Brodnica
![Ziemia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
miasto i gmina | |||||
Widok na Duży Rynek | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Powiat | |||||
Prawa miejskie |
1298 | ||||
Burmistrz |
Jarosław Radacz | ||||
Powierzchnia |
23,15 km² | ||||
Populacja (31.12.2022) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Strefa numeracyjna |
56 | ||||
Kod pocztowy |
87-300 do 87-302 | ||||
Tablice rejestracyjne |
CBR | ||||
Położenie na mapie powiatu brodnickiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) |
0402011 | ||||
SIMC |
0982954 | ||||
Urząd miejski ul. Kamionka 2387-300 Brodnica | |||||
Strona internetowa | |||||
BIP |
Brodnica (ⓘ; niem. Strasburg in Westpreußen, Strasburg an der Drewenz) – miasto w Polsce położone w województwie kujawsko-pomorskim, siedziba powiatu brodnickiego. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/Brodnica._..._Du%C5%BCy_Rynek_-_panoramio.jpg/240px-Brodnica._..._Du%C5%BCy_Rynek_-_panoramio.jpg)
Według danych GUS z 31 grudnia 2022 roku Brodnica liczyła 28 429 mieszkańców[1].
Położenie
[edytuj | edytuj kod]Brodnica położona jest po obu stronach rzeki Drwęcy. Historyczne centrum miasta leży na prawym (wschodnim) brzegu rzeki, w ziemi chełmińskiej, natomiast obszar miasta na lewym brzegu rzeki położony jest w ziemi michałowskiej.
Miasto królewskie lokowane w 1238 roku położone było w XVI wieku w województwie chełmińskim[2]. Miejsce obrad sejmików elekcyjnych województwa chełmińskiego[3].
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest na pograniczu trzech mezoregionów: Pojezierza Brodnickiego, Doliny Drwęcy oraz Pojezierza Dobrzyńskiego, stanowiących razem część makroregionu Pojezierza Chełmińsko-Dobrzyńskiego[4].
Struktura powierzchni
[edytuj | edytuj kod]Według danych z roku 2015 Brodnica ma obszar 23,15 km²[5], w tym:
- użytki rolne: 32.26%
- użytki leśne: 8,5%
Miasto stanowi 2,2% powierzchni powiatu.
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Dane z 31 grudnia 2022 roku[1]:
Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
---|---|---|---|---|---|---|
Jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
Populacja | 28 429 | 100 | 14 797 | 52,05 | 13 632 | 47,95 |
Gęstość zaludnienia [mieszk./km²] |
1228,0 | 639,2 | 588,8 |
W 2008 roku miasto Brodnica liczyło 28 837 mieszkańców[6], w ciągu dwóch lat ich liczba spadła o 1106 do stanu 27 731 w roku 2010 i do roku 2015 utrzymywała się mniej więcej na podobnym stałym poziomie[7]. W 2015 roku miasto miało 28 471 mieszkańców[8].
Piramida wieku mieszkańców Brodnicy w 2014 roku[9].
Przyroda
[edytuj | edytuj kod]- Osobne artykuły:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Brodnica_Przedzamcze_-_panoramio.jpg/240px-Brodnica_Przedzamcze_-_panoramio.jpg)
Brodnica leży na terenie Pojezierza Brodnickiego. W jego centralnej części w 1985 roku utworzono Brodnicki Park Krajobrazowy. Jest to region wyjątkowo atrakcyjny turystycznie. Obejmuje swymi granicami obszary o najwyższych walorach przyrodniczych i krajobrazowych. Powierzchnia parku wynosi 16 685 ha. Ponad 60% powierzchni Parku zajmują lasy, a 10% wody. Znajduje się tutaj około 60 jezior, w tym 6 o powierzchni ponad 100 ha. W 2005 roku doszło do powiększenia Parku o jezioro Bachotek i tzw. Bagienną Dolinę Drwęcy, która jest cenną ostoją ptactwa wodno-błotnego (Obszar Natura 2000).
Brodnicki Park Krajobrazowy znajduje się na terenie gmin: Jabłonowo Pomorskie, Zbiczno, Kurzętnik i Biskupiec[10].
O wysokiej randze przyrodniczej obszaru świadczy występowanie 9 rezerwatów przyrody. Bogata jest fauna Pojezierza, a w szczególności awifauna. Największymi osobliwościami są: orlik krzykliwy, bocian czarny i bielik, a także kania rdzawa, żuraw, kormoran czarny, czapla siwa, bąk i zimorodek.
-
Rzeka Drwęca w Brodnicy
-
Bagienna Dolina Drwęcy
-
Jezioro Bachotek w pobliżu Brodnicy
-
Jezioro Zbiczno w pobliżu Brodnicy
Historia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Zamek_Brodnica_02.jpg/220px-Zamek_Brodnica_02.jpg)
Pierwotnie tereny te należały do Polski wczesnopiastowskiej. Najstarszą częścią miasta jest leżące na lewym brzegu Drwęcy Michałowo, gdzie już od XII wieku istniała komora celna i kasztelania należąca do książąt mazowieckich i kujawskich w okresie rozbicia dzielnicowego Polski[11]. Pierwszy zapis dotyczący spalenia grodu Straisberg przez Jaćwingów odnotowany został w kronice Piotra z Dusburga w 1263 roku. Drugi zapis o ataku Litwinów na osadę Brodnicę pochodzi z 1298 roku. Zdaniem historyków pierwsza wzmianka dotyczy raczej strażnicy zakonnej nad jeziorem Strażym, a druga umocnień w rejonie Żmijewa, zatem niekoniecznie muszą odnosić się do osad na terenie dzisiejszego miasta.
Ziemie na lewym brzegu Drwęcy w okolicach Michałowa stały się w 1303 roku własnością zakonu krzyżackiego. Książę kujawski Leszek oddał ziemie michałowską Krzyżakom w zastaw za uzyskaną pożyczkę. Krzyżacy ostatecznie wykupili ją od książąt kujawskich w 1317 roku.
Prawa miejskie Brodnica uzyskała na prawach chełmińskich. Pierwszy zapis dotyczący miasta pochodzi z 1298 roku, pod datą 29 IX kronikarz krzyżacki Piotr z Dusburga zanotował, iż oddział 140 Litwinów zaatakował osadę Brodnica. Po raz pierwszy jako „civitas” – a więc miasto, lokowane na prawie niemieckim – Brodnica była wzmiankowana w 1317 roku.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_farny_w_Brodnicy_2.jpg/220px-Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_farny_w_Brodnicy_2.jpg)
Natomiast pierwsza wzmianka dotycząca budowy kościoła św. Katarzyny pochodzi z 1310 roku. W 1320 roku rozpoczęto budowę podwójnego pasa murów otaczających miasto, realizacja ich została zakończona wraz z budową głównych bram miejskich: Mazurskiej i Chełmińskiej (zwanej również Kamienną), w 1370 roku. Najprawdopodobniej w 1305 roku rozpoczęto budowę zamku krzyżackiego, pierwszą fazę budowy zamku zakończono około 1339 roku. Trzy dni przed Małgorzatą [tj. 13 lipca] 1388 roku (...) był tak duży deszcz na obszarze Prus, że na skutek powodzi m.in. w Brodnicy zostały zniszczone młyny[12]. W 1415 roku budowniczy Nikolaus Fellenstein dokonał przebudowy fortyfikacji zamku. Początkowo władzę w mieście sprawował wójt. Około 1343 roku powołana została rada miejska wraz z burmistrzem. Rozwój miasta był pomyślny. W 1380 zbudowano szpital i kościół św. Ducha w pobliżu bramy Grudziądzkiej. Pod koniec wieku ratusz, częściowo rozebrany w 1868 roku, którego pozostałości przy trójkątnym rynku zachowały się do dzisiaj.
- Osobny artykuł:
Mieszkańcy Brodnicy rozpoczęli bunty przeciwko władzy krzyżackiej i w 1454 roku uznali władzę króla Polski nad miastem (podobnie jak w m.in. Toruniu czy Chełmnie), co rozpoczęło wojnę trzynastoletnią. W 1466 roku, wskutek postanowień pokoju toruńskiego po zakończeniu wojny trzynastoletniej, Brodnica wraz z całą ziemią chełmińską weszła w skład Polski. W 1481 roku starostwo brodnickie od Kazimierza Jagiellończyka za 4500 guldenów otrzymał Franciszek Gliwicz, szlachcic małopolski herbu Starykoń.
Jako miasto królewskie stała się siedzibą starostów pochodzących z wybitnych polskich rodów (np. Mikołaj i Rafał Działyńscy oraz Zofia Zamoyska - siostra Jana Zamoyskiego). Od początku XVII wieku starostwo brodnickie nadawane było członkom rodziny królewskiej[13].
W latach 1553 i 1661 miasto zostało zniszczone podczas pożarów.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Brodnica_-_Miasto_i_zamek_1738-1745.jpg/600px-Brodnica_-_Miasto_i_zamek_1738-1745.jpg)
Królewna Anna Wazówna objęła brodnickie starostwo w 1605 roku i mieszkała tu do śmierci w 1625 roku. Głównym powodem opuszczenia przez Annę dworu królewskiego w Krakowie było jej protestanckie wyznanie. Ponieważ w odróżnieniu od swojego królewskiego brata Zygmunta III Wazy – gorliwego katolika była oddaną luteranką, powodowało to częste niesnaski na dworze, którego nie cechowała szeroko pojęta tolerancja religijna. Jej wybór co do miejsca przenosin, w którym mogłaby bez przeszkód żyć i głosić swoje poglądy, padł na Brodnicę, w której jeszcze dwa lata wcześniej żył i tworzył znany polski działacz protestancki Erazm Gliczner, pisarz i reformator religijny, pedagog, jeden z twórców zgody sandomierskiej z 1570 roku. Istniał tu zbór luterański pod patronatem królewny Anny Wazówny, po jej śmierci został zamknięty[14].
Anna Wazówna była osobą inteligentną i gruntownie wykształconą. Stworzyła w Brodnicy silny ośrodek intelektualny szczycący się tolerancją religijną. Na brodnickim dworze gościła uczonych i pisarzy, których była gorliwą i hojną protektorką[15].
W dniu 5 października 1628 roku po oblężeniu polski garnizon pod dowództwem kapitana La Montaigne poddał miasto wojskom szwedzkim, za co hetman Koniecpolski skazał kapitana na karę śmierci.
Po I rozbiorze Polski w 1772 roku Brodnica znalazła się pod panowaniem Królestwa Prus (zabór pruski). Później, po wyzwoleniu, w latach 1806–1815 należała do Księstwa Warszawskiego. Ostatecznie po ustaleniach kongresu wiedeńskiego, w 1815 roku, ponownie znalazła się pod zaborem pruskim. Ograniczyło to częściowo jej rozwój, ponieważ niedaleko Brodnicy biegła granica zaboru pruskiego i rosyjskiego[16].
Maciej Rybiński ostatni wódz naczelny powstania listopadowego 5 października 1831 roku przekracza z oddziałem 20-tysięcznej armii granicę z Prusami (rosyjsko-pruską) w okolicach Jastrzębia[17]. Zostaje internowany wraz z armią, władzami powstańczymi i z ostatnim prezesem Rządu Narodowego Bonawenturą Niemojowskim oraz członkami sejmu i licznymi politykami w zabudowaniach klasztoru franciszkanów w Brodnicy gdzie przebywał do 12 października. Nagła wizyta tak wielkich mas wojska w niewielkim mieście powoduje nagły, niekontrolowany wzrost cen artykułów żywnościowych oraz ich braki. Kolejną konsekwencją przemarszów wojsk i prowadzenia działań wojennych jest epidemia cholery, która wybucha m.in. w okolicach miasta, a którą przywlekli rosyjscy żołnierze tłumiący powstanie listopadowe.
Wybuch I wojny światowej (1914-1918) ożywił dążenia niepodległościowe wśród mieszkańców Brodnicy. Brodnica do Polski powróciła po okresie zaborów w styczniu 1920 na mocy traktatu wersalskiego (1919). Wyzwolona spod zaboru pruskiego została przez wojska generała Hallera[18].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Bitwa_brodnica_1920.png/240px-Bitwa_brodnica_1920.png)
15 sierpnia 1920 roku w wyniku kontrofensywy wojsk bolszewickich Brodnica zostaje zdobyta. Przez trzy sierpniowe dni miasto pozostaje pod ich okupacją. 18 sierpnia dochodzi do bitwy pod Brodnicą, w wyniku której dzięki poświęceniu żołnierzy wielkopolskich i pomorskich dowodzonych przez płk. Witolda Aleksandrowicza i rtm. Ignacego Mielżyńskiego miasto zostaje wyzwolone, a wojska 12 Dywizji Strzeleckiej okupujących miasto pokonane.
- Osobny artykuł:
We wrześniu 1921 roku miasto liczyło 11 903 mieszkańców[19]. W XX-leciu międzywojennym Brodnica zostaje miastem garnizonowym, na terenie którego stacjonuje 67 Pułk Piechoty. Z powodu bliskości granicy z Niemcami staje się także miastem pogranicza.
- Osobny artykuł:
W pierwszych dniach września 1939 roku Brodnica znalazła się pod okupacją niemiecką. Miesiąc później miasto wraz z całym powiatem zostało wcielone do Rzeszy jako część rejencji kwidzyńskiej Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie. Lucyna Langer szacuje, iż w latach 1939–1945 Niemcy zamordowali ok. 650 mieszkańców powiatu brodnickiego, przy czym 1/5 ofiar miała pochodzić z samej Brodnicy. Stefan Bilski oceniał z kolei liczbę zamordowanych na ok. 1000[20]. Najwięcej ofiar pochłonęła tzw. akcja politycznego oczyszczania terytorium przeprowadzona jesienią 1939 roku. Niemcy aresztowali wówczas ok. 450–500 mieszkańców Brodnicy i okolicznych miejscowości. Większość z nich została następnie rozstrzelana w lesie koło majątku Birkenek (Brzezinki) w gminie Zbiczno[21].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Brzezinki_monument.jpg/240px-Brzezinki_monument.jpg)
- Osobne artykuły:
Okupację niemiecką zakończyła ofensywa Armii Czerwonej, której oddziały zajęły Brodnicę w dniu 23 stycznia 1945. Żołnierze sowieccy dopuścili się w mieście szeregu rabunków i zniszczeń. W pierwszych miesiącach 1945 roku miasto stało się siedzibą sztabu 2 Frontu Białoruskiego dowodzonego przez marsz. Konstantego Rokossowskiego[22]. Wiosną 1945 z miasta i powiatu aresztowano, a następnie deportowano do łagrów blisko 700 osób – w tym licznych Polaków zmuszonych do podpisania volkslisty oraz zatrzymanych przez NKWD przedstawicieli inteligencji[23].
W epoce Polski Ludowej miasto stało się ośrodkiem przemysłowym, powstała fabryka żelatyny, zakłady mięsne, mleczarnia, młyn, tartak, cegielnia i zakłady przemysłu drzewnego[24].
Starostowie Brodnicy w I RP
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- gotycki kościół św. Katarzyny budowany od ok. 1285 roku, budowa prezbiterium ukończona w 1320 roku, do ok. 1370 roku budowa korpusu nawowego i zasklepienie wnętrza; z zewnątrz wyróżnia się bogato opracowany architektonicznie wschodni szczyt prezbiterium; wewnątrz przy filarach figury 12 apostołów wykonane w XIV w. z drewna lipowego, wyposażenie wnętrza głównie barokowe i późnobarokowe, poza tym kilka gotyckich rzeźb (głowa św. Jana Chrzciciela na misie, grupy Ukrzyżowania)
- ruiny zamku krzyżackiego z 1-2 ćwierci XIV w., rozbudowywanego w 4 ćw. XIV w. i 1415 i rozbieranego od 1785 do 1842 roku; zachowała się wysoka ośmioboczna wieża i dolne partie murów
- fragment ratusza z końca XIV w.
- na przedzamczu pałac Anny Wazówny z II połowy XVI wieku, przebudowywany w XVII w.
- fragmenty średniowiecznych murów miejskich z XIV i XV w., w tym Brama Chełmińska i wieża Bramy Mazurskiej
- spichlerze barokowe z XVII w.
- barokowy zespół poreformacki: kościół NMP z lat 1752–1761 i klasztor
- dawny kościół ewangelicki Matki Bożej Królowej Polski z ok. 1850 roku, według projektu Stanisława Hebanowskiego (obecnie tzw. kościół szkolny)
- kościół św. Jerzego – obecnie nieistniejący
- rynek miejski o nietypowym kształcie (często błędnie opisywany jako trójkątny, co wiąże się z Legendą o brodnickim rynku)
- wieża ciśnień z roku 1905, w 2006 roku częściowo rozebrana
- zdewastowana linia wąskotorowa do Ostrowitego
Muzea
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/Brodnica%2C_Brama_Che%C5%82mi%C5%84ska.jpg/240px-Brodnica%2C_Brama_Che%C5%82mi%C5%84ska.jpg)
Muzeum w Brodnicy zostało powołane do życia 29 marca 1973 roku jako Muzeum Regionalne w Brodnicy. Od 1989 roku nazwa placówki brzmi Muzeum w Brodnicy. Od początku jest placówką naukowo-oświatową realizującą zadania statutowe w ramach działów: archeologii, historii, etnografii i przyrody, obszarem działania jest szeroko rozumiany region brodnicki[25].
Oddziały brodnickiego muzeum:
- Spichlerz, ul. św. Jakuba 1
- Piwnice zamkowe, ul. Zamkowa 1
- Brama Chełmińska (galeria „Brama”), ul. Mały Rynek 4
- Prywatne Muzeum pana Jacka Bielickiego, ul. Kamionka[26]
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]Jednym z największych zakładów przemysłowych na terenie Brodnicy jest Wasiak S.A., produkujący tłumiki i filtry do samochodów. Przemysł spożywczy reprezentuje Vobro - producent wyrobów czekoladowych, Brodnickie Zakłady Żelatyny Sp. z o.o. - hegemon w produkcji żelatyny w Polsce, mleczarnia BROMILK Sp. z o.o. Mleczarskie Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe. Miasto jest także ośrodkiem przemysłu odzieżowego – działają tu takie firmy jak Henri Lloyd, którego współtwórcą był Henryk Strzelecki czy VITO, rozwija się przemysł drzewny, meblarski (Sits, Stolkar, Vidox) oraz opakowaniowy i poligraficzny (WOK - Wytwórnia Opakowań Kartonowych, Samindruk Sp. z o.o., Drescher, Multi). Znajdują się tu także Vorwerk Autotec Polska sp. z o.o., Seni SA, Cofresco Poland Sp. z o.o. Manufacturing Sp.k., Saminex Sp. z o.o. - producent elementów z elastomerów.
Transport
[edytuj | edytuj kod]Przez Brodnicę przebiega droga krajowa:
Miasto ma również połączenia drogowe z Sierpcem (droga wojewódzka nr 560), Jabłonowem Pomorskim (droga wojewódzka nr 543 od Szabdy) i Działdowem (droga wojewódzka nr 544).
Transport drogowy
[edytuj | edytuj kod]Większość ruchu na osi wschód-zachód odbywa się drogą krajową nr 15 omijając ścisłe centrum miasta za pomocą otwartej 25 czerwca 2016 roku tzw. dużej obwodnicy Brodnicy. Nowy odcinek drogowy ma 1,5 km długości i znacznie skraca czas przejazdu z Torunia w kierunku Olsztyna. W ramach realizowanej inwestycji wybudowano m.in. nową jezdnię drogi nr 15, estakadę nad ul. Wiejską, torami PKP i terenami zalewowymi rzeczki Brodniczki[27].
Nowa obwodnica Brodnicy łączy się za pomocą ronda Toruńskiego z tzw. małą obwodnicą otwartą we wrześniu 2010 roku. W ramach, której wybudowano przeprawę mostową na Drwęcy, łączącą drogę krajową nr 15 (ul. Sądowa) z drogą wojewódzką nr 560 (ul. Podgórna)[28].
Mosty
[edytuj | edytuj kod]Szeroka rzeka Drwęca, nad którą leży Brodnica, jest wciąż dużą barierą komunikacyjną. Budowane tu w przeszłości przeprawy mostowe były wielokrotnie niszczone przez powodzie oraz podczas wojen. Kilkadziesiąt lat po ostatniej z nich liczba przepraw i ich przepustowość jest wciąż niewystarczająca w stosunku do potrzeb rozwijającego się dynamicznie miasta. Obecnie w Brodnicy jest pięć mostów drogowych w tym jeden w obrębie jednostki wojskowej niedostępny dla ruchu kołowego, dwa kolejowe oraz cztery kładki dla pieszych. Jeden most drogowy jest częścią tzw. małej obwodnicy miasta (Południowo-Zachodnia Trasa Przemysłowa)[28]. 25 czerwca 2016 roku otwarta została estakada w ciągu drogi krajowej nr 15 o długości 560 metrów. Dzięki tej inwestycji wyeliminowano ruch tranzytowy z centrum Brodnicy.
Władze miasta planują w przyszłości budowę kolejnego mostu w Michałowie oraz remont obecnie istniejących mostów[29].
Kolej
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Z Brodnicy kursują bezpośrednie pociągi Arriva jako osobowy do Torunia Głównego, Grudziądza, Bydgoszczy Głównej, Laskowic Pomorskich, natomiast pociągi PKP Intercity jako TLK do Gdyni Głównej i Katowic.
Komunikacja miejska
[edytuj | edytuj kod]Komunikacja autobusowa w Brodnicy składa się z 5 linii (1, 2, 3, 4, 5). Obsługuje je PGK sp. z o.o. W wyniku decyzji Rady Miejskiej od 1 marca 2016 roku jest ona bezpłatna dla pasażerów. Likwidacja odpłatności (przejazd kosztował 2,50 zł) zmniejszyła dochody miasta o 300 tys. zł[30].
PKS
[edytuj | edytuj kod]Na terenie miasta znajduje się nowoczesny dworzec autobusowy mający swoją siedzibę przy ul. Sądowej. Ponownie otwarty został po kompleksowej przebudowie w 2014 roku. Jest on elementem Centrum handlowo-komunikacyjnego Dekada. Dworzec obsługuje połączenia krajowe[31].
Ścieżki rowerowe
[edytuj | edytuj kod]W Brodnicy w 2017 roku było kilkanaście km ścieżek rowerowych; obejmują one tylko pięć ulic miasta: Podgórną, Aleję Leśną, Aleję Józefa Piłsudskiego (Południowo-Zachodnią Trasę Przemysłową) oraz Niskie Brodno i Wczasową.
Na początku grudnia 2015 roku nastąpiło uroczyste otwarcie najdłuższej ścieżki rowerowej łączącej Brodnicę ze Zbicznem (ścieżka ma swój początek przy ul. Niskie Brodno). Trasa ta ma ponad 8 km długości (2,5 m szerokości). Powstały wzdłuż niej trzy przystanki autobusowe z zatoczkami oraz miejsca postojowe dla rowerzystów, gdzie można postawić rower i odpocząć przy stołach z ławeczkami. Budowa kosztowała ponad 4 mln 630 tys. złotych. Z tego równe dwa miliony złotych pozyskano z urzędu marszałkowskiego. Powiat, miasto Brodnica i gmina Zbiczno dołożyły po ponad 746 tys. złotych, a gmina wiejska Brodnica – ponad 394 tys. złotych[32].
Miasto Brodnica oraz okoliczne gminy planują budowę kolejnych odcinków ścieżek rowerowych, m.in. planowana jest ścieżka na trasie Brodnica-Osiek. Wykonanie ww. planów zależeć jednak będzie od ilości pozyskanych środków zewnętrznych i własnych możliwości budżetowych gmin.
Współpraca z innymi samorządami
[edytuj | edytuj kod]Brodnica jest członkiem: Związku Gmin Północnego Mazowsza, Stowarzyszenia Przedstawicieli Gmin Rejonu Brodnickiego, Związku Stowarzyszeń Grudziądzki Bank Żywności, Stowarzyszenia wójtów, burmistrzów, prezydentów i starostów województwa kujawsko-pomorskiego, Związku Powiatów Polskich, Zielonych Płuc Polski[33]
Podział administracyjny
[edytuj | edytuj kod]Osiedla Brodnicy[34]:
- Michałowo
- Stare Miasto
- Chrobrego
- Gdynia
- Grażyny
- Grunwald Pierwszy
- Grunwald Drugi
- Grunwald Trzeci
- Karbowskie
- Matejki
- Mieszka I
- Morskie Oko
- Niskie Brodno
- Nowa Kolonia
- Ustronie
- Wyspiańskiego
-
Stare Miasto
-
Stare Miasto
-
Duży Rynek
-
Mały Rynek w Brodnicy
Opieka zdrowotna
[edytuj | edytuj kod]- Zespół Opieki Zdrowotnej im R. Czerwiakowskiego (Szpital Powiatowy) w Brodnicy położony jest przy ul. Wiejskiej 9[35]. W maju 2016 roku zakończyła się pełnym powodzeniem jego całościowa przebudowa i rozbudowa (30 maja 2016 roku odbyło się uroczyste przecięcie wstęgi)[36]. Obiekt powiększył się prawie dwukrotnie oraz wzbogacił o nowy sprzęt medyczny, którego fundatorami zostały także gminy wchodzące w skład powiatu. Cała inwestycja kosztowała 43,5 mln zł. Blisko połowa tych pieniędzy pochodziła z Regionalnego Programu Operacyjnego, ponad jedną czwartą kosztów poniósł sam szpital, a niewiele mniej zapewnił powiat brodnicki, który od początku do końca prowadził tę inwestycję[37]. Warto także wspomnieć, że ww. przebudowa i rozbudowa trwała tylko półtora roku przy stale działającym i przyjmującym pacjentów szpitalu co stanowi ewenement na skalę światową. Obecnie szpital w Brodnicy jest jednym z najnowocześniejszych w Polsce, zapewniając pacjentom komfortowe warunki leczenia.
- Szpital Powiatowy w Brodnicy na zozbrodnica.pl
Szpital posiada następujące oddziały:
- Szpitalny Oddział Ratunkowy
- Oddział Wewnętrzny
- Oddział Chirurgii Ogólnej
- Oddział Urazowo-Ortopedyczny
- Oddział Anestezjologii i Intensywnej Terapii
- Oddział Położniczo-Ginekologiczny
- Oddział Dziecięcy
- Oddział Neonatologii
- Zakład Pielęgnacyjno-Opiekuńczy
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Eurocopter_EC-135P-2%2C_Lotnicze_Pogotowie_Ratunkowe_%28Helicopter_Emergency_Medical_Service%29%2C_rescue_action_in_Brodnica_%28Poland%29_%286125112844%29.jpg/220px-Eurocopter_EC-135P-2%2C_Lotnicze_Pogotowie_Ratunkowe_%28Helicopter_Emergency_Medical_Service%29%2C_rescue_action_in_Brodnica_%28Poland%29_%286125112844%29.jpg)
- Poradnie Specjalistyczne:
- Poradnia Chirurgii Ogólnej
- Poradnia Urazowo-Ortopedyczna
- Poradnia Położniczo-Ginekologiczna
- Poradnia Preluksacyjna
- Poradnia Patologii Noworodka
- Poradnia Profilaktyki Onkologicznej z Gabinetem USG
- Poradnia Chorób Płuc i Gruźlicy
- Poradnia Diabetologiczna
- Poradnia Zdrowia Psychicznego
- Poradnia Psychologiczna
- Poradnia Rehabilitacji Medycznej
- Zakład Fizykoterapii
- Pracownie:
- Pracownia Endoskopowa
- Pracownia RTG
- Pracownia TK
- Pracownia USG
- Pracownia Mammograficzna
- Pracownia Rehabilitacji
- Laboratorium:
- Laboratorium Analityczne
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Brodnica_l%C4%85dowisko.jpg/220px-Brodnica_l%C4%85dowisko.jpg)
- Ratownictwo Medyczne:
- Zespół Ratownictwa Specjalistycznego
- Zespoły Ratownictwa Podstawowego
- Inne oddziały:
- Nocna i Świąteczna Opieka Zdrowotna (POZN)
- Blok Operacyjny
- Apteka Szpitalna
- Dom Pomocy Społecznej przy ulicy Wiejskiej 1
Na terenie miasta zlokalizowanych jest także wiele aptek i przychodni zdrowia.
Edukacja
[edytuj | edytuj kod]Przedszkola
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/W_oddali_budynek_przy_skrzy%C5%BCowaniu_ulic%2C_Lidzbarskiej_i_Mazurskiej_-_panoramio.jpg/220px-W_oddali_budynek_przy_skrzy%C5%BCowaniu_ulic%2C_Lidzbarskiej_i_Mazurskiej_-_panoramio.jpg)
- Przedszkole nr 6
- Przedszkole nr 8
- Przedszkole nr 9
- kilka placówek przedszkoli niepublicznych
Szkoły podstawowe
[edytuj | edytuj kod]- Szkoła Podstawowa nr 1 im. Henryka Sienkiewicza
- Szkoła Podstawowa nr 2 im. Polskich Olimpijczyków
- Szkoła Podstawowa nr 3 im. Władysława Jagiełły
- Szkoła Podstawowa nr 4 im. 700-lecia Brodnicy
- Szkoła Podstawowa nr 5 (specjalna)
- Szkoła Podstawowa nr 7 im. Karola Wojtyły-Jana Pawła II
- Społeczna Szkoła Podstawowa (Organ prowadzący: Brodnickie Stowarzyszenie Oświatowe)
Szkoły muzyczne
[edytuj | edytuj kod]- Państwowa szkoła muzyczna pierwszego stopnia im. Fryderyka Chopina (administrowana przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego)
Gimnazja
[edytuj | edytuj kod]W wyniku reformy edukacji z 2017 roku gimnazja w Polsce zostały zlikwidowane. Brodnickie Gimnazjum nr 1 stało się ponownie Szkołą Podstawową nr 3, natomiast Gimnazjum nr 2 zostało zlikwidowane.
Szkoły ponadpodstawowe
[edytuj | edytuj kod]- I Liceum Ogólnokształcące im. Filomatów Ziemi Michałowskiej
- III Liceum Ogólnokształcące przy Zespole Szkół nr 1 im. Karola Wojtyły-Jana Pawła II
- Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w skład którego weszły takie szkoły jak: Technikum Ekonomiczne, Technikum Informatyczne, Technikum Budowlane, Technikum Mechatroniczne, Technikum Logistyczne, Technikum Organizacji Reklamy, Technikum Żywienia i Usług Gastronomicznych, Technikum Hotelarskie, Technikum Mechanizacji Rolnictwa i Agrotroniki, technikum Architektury Krajobrazu oraz Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych na Alei Leśnej[38].
Szkoły Policealne
[edytuj | edytuj kod]- Szkoła Policealna na Alei Leśnej (CKZiU w Brodnicy)
Szkoły wyższe
[edytuj | edytuj kod]- Wydział zamiejscowy Społecznej Akademii Nauk z Łodzi
Biblioteki
[edytuj | edytuj kod]Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Ignacego Łyskowskiego w Brodnicy została powołania do życia w 1945 roku uchwałą Powiatowej Rady Narodowej jako Biblioteka Powiatowa[39]. Przez lata swojej działalności systematycznie powiększała swoje zbory i rozbudowywała swoje filie, których dziś jest IV:
- Filia nr 1 ul. Wyspiańskiego 10A
- Filia nr 2 ul. Łyskowskiego 4a/1a
- Filia nr 3 ul. Wiejska 9
- Filia nr 4 ul. Kazimierza Wielkiego 8 B
Zbiory biblioteczne są w pełni skomputeryzowane.
Biblioteka Pedagogiczna im. gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej w Toruniu Filia w Brodnicy przy ul. Matejki 5[40] (W stanie likwidacji)
Wspólnoty wyznaniowe
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f8/Brodnica%2C_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Niepokalanego_Pocz%C4%99cia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny.jpg/220px-Brodnica%2C_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Niepokalanego_Pocz%C4%99cia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny.jpg)
Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:
Kościół rzymskokatolicki
[edytuj | edytuj kod]- parafia św. Katarzyny,
- parafia Niepokalanego Poczęcia NMP (przy klasztorze franciszkańskim – sanktuarium św. Antoniego),
- parafia MB Fatimskiej,
- parafia Jezusa Miłosiernego.
Kościół Ewangelicko-Augsburski
[edytuj | edytuj kod]- filiał Brodnica Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Rypinie[41][42]
Kościół Zielonoświątkowy
[edytuj | edytuj kod]Świadkowie Jehowy
[edytuj | edytuj kod]- Świadkowie Jehowy: zbór Brodnica–Południe; zbór Brodnica–Północ (w tym grupa ukraińskojęzyczna)[43]
Cmentarze
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Brodnica%2C_cmentarz_wojskowy%2C_kaplica.jpg/220px-Brodnica%2C_cmentarz_wojskowy%2C_kaplica.jpg)
Jednym z najstarszych znanych nam cmentarzy w Brodnicy był cmentarz ewangelicki, którego lokalizacja odpowiada położeniu dzisiejszego Placu Erazma Glicznera (Gliczner został na nim pochowany w 1603 roku). Jego teren został podarowany współwyznawcom w 1599 roku przez starościnę brodnicką Zofię Działyńską. Cmentarz zamknięto w 1798 roku z powodu jego zapełnienia a nowy utworzono na Piaskach (cmentarz ewangelicki przy ul. Sądowej). Trzecią najstarszą nekropolią miasta jest cmentarz parafialny z 1805 roku.
Obecnie istniejące cmentarze na terenie miasta
[edytuj | edytuj kod]- Cmentarz parafialny (otwarty)
- Cmentarz komunalny (otwarty)
- Cmentarz wojskowy (zamknięty)
- Cmentarz ewangelicki przy ul. Sądowej (zamknięty)
- Cmentarz ewangelicki przy ul. Karbowskiej (zamknięty)
Sport
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Niskie_Brodno_panorama.jpg/360px-Niskie_Brodno_panorama.jpg)
W mieście działa w chwili obecnej wiele klubów i towarzystw sportowych m.in.:
- Brodnicki Klub Sportowy Sparta – piłka nożna
- UKS GOL Brodnica – piłka nożna
- Nauczycielski Klub Sportowy Belfer – futsal
- Międzyszkolny Klub Sportowy Brodnica – piłka ręczna
- Brodnickie Towarzystwo Żeglarskie Pojezierze – żeglarstwo
- Uczniowski Klub Sportowy Pojezierze – żeglarstwo
- Uczniowski Klub Sportowy Remus – wioślarstwo
- Uczniowski Klub Sportowy Siódemka Brodnica – pływanie
- Miejski Uczniowski Klub Lekkoatletyczny Brodnica – lekkoatletyka
- Uczniowski Klub Sportowy OSiR – lekkoatletyka, tenis stołowy, tenis ziemny, kręgle, baseball, taniec, fitness
- Międzyszkolny Uczniowski Klub Sportowy Karate Shotokan – karate
- Brodnicka Akademia Aikido – aikido
- Fight Team MMA Brodnica – Mieszane sztuki walki
- Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej – szachy[44]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Brodnica_widziana_z_wie%C5%BCy_dawnego_zamku_-_panoramio_%2833%29.jpg/220px-Brodnica_widziana_z_wie%C5%BCy_dawnego_zamku_-_panoramio_%2833%29.jpg)
W Brodnicy czynne są różnego rodzaju obiekty sportowe zarówno kryte, jak i otwarte. Funkcję reprezentacyjną pełni oddana do użytku 8 września 2006 roku przez Urząd Miasta Brodnicy Hala widowiskowo-sportowa „Księżniczka” zwana potocznie Halą OSiR, obiekt może pomieścić 650 widzów na trybunach i dodatkowo kilkaset na płycie boiska[45][46] oraz Hala Sportowa I Liceum Ogólnokształcącego im. Filomatów Ziemi Michałowskiej przy ul. Lidzbarskiej 14 oddana do użytku przez Starostwo brodnickie we wrześniu 2012 roku. Jest to pełnowymiarowa hala sportowa o powierzchni użytkowej ponad 2 tysięcy metrów kwadratowych, wyposażona dodatkowo w salę fitness i siłownię wraz z zapleczem sanitarno – magazynowym. Hala posiada także widownię z krzesełkami. Oprócz lekcji wychowania fizycznego na hali odbywają się zajęcia dodatkowe dla uczniów takie jak: piłka siatkowa, koszykówka dziewcząt i chłopców, piłka nożna halowa, zajęcia z tańca oraz ćwiczenia na siłowni[47].
Miasto posiada także dwa stadiony lekkoatletyczne wraz z boiskami do piłki nożnej, jeden należący do OSiR-u zlokalizowany na Stadionie Miejskim wyposażanym w 945 miejsc siedzących i drugi nowszy obiekt z nawierzchnią tartanową przy Zespole Szkół nr 1 przy ul. Matejki 5. Na terenie miasta znajdują się także dwie kręgielnie (kręgle klasyczne), skatepark, kryta pływalnia, korty tenisowe, siłownie, dwa boiska sportowe typu „Orlik”, boiska do piłki plażowej, siatkowej i koszykówki oraz sześć mniejszych hal sportowych przy szkołach[46].
Astro-bazy
[edytuj | edytuj kod]- Astrobaza Kopernik przy I Liceum Ogólnokształcącym im. Filomatów Ziemi Michałowskiej
Media
[edytuj | edytuj kod]- Gazety:
- Nowości Brodnickie – (mutacja Nowości Toruńskich)
- Gazeta Pomorska – wydanie toruńskie (codziennie jedna strona poświęcona wydarzeniom w Brodnicy i Nowym Mieście Lubawskim)
- Czas Brodnicy – tygodnik
- Super Brodnica – tygodnik
- Ziemia Michałowska – miesięcznik
- Telewizje:
- TVK Eltronik „Media” Sp. z o.o.
- Brodnicki oddział Multimedia Polska z programem lokalnym TVK Brodnica
Bezpieczeństwo
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Brodnica_w_g%C5%82%C4%99bi_widoczna_wie%C5%BCa_dawnego_zamku_-_panoramio.jpg/220px-Brodnica_w_g%C5%82%C4%99bi_widoczna_wie%C5%BCa_dawnego_zamku_-_panoramio.jpg)
W Brodnicy znajduje się Komenda Powiatowa Policji, Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej, a także Straż Miejska i oddział celny Urzędu Celnego w Toruniu.
Brodnica jako garnizon wojskowy
[edytuj | edytuj kod]Jednostki stacjonujące do 1919
[edytuj | edytuj kod]Jednostki stacjonujące w 1920
[edytuj | edytuj kod]Straż Obywatelska (zobacz: Bitwa pod Brodnicą (1920))
36 Brygada Strzelców (15/18 sierpnia 1920 – wojska okupacyjne)
65 Pułk Piechoty (1920-21), dowódca ppłk Franciszek Korewo
Jednostki stacjonujące w 1939
[edytuj | edytuj kod]67 Pułk Piechoty, w którym służyli m.in.
- płk piech. January Grzędziński
- ppłk. Bohdan Sołtys
- major Marceli Cerklewicz
- major Leon Kmiotek
- major Franciszek Perl
- major Zygmunt Reliszko
Batalion ON „Brodnica”
Wojna i okupacja
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Wizyta_prezydenta_w_4_Pu%C5%82ku_Chemicznym_w_Brodnicy_%2807%29.jpg/220px-Wizyta_prezydenta_w_4_Pu%C5%82ku_Chemicznym_w_Brodnicy_%2807%29.jpg)
Jednostki ludowego WP
[edytuj | edytuj kod]Jednostki wojskowe SZ RP
[edytuj | edytuj kod]Brodnica w filmach
[edytuj | edytuj kod]Miasto znane jest przede wszystkim z planu zdjęciowego do filmu Odwróceni, kręcono tu 8 odcinek tego popularnego serialu, w którym przy ulicy Jatki w Brodnicy zastrzelono Władysława Różyckiego ps. „Skalpel”, kapitana mafii pruszkowskiej[48].
W Brodnicy kręcono również sceny do osadzonego w realiach współczesnej Polski sensacyjnego serialu Defekt, z Magdaleną Cielecką i Piotrem Fronczewskim w rolach głównych[49].
Współpraca zagraniczna
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Brodnica_herby_miast.jpg/220px-Brodnica_herby_miast.jpg)
Strasburg (Uckermark) – od 1996 roku
Kedainiai – od 1998 roku
Chamalières – od 2003 roku
Kristinehamn – od 2003 roku
Koprivnica
Sewan – od 2010 roku
Gmina Brørup – od 1994 roku
Gmina Hummelno En Keppel – od 1995 roku[50]
Sąsiednie gminy
[edytuj | edytuj kod]Brodnica (gmina wiejska), Bobrowo, Zbiczno
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Mural_Anna_Waza.jpg/220px-Mural_Anna_Waza.jpg)
- szlaki turystyczne Brodnicy i okolic
- rozejm polsko-krzyżacki pod Brodnicą 1414
- Synagoga w Brodnicy
- bitwa pod Brodnicą (1920)
- Cmentarz wojskowy w Brodnicy
- Camping Muzyczny w Brodnicy
- Bagienna Dolina Drwęcy
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c GUS, Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 grudnia 2022 r. [online], stat.gov.pl [dostęp 2023-05-05] (pol.).
- ↑ Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 185.
- ↑ Wojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.
- ↑ Regiony fizycznogeograficzne Polski po zmianach w 2018 r. [online], warmaz.pl, 2018 [dostęp 2023-05-15] (pol.).
- ↑ Bank Danych Lokalnych [online], bdl.stat.gov.pl [dostęp 2017-03-04] .
- ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. stat.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-26)]..
- ↑ Rocznik Demograficzny 2011 (GUS).
- ↑ Bank Danych Lokalnych [online], bdl.stat.gov.pl [dostęp 2017-03-04] .
- ↑ Brodnica w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-09] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Przyroda Pojezierza brodnickiego. lgdpojezierzebrodnickie.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-09)]. na lgdpojezierzebrodnickie.pl.
- ↑ https://www.portal.brodnica.pl/strona-3346-historia.html
- ↑ O. Muszkat, Powodzie w średniowiecznej Polsce (od X do XIV wieku) Powodzie w średniowiecznej Polsce (od X do XIV wieku) Historia.org [dostęp, 22 06 2011].
- ↑ https://www.portal.brodnica.pl/strona-3346-historia.html
- ↑ Henryk Merczyng, Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1904, s. 23.
- ↑ Historia Brodnicy. brodnica.miasto.biz. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-01-06)]. na brodnica.miasto.biz.
- ↑ https://www.portal.brodnica.pl/strona-3346-historia.html
- ↑ Michał Młotek: Żołnierze generała Rybińskiego w Lubawie. Fabryka Historii, 2011-06-26. [dostęp 2011-06-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-10)]. (pol.).
- ↑ https://www.portal.brodnica.pl/strona-3346-historia.html
- ↑ XXV. Województwo pomorskie. W: Pierwszy Powszechny Spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 września 1921 roku. Mieszkania, ludność, stosunki zawodowe. Województwo pomorskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1927, s. 19.
- ↑ Jerzy Dygdała (red.): Brodnica. Siedem wieków miasta. Brodnica: Towarzystwo Miłośników Ziemi Michałowskiej, 1998, s. 286. ISBN 83-907835-0-9.
- ↑ Jerzy Dygdała (red.): Brodnica... op.cit., s. 284.
- ↑ Boris Sokołow „Rokossowski”, Wydawnictwo Poznańskie 2014 r, ISBN 978-83-7976-205-7, s. 400.
- ↑ Jerzy Dygdała (red.): Brodnica... op.cit., s. 302.
- ↑ Jan Bałdowski, Warmia i Mazury, mały przewodnik, Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977, s. 62.
- ↑ Oficjalny portal Muzeum w Brodnicy – strona w trakcie modernizacji.
- ↑ Brodnica. Muzeum pana Jacka – strych pełen skarbów z przeszłości.
- ↑ JL: Obwodnica Brodnicy otwarta. gddkia.gov.pl, 2016-06-25. [dostęp 2017-01-14].
- ↑ a b JL: Brodnica ma obwodnicę. Portal Samorządowy, 2010-09-27. [dostęp 2010-09-30].
- ↑ Przechylony jeszcze postoi.
- ↑ Komunikacja za darmo. Zdecydowało się na to miasto w regionie.
- ↑ Otwarcie Dekady. brodnica.net. [dostęp 2017-01-14].
- ↑ Nowa droga rowerowa łącząca Brodnicę i Zbiczno otwarta!. brodnica.naszemiasto.pl. [dostęp 2015-12-06]. (pol.).
- ↑ W Brodnicy istnieje również prężnie działająca Młodzieżowa Rada Konsultacyjna Miasta złożona z uczniów brodnickich szkół. Biuletyn Informacji Publicznej.
- ↑ Biuletyn Informacji Publicznej.
- ↑ Zespół Opieki Zdrowotnej im R. Czerwiakowskiego w Brodnicy.
- ↑ Uroczystość otwarcia szpitala w Brodnicy. brodnica.com.pl. [dostęp 2016-05-05]. (pol.).
- ↑ Koniec wielkiej inwestycji w szpital w Brodnicy. Jest nowocześnie. kujawsko-pomorskie.onet.pl. [dostęp 2016-05-31]. (pol.).
- ↑ Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego/ na http://ckziubrodnica.pl/
- ↑ https://web.archive.org/web/20140221082349/http://www.biblioteka.brodnica.pl/public/index.php?option=com_content&task=view&id=7&Itemid=6
- ↑ Biblioteka Pedagogiczna w Brodnicy. bptorun.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-24)]..
- ↑ Rypin. Kościół Ewangelicko-Augsburski (Luterański) w Polsce. [dostęp 2020-09-21].
- ↑ Historia Parafii Ewangelickiej w Rypinie. Parafia Ewangelicko-Augsburska we Włocławku. [dostęp 2020-09-21].
- ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2020-07-22] .
- ↑ Urząd Miejski Brodnica. brodnica.miasto.biz. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-22)]..
- ↑ Hala OSIR Brodnica. brodnica.miasto.biz. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-12)]. na brodnica.miasto.biz.
- ↑ a b Hala OSIR Brodnica na osirbrodnica.pl.
- ↑ Hala Sportowa przy I LO na 1lo-brodnica.edupage.org.
- ↑ Filmweb.pl.
- ↑ Filmweb.pl.
- ↑ Biuletyn Informacji Publicznej. bip.brodnica.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-30)]..
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Brodnica. Siedem wieków miasta, red. J. Dygdała, Brodnica 1998 KPBC ISBN 83-907835-0-9.
- www.sztetl.org.pl
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Brodnica, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 362 .
- Historia Żydów w Brodnicy na portalu Wirtualny Sztetl