Pomniki i rzeźby na Cytadeli w Poznaniu
Pomniki i rzeźby na Cytadeli – zespół pomników i rzeźb plenerowych, zlokalizowanych w Poznaniu, na obszarze Parku Cytadela (dawnego Fortu Winiary).
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Plaques_Poznan_Cytadela.jpg/300px-Plaques_Poznan_Cytadela.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Cytedela_Poznan_Al.Br.Broni.jpg/250px-Cytedela_Poznan_Al.Br.Broni.jpg)
Geneza założenia
edytujPoznańska Cytadela, a właściwie Fort Winiary, po ciężkich walkach w 1945 roku została najpierw poważnie zniszczona, a następnie (w większości) planowo rozebrana. Pozyskane cegły zostały użyte podczas powojennej odbudowy Poznania i Warszawy. Od roku 1962 rozpoczęła się przebudowa terenów pofortecznych na Park – Pomnik Braterstwa Broni i Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. W ramach urządzania Parku, w różnych jego częściach stawiano pomniki i rzeźby plenerowe, o różnym wydźwięku: od zaangażowanych politycznie i reprezentujących tendencje socrealistyczne, do całkowicie abstrakcyjnych, głęboko modernistycznych. Część pomników związanych z żołnierzami radzieckimi powstała wcześniej, przed 1962 rokiem. Po upadku komunizmu w Polsce, trend wzbogacania Parku Cytadela rzeźbami plenerowymi i pomnikami utrzymał się. Obecnie jest to kompleks prezentujący przekrój polskiej (oraz częściowo radzieckiej) powojennej rzeźby parkowej w wielkiej skali i we wszystkich trendach z postmodernizmem włącznie.
Większość rzeźb powstałych w epoce socjalizmu posiada czytelne, betonowe tabliczki z tytułem i nazwiskiem autora, sporządzane według jednolitego wzoru. W niektórych przypadkach tabliczki zaginęły, co nastręcza pewnych problemów z nazwaniem konkretnego dzieła. Są to jednak przypadki nieliczne. Pierwszą rzeźbę postawiono w 1968 roku. Była to praca Jerzego Sobocińskiego pt. "Mewy".
Poniżej przedstawiono zestawienie wszystkich pomników i rzeźb na Cytadeli, które nie są nagrobkami.
Pomniki
edytujNr | Tytuł lub nazwa | Autor | Data powstania | Zdjęcie | Lokalizacja i uwagi |
1. | Pomnik 3 Poznańskiego Pułku Lotniczego | nieznany | 1989 | Stoi w pobliżu skrzyżowania ul. Armii Poznań z ul. Za Cytadelą, na terenie Cmentarza parafii św. Wojciecha. Został ufundowany przez społeczeństwo m. Poznania w 50. rocznicę wybuchu II wojny. Składa się z dwóch części: pionowej rzeźby w kształcie płomienia, obok której spoczywa kamienny blok z napisem POLEGŁYM LOTNIKOM oraz poziomej płyty, na której wymieniono wszystkich poległych we wrześniu 1939 lotników 3 Poznańskiego Pułku Lotniczego. | |
2. | Pomnik 57 Pułku Piechoty Wielkopolskiej | nieznany | 1 IX 1974[1] | Stoi od strony ul. Armii Poznań, na Cmentarzu Garnizonowym. Złożony z betonowych sześcianów różnej wielkości, stojących jeden na drugim. Uzupełniony krzyżem żołnierskim i tablicą pamiątkową. Upamiętnia żołnierzy służących w 57 Pułku Piechoty Wielkopolskiej, który wykazywał się bohaterstwem m.in. w czasie Bitwy nad Bzurą w ramach Armii Poznań. Na tablicy wymieniono wszystkie miejscowości, w których walczył Pułk. Została ona ufundowana przez towarzyszy broni. | |
3. | Pomnik 7 Pułku Strzelców Konnych | Jan Jakób | 1961[1] | Stoi od strony ul. Armii Poznań, na Cmentarzu Garnizonowym. Ma formę ściany z wtopionym negatywem mastaby. Napis na monumencie głosi: Żołnierzom 7 Pułku Strzelców Konnych Wlkp. poległym w walce z najeźdźcą hitlerowskim w latach 1939-1945. Obiekt wyremontowano w 1983, umieszczając nowe tablice z nazwiskami poległych[2]. | |
4. | Pomnik Bohaterów | Stanisław Pogórski, Tadeusz Płończak | 1945 | Stoi od strony ul. Armii Poznań. Jest zwornikiem części cmentarnej założenia parkowego. Do 1989 na szczycie obelisku znajdowała się czerwona gwiazda. | |
5. | Pomnik Georgija Gierasimowicza Bondara | nieznany | nieznana | Stoi bezpośrednio przy Muzeum Uzbrojenia. Według tabliczki na cokoleGieorgij Bondar był bohaterem Związku Radzieckiego, który zginął nad Odrą 3 kwietnia 1945. Wcześniejsza (większa) tablica emaliowana została zdjęta i w 2003 była już w depozycie Muzeum. | |
6. | Pomnik Cytadelowców | nieznany | 1965 | Stoi w części południowej, przy Cmentarzu Cytadelowców. Ma formę steli z tablicą pamiątkową. Całość ustawiona skośnie w stosunku do alejki. | |
7. | Pomnik Wasilija Czujkowa | nieznany | 1982 | Stoi w bliskości Pomnika Bohaterów i Muzeum Uzbrojenia (pomiędzy nimi). Upamiętnia honorowego obywatela Poznania, marszałka Związku Radzieckiego – Wasilija Czujkowa (1900–1982). Dowodził on 8 Gwardyjską Armią, która wyparła nazistów m.in. z Poznania, Lublina i Łodzi. Postawiony z inicjatywy TPPR 7 listopada 1982, w roku śmierci Czujkowa. | |
8. | Pomnik Harcerski | nieznany | nieznany | Obiekt w formie obelisku. Stoi w części północnej, przy ul. Za Cytadelą róg Żniwnej. Poświęcony harcerzom poległym w latach 1918–1919 i 1939–1945. Tablica głosi, że fundatorem byli Harcerze hufca Piast. | |
9. | Głaz Jarosława Maszewskiego | nieznany | 2003 | Głaz narzutowy z poziomą tablicą. Leży w pobliżu wiaduktu przy rozarium, w bliskim sąsiedztwie rzeźby Ziarno – Epitafium Życia. Upamiętnia prof. Jarosława Maszewskiego – absolwenta i wykładowcę poznańskiej ASP, laureata Nagrody Artystycznej Miasta Poznania, architekta wnętrz i reżysera, autora m.in. filmu Magdalena Abakanowicz o tej rzeźbiarce (jej zespół figur Nierozpoznani znajduje się w niewielkiej odległości i powstał z inspiracji Maszewskiego)[3]. | |
10. | Pomnik Poległych podczas bombardowania Ławicy | Ryszard Skupin | 1963[1] | Pomnik wznosi się nad Cmentarzem Bohaterów Polskich od strony ul. Armii Poznań, w pobliżu pomnika PPR-owców, ZWM-owców i Cytadelowców. Upamiętnia 39 polskich żołnierzy, poległych podczas bombardowania lotniska Ławica w dniu 1 września 1939. Na płycie (w formie polskiej szachownicy lotniczej) wyryto nazwiska wszystkich poległych. | |
11. | Pomnik Poległych w latach 1918-1920 | nieznany | 2008 | Pomnik wznosi się nad Cmentarzem Garnizonowym od strony ul. Armii Poznań. Upamiętnia poległych w latach 1918–1920, czyli od powstania wielkopolskiego do wojny polsko-bolszewickiej. Postawiony w 90. rocznicę powstania wielkopolskiego. | |
12. | Pomnik PPR-owców | Ryszard Skupin | 1967 (odsłonięcie 08.09.1967 r.[4]) | Pomnik wznosi się nad Cmentarzem Bohaterów Polskich od strony ul. Armii Poznań. Upamiętniał pierwotnie działaczy PPR, którzy zginęli z rąk nazistów w czasie II wojny. Obecnie, po zmianie treści południowej strony steli, upamiętnia ofiary wojenne oraz osoby, które zginęły w czasie Powstania Poznańskiego w 1956. Na północnej stronie umieszczona jest tablica upamiętniająca tych, którzy zginęli za sprawę ludowej ojczyzny, m.in. wyryto 11 nazwisk działaczy rozstrzelanych 13 sierpnia 1944 w obozie żabikowskim. Poniżej znajdują się groby działaczy robotniczych i osób, które zginęły w czerwcu 1956. | |
13. | Bohaterom ZWM | nieznany | 1975 | Stoi u stóp Pomnika PPR-owców (na zdjęciu w tle), od strony ul. Armii Poznań, na Cmentarzu Bohaterów Polskich. Upamiętnia działaczy ZWM poległych na terenie Wielkopolski w latach 1945–1948 podczas utrwalania władzy ludowej. Na tablicy wymienione są nazwiska wszystkich upamiętnionych. Dominującym elementem obiektu jest metaloplastyczny znicz o ekspresyjnej sylwetce. | |
14. | Pomnik Zygmunta Berlinga | Nieznany | Nieznana | Statua z wyrzeźbioną postacią Zygmunta Berlinga. Zlokalizowana we wschodniej części, przy bazie sprzętowej pracowników parku. | |
15. | Mauzoleum żołnierzy rosyjskich | W.D.Borkiewicz-Szukowski | 1930 | Mauzoleum żołnierzy rosyjskich poległych w I wojnie światowej w formie grobowca z urną na szczycie. Stoi od strony ul. Armii Poznań, na Cmentarzu Bohaterów Radzieckich. Opis obiektu na tablicy w języku rosyjskim sprzed reformy w 1918. | |
16. | Pomnik jeńców francuskich | Nieznany | 1934 | Obelisk upamiętniający zmarłych jeńców francuskich z Poznania i okolic (wojny 1870-1871 i 1914-1918), żołnierzy napoleońskich i ściętych w latach 1940–1943 Francuzów. | |
17. | Pomnik Żołnierzy 2 Armii Wojska Polskiego | Marcin Urbanek | 2015 | Monument upamiętniający żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego. Stoi w pobliżu alei 15 Pułku Ułanów Poznańskich w północno-zachodniej części parku. |
Rzeźby plenerowe
edytujNr | Tytuł lub nazwa | Autor | Data powstania | Zdjęcie | Lokalizacja i uwagi |
1. | Braterstwo broni | Dymitr Sowa Luba Żukowa[4] |
odsłonięcie 21.07.1970 r.[4] | Grupa figuralna z cementu w centralnej części parku. Polski i radziecki żołnierz w braterskim geście wspólnie dźwigają sztandar. Obiekt (otoczony lekkimi pionowymi akcentami z betonu) stanowi lewą flankę dla kompozycji Dzwonu Pokoju (prawą stanowi Nike – patrz niżej). | |
2. | Don Kichot | Tadeusz Dobosz | 1970[4] | Stoi blisko Muzeum Uzbrojenia (nieco na północ), tworząc optyczny zwornik rozległej polany. Modernistyczna, uproszczona kompozycja z piaskowca i cementu przedstawia Don Kichota na koniu, bez kopii i bez towarzysza – Sancho Pansy. Rycerz spogląda w kierunku północnym. | |
3. | Dzwon Pokoju i Przyjaźni Między Narodami | Saturnin Skubiszyński (ludwisarz) | 1986 | Na wschód od Muzeum Uzbrojenia, oflankowany Braterstwem broni (lewa strona) i Nike (prawa strona). Stanowi zwornik optyczny rozległej polany, pozostałości dawnych koszar. | |
4. | Gimnastyczka | Jan Bakalarczyk | 1970[4] | Rzeźba z białego cementu zlokalizowana wśród drzew w centralnej części Cytadeli. Przedstawia młodą dziewczynę z obręczą gimnastyczną w dłoniach. | |
5. | Kompozycja | Andrzej Pukacki | 1970[4] | Na wschód od Muzeum Uzbrojenia, na rozstaju alejek. Abstrakcyjna, modernistyczna kompozycja metaloplastyczna o dużym potencjale ekspresyjnym, złożona z teowników pomalowanych na rdzawoczerwony kolor. Z uwagi na ostre krawędzie otoczona płotkiem ochronnym. | |
6. | Kompozycja | Antoni Szulc | 1970[4] | Na zachód od Muzeum Uzbrojenia, przy alejce, widoczna z restauracji w bunkrze. Przedstawia ludzkie postacie, wyrastające jakby z jednego pnia, dźwigające nad sobą płachtę materiału, być może flagę. Wykonana z białego cementu. | |
7. | Kosmonauta | Wacław Twarowski | 1970[4] | Na szczycie wału, nieopodal rozarium. Modernistyczna kompozycja z metalu, przypominająca astrolabium. | |
8. | Macierzyństwo | Jan Żok[5] | przed 1969 | Rzeźba wykonana z betonu, mocno zniszczona. Zlokalizowana we wschodniej części założenia, przy magazynach technicznych. | |
9. | Maszkarony | Józef Kopczyński | 1970[4] | Grupa figuralna z piaskowca pińczowskiego[4] bezpośrednio przy amfiteatrze. | |
10. | Mewy | Jerzy Sobociński | 1968 | Rzeźba z żelbetu przedstawiająca dwie mewy w locie. Zlokalizowana w centrum sadzawki przy jednej ze ścieżek prowadzących do Dzwonu Pokoju. | |
11. | Niedziela | Roman Tarkowski | 1970[4] | Grupa figuralna z metalu i cementu kolorowego w pobliżu amfiteatru przedstawiająca dziewczynkę z sarną. Jednak tabliczka z nazwą zawiera dopisek "Niedziela z lamą" | |
12. | Nierozpoznani | Magdalena Abakanowicz | 2002 | W centrum założenia, na rozległej łące. | |
13. | Nike | Bazyli Wojtowicz | 1970[4] | Na prawo od Dzwonu Pokoju (z drugiej strony stoi Braterstwo Broni – patrz wyżej). Wykonana ze sztucznego kamienia[4] rzeźba Nike z niewielkimi skrzydłami i złożonymi rękoma uniesionymi w górę w geście zwycięstwa, spoglądająca na zachód. Całość na cokole olicowanym cegłami klinkierowymi. Wokół miejsce odpoczynku w kształcie okręgu z ławkami. Bazyli Wojtowicz jest także autorem pomnika Adama Mickiewicza w Poznaniu (1960). | |
14. | Płaczący kamień | Luba Żukowa | 1970[4] | Bezpośrednio przy Pomniku PPR-owców (na północ od niego), w sąsiedztwie centralnego obelisku Pomnika Bohaterów. Dramatycznie, ale w modernistycznym uproszczeniu, przedstawiona płacząca (prawdopodobnie) kobieta. Rzeźba wykonana z piaskowca[4], nawiązuje do pomników nagrobnych (cmentarze znajdują się bardzo blisko – poniżej Płaczącego kamienia). | |
15. | Piast i Rzepicha | Czesław Woźniak | 1970[4] | We wschodniej części założenia. Siedząca cementowa kompozycja przedstawiająca Piasta (protoplastę królów polskich) i jego małżonkę Rzepichę. Ujęcie jest bardzo zgeometryzowane, spokojne. W pobliżu stoi kilka rzeźb o nieustalonych tytułach, a także Zwierzę i Gimnastyczka. | |
16. | Rodzina | Benedykt Kasznia | 1970[4] | Rzeźba cementowa[4] znajdująca się na terenie Muzeum Uzbrojenia w Poznaniu. | |
17. | Róża | Michał Gąsienica Szostak | 1970[4] | Rzeźba góruje nad rozarium, stojąc w jego północnej części, blisko ulicy Za Cytadelą. Przedstawia kwiat róży ciężko wyciosany w piaskowcu, o bardzo masywnych proporcjach i wręcz antropomorficznych kształtach. Nawiązuje do otaczających go poletek z nasadzonymi różami rozmaitych gatunków i odmian. | |
18. | Saperzy | Jan M. Jakób | 1970[4] | Grupa rzeźbiarska na polanie, po przeciwnej stronie niż Dzwon Pokoju (przeciwwaga kompozycyjna). Przedstawia dwóch żołnierzy, prawdopodobnie poszukujących min. Całość wykonana w piaskowcu szydłowieckim czerwonym[4], mocno obrośniętym porostami. Podstawę stanowi podpora mostu prowadzącego do ówczesnego fortu. | |
19. | Skrzydlaty | Jerzy Sobociński | 1970[4] | Uskrzydlona postać z barwnego cementu[4], górująca nad wschodnią częścią założenia (wejście od strony Garbar). Autor jest projektantem wielu pomników, m.in. poznańskich – St.Mikołajczyka i A.Hlonda. | |
20. | Skrzypaczka | Józef Murlewski | 1969[6] bądź 1970[4] | Jedna z najspokojniejszych formalnie rzeźb na terenie założenia. Stoi w sąsiedztwie Zwierzęcia, Kompozycji Andrzeja Pukackiego i Żalek. Przedstawia dziewczynkę ze skrzypcami, jakby po zakończeniu koncertu, w oczekiwaniu na ocenę. Publicznością zdają się być okoliczne drzewa oraz w ich koronach śpiewające ptaki – znakomici "znawcy muzyki". Wykonana z cementu kolorowego[4]. Autor był także rekonstruktorem pomnika 15. Pułku Ułanów Poznańskich (1982). | |
21. | Wyścig | Metody Sowa | 1970[4] | Mocno abstrakcyjna, wykonana z piaskowca szydłowieckiego[4] kompozycja dwóch postaci pływaków – jedna nad drugą. Osadzona na wysokim cokole, z dala od ścieżek spacerowych, na wzniesieniu. Zlokalizowana w pobliżu Płaczącego kamienia, nieco na północny wschód od Pomnika Bohaterów. | |
22. | Zakochani | Irena Woch | 1970[4] | Wykonana ze sztucznego kamienia[4] kompozycja dwóch postaci, zespolonych głowami i dolnymi częściami ciał, tworząca w całości symbol waginalny. Umieszczona w lewej części podłużnego cokołu, obłożonego płytkami granitowymi. W 2011 (kwiecień) była to jedna z najbardziej zaniedbanych rzeźb na Cytadeli. Zlokalizowana w trudno dostrzegalnym miejscu, nieopodal Nike, we wschodniej części założenia. | |
23. | Ziarno – Epitafium Życia | Andrzej Banachowicz | maj 2009 | W centrum założenia, niedaleko rozarium, Nierozpoznanych i Kosmonauty oraz Głazu Jarosława Maszewskiego. | |
24. | Zryw | Józef Kaliszan | 1970[4] | Przy południowej stronie rozarium – jest kontrapunktem dla Róży, ponieważ obie te rzeźby stanowią formy obelisków, jednak Zryw stoi niżej, przy schodach na nasyp i wiadukt, jest akcentem o mniejszej mocy. Rzeźba wykonana z trawertynu[4]. Autor jest projektantem podobnego w formie pomnika pomordowanych na Stadionie Miejskim Żydów (1983) oraz steli, która upamiętniała pierwszą socjalistyczną organizację związkową w Poznaniu (1982). | |
25. | Zwierzę | Anna Rodzińska | 1970[4] | W pobliżu Kompozycji Andrzeja Pukackiego i Żalków. Mocno zgeometryzowana rzeźba rogatego zwierzęcia, najprawdopodobniej byka, wykonana z cementu kolorowego[4]. Zwierzę stoi na skraju lasku, być może pasąc się lub przygotowując do ataku. Autorka była współprojektantką, monumentalnego, stojącego nieopodal Cytadeli, na Wzgórzu Św. Wojciecha, Pomnika Armii Poznań. | |
26. | Zwycięstwo | Julian Boss-Gosławski | 1970[4] | Metaloplastyczna, abstrakcyjna kompozycja w duchu Op-artu. Pionowe elementy w kolorze czerwonym. Stoi na nasypie kurtynowym Rawelinu III. Tabliczka z nazwiskiem autora niezachowana. Pierwotnie rzeźba znajdowała się na Bastionie I. | |
27. | Żalki | Krzysztof Sołowiej | styczeń 2007 | W pobliżu Zwierzęcia i Kompozycji Andrzeja Pukackiego, ukryta w lasku, trudna do odnalezienia. Nawiązuje do prasłowiańskich mitów i świata duchów. |
Inne, o nieznanych tytułach lub zniszczone
edytujNr | Tytuł lub nazwa | Autor | Data powstania | Zdjęcie | Lokalizacja i uwagi |
1. | Drzewa Przyjaźni | Radzieccy agronomowie (nasadzenie) | Nieznana | Drzewa Przyjaźni. Tabliczka pamiątkowa w języku rosyjskim głosi: Drzewa Przyjaźni z miasta-bohatera Wołgogradu. Wszechzwiązkowy Naukowo-Badawczy Instytut Hodowli Lasu i Melioracji Wszechzwiązkowej Akademii Nauk Rolniczych im. W.I.Lenina. | |
2. | nieoznaczony kamień pamiątkowy | Nieznany | Nieznana | Kamień pamiątkowy w postaci nieobrobionego ciosu z kamieniołomów, z widocznymi śladami po tablicy pamiątkowej (przykręcanej). Stoi na rozdrożu alejek, w sąsiedztwie Kompozycji Andrzeja Pukackiego i Zwierzęcia Anny Rodzińskiej. | |
3. | nieoznaczony kamień pamiątkowy | Nieznany | Nieznana | Kamień pamiątkowy (głaz narzutowy), z widocznymi śladami po tablicy pamiątkowej (przymocowanej cementem). Stoi w pobliżu bazy sprzętowej pracowników parku, w towarzystwie nieoznaczonych: piety oraz pomnika Zygmunta Berlinga, a także w pobliżu Piasta i Rzepichy. |
7 listopada 1986, w Alei Republik, odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci Wandy Wasilewskiej. W uroczystości udział wzięły dawne Platerówki oraz Gabriela Rembisz z PZPR[7].
Przypisy
edytuj- ↑ a b c Włodzimierz Łęcki, Poznań – przewodnik po zabytkach i osobliwościach miasta dla przybyszów z dalszych i bliższych stron, wyd. Zysk i S-ka, Poznań, 2010, ss.210–211, ISBN 978-83-7506-466-7
- ↑ Czesław Knoll, Ochrona pomników walki i męczeństwa w Poznaniu w latach 1945-1985, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/1985, s.62, ISSN 0137-3552
- ↑ Wortal: Dziennik Teatralny: Wspomnienie o Jarku Maszewskim. www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-04-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2003-10-24)]. (pol.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah Urszula Paul. Budowa Parku–Pomnika Braterstwa Broni i Przyjaźni Polsko-Radzieckiej w latach 1964–1970. „Kronika Miasta Poznania”. Nr 1/1972. Poznań: Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania.
- ↑ Jarosław Mulczyński: Odmienić przestrzeń. Rzeźby plenerowe na Cytadeli. Kroniki Miasta Poznania 2011 4. Miejskie Poznań, s. 283.
- ↑ Joanna Matyaszczyk, Harfy, trąby i anioły, w: Kronika Miasta Poznania, nr 2/2010, ISSN 0137-3552
- ↑ Wydarzenia w Poznaniu w 1986 roku. Część trzecia i czwarta, w: Kronika Miasta Poznania, nr 1/1988, s.192, ISSN 0137-3552
Bibliografia
edytuj- Zbysław Wojtkowiak, Napisy pamiątkowe miasta Poznania, Poznań: Wydawnictwo Kurpisz, 2004, ISBN 83-89738-03-1, OCLC 831142974 .
- Włodzimierz Łęcki, Piotr Maluśkiewicz, Poznań od A do Z, wyd. KAW, Poznań, 1986, ss. 27–28, ISBN 83-03-01260-6
- Poznań – atlas aglomeracji 1:15.000, wyd. CartoMedia/Pietruska & Mierkiewicz, Poznań, 2010, ISBN 978-83-7445-018-8
- Joanna Szłapka, Tomasz Kanoniczak, Plany Cytadeli Poznańskiej, Marcin Baliński MAR-TRANS P.W., Poznań, 2003, ISBN 83-919032-1-4
- "Kronika Miasta Poznania" 2011/4, "Cytadela", Wydawnictwo Miejskie Poznań, ISSN 0137-3552,
- Tablice pamiątkowe i informacyjne na terenie Cytadeli
- Geopoz - spis pomników - dostęp 23.3.2013
- Urszula Paul. Budowa Parku–Pomnika Braterstwa Broni i Przyjaźni Polsko-Radzieckiej w latach 1964–1970. „Kronika Miasta Poznania”. Nr 1/1972. Poznań: Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania.