Małpy szerokonose
Platyrrhini | |||||
É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812[1] | |||||
![]() Przedstawiciel parvordo – czepiak brązowy (Ateles hybridus) | |||||
Systematyka | |||||
Domena | |||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | |||||
Typ | |||||
Podtyp | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Infragromada | |||||
Rząd | |||||
Podrząd | |||||
Infrarząd | |||||
Parvordo |
małpy szerokonose | ||||
| |||||
Rodziny | |||||
|
Małpy szerokonose[10], małpy Nowego Świata (Platyrrhini) – parworząd niewielkich, nadrzewnych ssaków naczelnych z infrarzędu małpokształtnych (Simiiformes) o płaskim i szerokim nosie, klasyfikowane w pięciu rodzinach małp Nowego Świata.
Małpy szerokonose wywodzą się z tego samego pnia co wąskonose małpy Starego Świata i człekokształtne – wraz z nimi obejmowane są nazwą małp właściwych (Simiiformes), ale ich ewolucja przebiegała odmiennie w wyniku wędrówki kontynentów. Linia rozwojowa Platyrrhini oddzieliła się od wąskonosych ok. 40 mln lat temu. Szerokonose zamieszkują wyłącznie tropikalne obszary Ameryki Południowej i Amerykę Środkową.
Charakterystyka
[edytuj | edytuj kod]Małpy szerokonose mają płaski nos, dużą przegrodę nosową i bocznie umiejscowione nozdrza. Większość gatunków ma długi ogon, zwykle mocny i chwytny. U niektórych występują worki krtaniowe pełniące funkcję rezonatorów. Poza szerokim nosem od małp wąskonosych różnią się uzębieniem i słabiej rozwiniętym mózgiem. U samic małp szerokonosych występuje uproszczona forma menstruacji.
Prowadzą nadrzewny tryb życia. Małpy te żywią się owocami, pajęczakami oraz owadami.
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]We wcześniejszych klasyfikacjach fenetycznych z drugiej połowy XX w. małpy szerokonose zaliczane były wraz z wąskonosymi do Anthropoidea. Szerokonose dzielone były na rodziny płaksowatych i pazurkowców. W wyniku badań genetycznych przeprowadzono rewizję systematyki ssaków naczelnych i obecnie występujące współcześnie małpy szerokonose klasyfikowane są w pięciu rodzinach[11][12][13]:
- Callitrichidae J.E. Gray, 1821 – pazurkowcowate
- Aotidae Elliot, 1913 – ponocnicowate
- Cebidae J.E. Gray, 1831 – płaksowate
- Pitheciidae Mivart, 1865 – sakowate
- Atelidae J.E. Gray, 1825 – czepiakowate
Kladogram współcześnie występujących taksonów[14]:
Platyrrhini |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Opisano również rodziny wymarłe[15]:
- Branisellidae Hershkovitz, 1977
- Homunculidae Ameghino, 1894
Rodzaj wymarłe o niepewnej pozycji systematycznej i nieklasyfikowane w żadnej z powyższych rodzin:
- Panamacebus Bloch, Woodruff, Wood, Rincón, Harrington, Morgan, Foster, Montes, Jaramillo, Jud, Jones & MacFadden, 2016[16] – jedynym przedstawicielem był Panamacebus transitus Bloch, Woodruff, Wood, Rincón, Harrington, Morgan, Foster, Montes, Jaramillo, Jud, Jones & MacFadden, 2016
- Parvimico Kay, Gonzales, Salenbien, Martinez, Cooke, Valdivia, Rigsby & P.A. Baker, 2019[17] – jedynym przedstawicielem był Parvimico materdei Kay, Gonzales, Salenbien, Martinez, Cooke, Valdivia, Rigsby & P.A. Baker, 2019
- Perupithecus Bond, Tejedor, K.E. Campbell, Chornogubsky, Novo & Goin, 2015[18] – jedynym przedstawicielem był Perupithecus ucayaliensis Bond, Tejedor, K.E. Campbell, Chornogubsky, Novo & Goin, 2015
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ É. Geoffroy Saint-Hilaire. Tableau des Quadrumanes, Ou des Animaux composant le premier Ordre de la Classe des Mammifères. „Annales du Muséum National d’Histoire Naturelle”. 19, s. 104, 1812. Paris. (fr.).
- ↑ G.T. Burnett. Illustrations of the Manupeda, or Apes and their Allies; being the arrangement of the Quadrumana or Anthropomorphous Beasts indicated in Outline. „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”. 24, s. 307, 1828. (ang.).
- ↑ Ch.G.A. Giebel: Die säugethiere in zoologischer, anatomischer und palæontologischer beziehung umfassend dargestellt. Leizpzig: A. Abel, 1855, s. 1025. (niem.).
- ↑ R. Owen. On the characters, principles of division, and primary groups of the class Mammalia. „Journal of the Proceedings of the Linnean Society of Zoology”. 2, s. 37, 1858. (ang.).
- ↑ Haeckel 1866 ↓, s. cliv.
- ↑ a b c Haeckel 1866 ↓, s. clx.
- ↑ a b E. Haeckel: Systematische phylogenie. T. 3. Berlin: Georg Reimer, 1895, s. 600, 609. (niem.).
- ↑ R. Anthony & P. Coupin. Tableau résumé ́d’une classification générique des Primates fossiles et actuels. „Bulletin du Museum national d’histoire naturelle”. 2e série. 3, s. 569, 1931. (fr.).
- ↑ C.A. Marelli. Los vertebrados exhibidos en los zoológicos del Plata. „Memorias del Jardín Zoológico de La Plata”. 4, s. 13, 1932. (hiszp.).
- ↑ Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 36. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-09-10]. (ang.).
- ↑ C.J. Burgin: Introduction. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 22. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 26. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑ Małpy Starego i Nowego Świata. [dostęp 2009-06-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 stycznia 2011)].
- ↑ J.S. Zijlstra , Platyrrhini Geoffroy Saint-Hilaire, 1812, Hesperomys project (Version 23.8.1), DOI: 10.5281/zenodo.7654755 [dostęp 2023-09-10] (ang.).
- ↑ J.I. Bloch, E.D. Woodruff, A.R. Wood, A.F. Rincón, A.R. Harrington, G.S. Morgan, D.A. Foster, C. Montes, C.A. Jaramillo, N.A. Jud, D.S. Jones & B.J. MacFadden. First North American fossil monkey and early Miocene tropical biotic interchange. „Nature”. 533 (7602), s. 243, 2016. DOI: 10.1038/nature17415. (ang.).
- ↑ R.F. Kay, L.A. Gonzales, W. Salenbien, J. Martinez, S.B. Cooke, L.A. Valdivia, C. Rigsby & P.A. Baker. Parvimico materdei gen. et sp. nov.: A new platyrrhine from the Early Miocene of the Amazon Basin, Peru. „Journal of Human Evolution”. 134, s. 102628, 2019. DOI: 10.1016/j.jhevol.2019.05.016. (ang.).
- ↑ M. Bond, M.F. Tejedor, K.E. Campbell Jr., L. Chornogubsky, N.M. Novo & F.J. Goin. Eocene primates of South America and the African origins of New World monkeys. „Nature”. 520 (7548), s. 538, 2015. DOI: 10.1038/nature14120. (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- E. Haeckel: Generelle morphologie der organismen. Allgemeine grundzüge der organischen formen-wissenschaft, mechanisch begründet durch die von Charles Darwin reformirte descendenztheorie. Cz. 2. Berlin: G. Reimer, 1866, s. i–clx; 1–462; tab. i–viii. (niem.).
- Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
- Mały słownik zoologiczny: ssaki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978.