaltsikhe.EU დაარქივებული 2016-11-06 საიტზე Wayback Machine.
- ჯაყელების საგვარეულოს წარმომადგენელი მეჩეთის აღდგენის წინააღმდეგ - Presage.tv
- რაბათის რეაბილიტაცია, გაზეთი „სამხრეთის კარიბჭე"
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ 1.0 1.1 მოსახლეობის 2014 წლის აღწერა (არქივირებული). საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (ნოემბერი 2014). ციტირების თარიღი: 30 დეკემბერი 2019.
- ↑ Ethnic composition of Georgia 2014
- ↑ საქართველოს სატელეფონო კოდები — „სილქნეტი“. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-06. ციტირების თარიღი: 2011-08-14.
- ↑ საქართველოს საფოსტო ინდექსები — „საქართველოს ფოსტა“
- ↑ georgia-religion2014
- ↑ საქართველოს სსრ გეოგრაფიული სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი, თბ., 1987. — გვ. 20.
- ↑ ვ. ბატონიშვილი "საქართველოს გეოგრაფიული აღწერა"
- ↑ ჯავახიშვილი ივ., „ქალაქები, საქალაქო წეს-წყობილება და ცხოვრების ვითარება საქართველოში XVII-XVIII სს // 1910-1920-იანი წლების ჟურნალები, თბილისი: ლიტერატურის მუზეუმი, 2011. — გვ. 254-269, ISBN 978-99940-28-60-3.
- ↑ ვ. ბერიძე სამცხის ხუროთმოძღვრული ძეგლები გვ. 15. 1970 წ.
- ↑ Указ Новгородской духовной консистории в Софийский собор о совершении благодарственного молебствия по случаю покорения российскими войсками крепости Ахалцихи. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-12-25. ციტირების თარიღი: 2017-10-01.
- ↑ 11.0 11.1 11.2 ლეილა მაღრაძე. იქვე: გვ. 80
- ↑ ლეილა მაღრაძე. იქვე: გვ. 80–81
- ↑ ლეილა მაღრაძე. იქვე: გვ. 82
- ↑ ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი; მუხლი 151. თვითმმართველი ქალაქები და მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციული ცენტრები
- ↑ Кавказский календарь на 1865 год გვ. 305
- ↑ Кавказский календарь на 1883 год გვ. 268
- ↑ Кавказский календарь на 1912 год
- ↑ 18.0 18.1 მოსახლეობის 2002 წლის აღწერა. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (2002 წელი). ციტირების თარიღი: 30 დეკემბერი 2019.
- ↑ Cities and towns of Georgia pop-stat.mashke.org
- ↑ ლეილა მაღრაძე. ფრედერიკ დიუბუა დე მონპერეს ცნობები სამცხე-ჯავახეთის შესახებ. ჯავახეთი. ისტორია და თანამედროვეობა. ახალციხე. 2002წ. გვ. 82
- ↑ ახალციხის ციხის ისტორია
- ↑ ყველაზე ძველი სინაგოგა საქართველოში
|