Purpurmarihand
Purpurmarihand | |||
Systematikk | |||
Rike: | Planteriket | ||
Klasse: | Einfrøblada | ||
Orden: | Aspargesordenen | ||
Familie: | Orkidéfamilien | ||
Slekt: | Dactylorhiza | ||
Art: | D. majalis | ||
Vitskapleg namn | |||
Dactylorhiza majalis ssp. purpurella
(T. & T.A.Stephenson) D.M.Moore & Soó
| |||
Økologi | |||
Habitat: | kalkrik sanddyne | ||
Utbreiing: | landa rundt Nordsjøen |
Purpurmarihand (Dactylorhiza majalis ssp. purpurella) er ei plante i marihandslekta Dactylorhiza i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.[1]
Systematikk
[endre | endre wikiteksten]Purpurmarihand blei tidlegare ofte rekna som ein eigen art, D. purpurella, men blir no rekna til kongsmarihand-gruppa D. majalis, og har status som underart.[2] Heile gruppa er tetraploid og har truleg kome til ved hybridisering mellom dei to diploide plantene engmarihand (D. incarnata) og skogmarihand (D. maculata ssp. fuchsii), kopla med dobling av kromosomtalet.[3]
Andre underartar av kongsmarihand i Noreg er smalmarihand (ssp. sphagnicola) og lappmarihand (ssp. lapponica). I Sør-Sverige og Danmark veks nominatunderarten (ssp. majalis).
Utbreiing
[endre | endre wikiteksten]Purpurmarihand er bunden til kalkrikt sanddynelandskap nær sjøen i Rogaland, Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal.[4] Planta har òg vore funne i Ørland i Trøndelag, men kan vere utgått der.[5] Purpurmarihand er freda, men er truga av både redusert beite og nedbygging av lokalitetar.[6] Purpurmarihand er derfor på Norsk raudliste for artar (2021) med statusen sterkt truga (EN).[7]
Arten finst òg i Danmark (status LC, dansk namn purpur-gøgeurt)[8] og på Færøyane (VU, sera sjáldsom, færøysk namn reyður børkubóndi).[9][10] I den danske Naturbasen er det oppgitt to varietetar:
- D. majalis ssp. purpurella var. purpurella (LC, dansk namn purpur-gøgeurt)[8]
- D. majalis ssp. purpurella var. cambrensis (LC, dansk namn vendsyssel-gøgeurt)[11]
På Dei britiske øyane er purpurmarihand (engelsk namn northern marsh orchid) rekna som ein art D. purpurella og er rekna som livskraftig (LC) i både den britiske og den irske raudlista,[12][13] på same måte som lokalt i England og Wales,[14][15] og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.[16] Ein har tidlegare rekna med to underartar (ssp. purpurella og ssp. cambrensis), som no blir rekna som varietetar.[17][12] Underarten ssp. cambrensis (engelsk namn Welsh marsh orchid) har vore verna gjennom den britiske Handlingsplan for biodiversitet [18] og er rekna som sårbar (VU) i Wales og Skottland.[15][16]
I Nederland er purpurmarihand nyleg funne på Dei vestfrisiske øyane og på fastlandet heilt i nord.[19] Han er så langt ikkje raudlistevurdert.
Hybridar
[endre | endre wikiteksten]Hybridar mellom purpurmarihand og grasmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × majalis ssp. purpurella) er funne på det nordlege Vestlandet i Noreg,[20] i Danmark[21] og i dei nordlege delane av Dei britiske øyane.[17] I Danmark er det òg registrert hybridar mellom purpurmarihand og dynemarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. coccinea × majalis ssp. purpurella).[21]
Hybridar med flekkmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×formosa nothovar. formosa)[22] er i Noreg registrert i Rogaland og Sogn og Fjordane,[20] han finst òg i Danmark,[21] og på Dei britiske øyane er han rekna som den vanlegaste orkidéhybriden i den nordlege delen av Storbritannia og i Irland.[17] Ganske vanleg på Dei britiske øyane er òg hybriden mellom purpurmarihand og skogmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×venusta).[23] Hybridar med stormarihand (Dactylorhiza majalis ssp. praetermissa × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×salteri) er svært sjeldne og er berre funne i Wales.[24][17]
På dei britiske øyane er det òg funne hybridar med grønkurle (Dactylorhiza majalis ssp. purpurella × viridis eller Dactylorhiza ×viridella).[25][17]
Purpurmarihand kan òg danne ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med grannbrudespore (Dactylorhiza majalis ssp. purpurella × Gymnadenia borealis eller ×Dactylodenia varia).[26] Han er funnen i Nord-England, Skottland og Irland.[17]
Vernetiltak
[endre | endre wikiteksten]I samband med Ryfast-utbygginga blei Vegvesenet i mars 2015 pålagt å flytte ein forekomst av purpurmarihand frå midtrabatten på motorvegen til Mostun ved Mosvatnet i Stavanger.[27]
Referansar
[endre | endre wikiteksten]- ↑ «Artsdatabanken: Artsopplysningar purpurmarihand». Artsdatabanken. Henta 23. februar 2022.
- ↑ «Artsdatabanken: Namnetre purpurmarihand». Artsdatabanken. Henta 23. februar 2022.
- ↑ Genetisk variasjon og taksonomi i gruppa blir handsama i:
Mikael Hedrén; et al. (2012). «Systematisk position av några norska Dactylorhiza-former» (PDF). Blyttia 70 (3): 139–155. ISSN 0006-5269. - ↑ «Artskart: Purpurmarihand, registrerte funn etter 2010». Artsdatabanken. Henta 23. februar 2022.
- ↑ Gunnar Engan og Harald Bratli (2002). «Biologisk mangfold i Ørland kommune» (PDF). NIJOS-Rapport. NIJOS: Norsk institutt for jord- og skogkartlegging. s. 66. Henta 23. februar 2022.
- ↑ «Forskrift om fredning av truede arter». Lovdata. 21. desember 2001. Henta 27. februar 2022.
- ↑ «Raudlista: Purpurmarihand». Artsdatabanken. 24. november 2021. Henta 23. februar 2022.
- ↑ 8,0 8,1 «Naturbasen: Purpur-Gøgeurt Dactylorhiza majalis ssp. purpurella var. purpurella». Naturbasen. Henta 7. mars 2022.
- ↑ Manna Maria Fosaa mfl. (2005). «Reyðlisti. Náttúrulýsing lendi og sløg» (PDF). Føroya Náttúrugripasavn.
- ↑ Føroya náttúra. Lívfrøðiligt margfeldi. Tórshavn: Føroya Skúlabókagrunnur. 2006. s. 223. ISBN 99918-0-407-2.
- ↑ «Naturbasen: Vendsyssel-Gøgeurt Dactylorhiza majalis ssp. purpurella var. cambrensis». Naturbasen. Henta 7. mars 2022.
- ↑ 12,0 12,1 «GB Red List for vascular plants (revised Feb 2021)». Botanical Society of Britain & Ireland. 2021. Henta 9. mars 2022.
- ↑ «Ireland Red List No. 10: Vascular Plants» (PDF). National Parks & Wildlife Service. 2016. Henta 9. mars 2022.
- ↑ «A Vascular Plant Red List for England» (PDF). Botanical Society of Britain & Ireland. 2014. Henta 9. mars 2022.
- ↑ 15,0 15,1 «A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru». Plantlife Wales. 2008. Henta 9. mars 2022.
- ↑ 16,0 16,1 «Scottish Biodiversity List». Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba. 2020. Henta 9. mars 2022.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 Anne and Simon Harrap (2009). Orchids of Britain and Ireland (2. utg.). London: A & C Black. ISBN 978-1-408-10571-9.
- ↑ «UK Biodiversity Action Plan» (PDF). Joint Nature Conservation Committee. 2007. Henta 9. mars 2022.
- ↑ «Verspreidingsatlas Vaatplanten: Dactylorhiza purpurella». FLORON. Henta 17. januar 2024.
- ↑ 20,0 20,1 Reidar Elven mfl. (2022). Norsk flora (8. utg.). Oslo: Det Norske Samlaget. s. 192–193.
- ↑ 21,0 21,1 21,2 Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt (2010). Danmarks vilde orkidéer. København: Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag. s. 69–77. ISBN 978-87-02-06386-8.
- ↑ «PoWO: Dactylorhiza × formosa nothovar. formosa». Plants of the World Online. Henta 27. januar 2023.
- ↑ «PoWO: Dactylorhiza × venusta». Plants of the World Online. Henta 27. januar 2023.
- ↑ «PoWO: Dactylorhiza × salteri». Plants of the World Online. Henta 27. januar 2023.
- ↑ «PoWO: Dactylorhiza × viridella». Plants of the World Online. Henta 27. januar 2023.
- ↑ «PoWO: × Dactylodenia varia». Plants of the World Online. Henta 27. januar 2023.
- ↑ «Her er den sjeldne orkideen i trygg jord». NRK. 5. mars 2015. Henta 23. februar 2022.
Bakgrunnsstoff
[endre | endre wikiteksten]- (en) purpurmarihand i Encyclopedia of Life
- (en) purpurmarihand i Global Biodiversity Information Facility
- (en) purpurmarihand hos NCBI
- (en) purpurmarihand hos The International Plant Names Index
- (en) purpurmarihand hos Tropicos
- (en) Kategori:Dactylorhiza purpurella – bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
- (en) Dactylorhiza purpurella – galleri av bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
- Dactylorhiza majalis subsp. purpurella – detaljert informasjon på Wikispecies