| titelkerk = [[San Gioacchino ai Prati di Castello]]
| titelkerk = [[San Gioacchino ai Prati di Castello]]
| suburbicair bisdom =
| suburbicair bisdom =
| eerderefuncties = 1951–1955: [[hulpbisschop|coadjutor]] van [[Aartsbisdom Utrecht (Rooms-katholieke Kerk)|Utrecht]]
| eerderefuncties = 1951–1955: [[hulpbisschop|coadjutor]] van [[aartsbisdom Utrecht (Rooms-Katholieke Kerk)|Utrecht]]
| laterefuncties =
| laterefuncties =
| extraportaal =
| extraportaal =
| wapen = Coat of arms of Bernardus Johannes Alfrink.svg
}}
}}
'''Bernardus Johannes Alfrink''' ([[Nijkerk (stad)|Nijkerk]], [[5 juli]] [[1900]] – [[Nieuwegein]], [[17 december]] [[1987]]) was een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]s [[aartsbisschop]], [[kardinaal (geestelijke)|kardinaal]] en [[metropoliet]]. Alfrink was [[aartsbisdom Utrecht (Rooms-Katholieke Kerk)|aartsbisschop van Utrecht]] van 1955 tot zijn [[emeritaat]] in 1976, een periode waarin zich binnen de [[Rooms-Katholieke Kerk]] in Nederland en daarbuiten grote veranderingen voltrokken. In het licht hiervan was Alfrink een overgangsfiguur, die zijn ambt aanvaardde in een tijd dat het kerkvolk nog hoog opkeek tegen zijn [[bisschop]]pen en het neerlegde toen het bisschoppelijk gezag voor niemand meer vanzelfsprekend was. Gedurende het [[Tweede Vaticaans Concilie]], dat tijdens zijn episcopaat plaatsvond, was Alfrink als lid van het [[presidium]] een gezaghebbend concilievader die zich sterk maakte voor de bisschoppelijke collegialiteit. Na het concilie leidde hij in het zuid Hollandse [[Noordwijkerhout]] het zogenaamde [[Pastoraal Concilie van de Nederlandse Kerkprovincie|Pastoraal Concilie]] dat grote spanningen tussen Nederland en [[Heilige Stoel|Rome]] tot gevolg had. Het vond plaats in het [[grootseminarie]] [[Leeuwenhorst]].
In de Nederlandse kerkprovincie waren de verhoudingen intussen [[polarisatie (conflict)|gepolariseerd]]: aan de ene kant stonden de progressieve en aan de andere kant de meer gematigde katholieken. Voor de eerste groep was Alfrink degene die uitzicht had geboden op allerlei moderniseringen in de Kerk. De tweede groep verweet Alfrink dat hij de crisis in de kerkprovincie niet naar behoren had aangepakt en de eenheid met Rome op het spel had gezet.
'''Bernardus Johannes Alfrink''' ([[Nijkerk]], [[5 juli]] [[1900]] — [[Nieuwegein]], [[17 december]] [[1987]]) was een [[Nederland]]s [[aartsbisschop]], [[kardinaal (geestelijke)|kardinaal]] en [[metropoliet]].
Alfrink was een kerkbestuurder van grote intellectuele allure, maar de groeiende tegenstellingen binnen de Kerk van Nederland gingen zijn macht te boven. Hij slaagde er niet in de uitersten te verzoenen. Hij was de vijfde in de [[lijst van kardinalen in Nederland]], die begint met de enige Nederlandse [[paus Adrianus VI]] en diens kardinaal [[Willem van Enckevoirt]], en na [[Willem Marinus van Rossum]] en [[Johannes de Jong]], de derde kardinaal sinds het [[herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland|herstel van de bisschoppelijke hiërarchie]] in 1853. Hij werd eerst opgevolgd door [[Johannes Willebrands]], daarna door [[Adrianus Simonis|Adrianus (Ad) Simonis]]. De opvolger van Simonis, de huidige aartsbisschop, is [[Wim Eijk]].
Alfrink was [[aartsbisdom Utrecht (Rooms-katholieke Kerk)|aartsbisschop van Utrecht]] van [[1955]] tot zijn emeritaat in [[1976]], een periode waarin zich binnen de [[Rooms-katholieke Kerk]] in Nederland en daarbuiten grote veranderingen voltrokken. In het licht hiervan was Alfrink een overgangsfiguur, die zijn hoge ambt aanvaardde in een tijd dat het kerkvolk nog hoog opkeek tegen zijn bisschoppen en het neerlegde toen het bisschoppelijk gezag voor niemand meer vanzelfsprekend was. Gedurende het [[Tweede Vaticaans Concilie]], dat tijdens zijn episcopaat plaatsvond, was Alfrink als lid van het presidium een gezaghebbend concilievader die zich sterk maakte voor de bisschoppelijke collegialiteit. Na het Concilie leidde hij in Noordwijkerhout het zogenaamde [[Pastoraal Concilie van de Nederlandse Kerkprovincie|Pastoraal Concilie]], dat grote spanningen tussen Nederland en Rome tot gevolg had.<br />
In de Nederlandse kerkprovincie waren de verhoudingen intussen gepolariseerd: aan de ene kant stonden de progressieve, aan de andere kant de meer gematigde katholieken. Voor de eerste groep was Alfrink degene die uitzicht had geboden op allerlei moderniseringen in de Kerk. De tweede groep verweet Alfrink dat hij de crisis in de kerkprovincie niet naar behoren had aangepakt en de eenheid met Rome op het spel had gezet.<br />
Alfrink was een kerkbestuurder van grote intellectuele allure, maar de groeiende tegenstellingen binnen de Kerk van Nederland gingen zijn macht te boven. Hij slaagde er niet in de uitersten te verzoenen. Hij was na de enige Nederlandse paus [[paus Adrianus VI|Adrianus VI]] en diens kardinaal [[Willem van Enckevoirt]] de vijfde Nederlandse kardinaal ooit en de derde kardinaal sinds het [[herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland|herstel van de bisschoppelijke hiërarchie]] in [[1853]].
== Jeugd en opleiding ==
== Jeugd en opleiding ==
Bernardus was de jongste zoon in het gezin van [[timmerman]]-[[aannemer]] Theodorus Johannes Alfrink en diens vrouw Elisabeth Catharina Ossenvoort.<ref>[https://web.archive.org/web/20220118184228/https://www.geldersarchief.nl/bronnen/archieven?mizig=236&miadt=37&miaet=54&micode=0207_G_3566&minr=35930218&miview=ldt Geboorte Bernardus Johannes Alfrink, 05-07-1900] aktenummer 127, 0207_G_3566 Nijkerk Burgerlijke stand Gelderland, dubbelen, [[Gelders Archief]] via wiewaswie.nl</ref> Zijn moeder overleed in 1901 bij de geboorte van zijn tweelingzusjes, die beiden overigens ook al na enkele maanden stierven. Bernardus werd de drie eerstvolgende jaren verzorgd door een kinderloze tante uit het naburige [[Barneveld (dorp)|Barneveld]]. Pas op zijn vijfde keerde hij terug in het huis van zijn vader, die op 2 september 1903 hertrouwd was met Anthonia Gerarda Gerver.<ref>[https://web.archive.org/web/20220116120751/https://www.geldersarchief.nl/bronnen/archieven?mizig=236&miadt=37&miaet=54&micode=0207_8521&minr=7160049&miview=ldt Huwelijk Anthonia Gerarda Gerver en Theodorus Johannes Alfrink, 02-09-1903] aktenummer 36, 0207_8521 Burgerlijke stand Gelderland, dubbelen, [[Gelders Archief]] via wiewaswie.nl</ref>
Bernardus was de jongste zoon in het gezin van timmerman-aannemer, Theodorus Johannes Alfrink en zijn vrouw, Elisabeth Catharina Ossenvoort. Zijn moeder overleed in [[1901]] bij de geboorte van zijn twee jongere tweelingzusjes (die beiden overigens ook na enkele maanden stierven) waarop Bernardus de eerste drie jaren na de dood van zijn moeder verzorgd werd door een kinderloze tante uit het naburige [[Barneveld (dorp)|Barneveld]]. Pas op zijn vijfde keerde Bernard terug in het huis van zijn vader, die inmiddels hertrouwd was. Na de lagere school ging Alfrink naar het [[kleinseminarie]] in [[Culemborg]]. In [[1919]] ging hij naar het [[Seminarie|grootseminarie]] van [[Rijsenburg]]. Hij werd op [[15 augustus]] [[1924]] [[priester]] [[wijding|gewijd]] door [[aartsbisschop]] [[Henricus van de Wetering]]. Na zijn priesterwijding wilde hij graag verder studeren. Hij had zijn zinnen op Rome gezet, maar aartsbisschop Van de Wetering leek het beter wanneer Alfrink zijn studies zou voortzetten aan de jonge [[Radboud Universiteit Nijmegen|Katholieke Universiteit Nijmegen]]. Die universiteit was tenslotte niet voor niets in 1923 opgericht. Alfrink werd geholpen door [[paus Pius XI]], die op [[27 april]] [[1924]] het [[motu proprio]] ''[[Bibliorum Scientiam]]''<ref>Pius XI, ''Literae apostilicae motu proprio datae de disciplinae biblicae magistris'', AAS 16, 1924, 180–182, [http://books.google.nl/books?id=Bv7-l-rXQa0C&pg=PA112&lpg=PA112&dq=Bibliorum+Scientiam&source=bl&ots=GQcYHzT9FZ&sig=us7amWE-RPdYN0lMwf3XN971cIc&hl=nl&ei=X8r_TIW1F8OZOoGNnc4M&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBoQ6AEwAA#v=onepage&q=Bibliorum%20Scientiam&f=false hier beschikbaar] in Engelse vertaling</ref> uitgaf. Hierin riep hij bisschoppen overal ter wereld op om jonge priesterstudenten te selecteren met het doel hen in Rome aan het [[Pauselijk Bijbelinstituut]] te laten studeren. Aldus werd besloten dat Alfrink toch naar Rome kon afreizen.<ref>[[Ton van Schaik|Ton H.M. van Schaik]], ''Alfrink: een biografie'', Amsterdam – Anthos – 1997, ISBN 0924064033 p. 87</ref>
Na de lagere school ging Alfrink naar het [[kleinseminarie]] in [[Culemborg]]. In 1919 vervolgens naar het [[grootseminarie Rijsenburg]]. Hij werd op 15 augustus 1924 [[priester]] [[wijding|gewijd]] door aartsbisschop [[Henricus van de Wetering]]. Na zijn [[priester]]wijding wilde Alfrink graag verder studeren. Hij had zijn zinnen op [[Rome (stad)|Rome]] gezet. In 1923 was echter de [[Radboud Universiteit Nijmegen|Katholieke Universiteit Nijmegen]] opgericht. Daarom leek het Van de Wetering beter wanneer Alfrink zijn studies aldaar zou voortzetten. [[Paus Pius XI]] gaf op 27 april 1924 het [[motu proprio]] ''[[Bibliorum Scientiam]]'' uit.<ref>{{en}} Pius XI, ''Literae apostilicae motu proprio datae de disciplinae biblicae magistris'', AAS 16, 1924, 180–182, [http://books.google.nl/books?id=Bv7-l-rXQa0C&pg=PA112&lpg=PA112&dq=Bibliorum+Scientiam&source=bl&ots=GQcYHzT9FZ&sig=us7amWE-RPdYN0lMwf3XN971cIc&hl=nl&ei=X8r_TIW1F8OZOoGNnc4M&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBoQ6AEwAA#v=onepage&q=Bibliorum%20Scientiam&f=false ''Bibliorum Scientiam'']</ref> Hierin deed hij de oproep aan bisschoppen overal ter wereld om jonge priesterstudenten te selecteren met het doel hen in Rome aan het [[Pauselijk Bijbelinstituut]] te laten studeren. Aldus werd besloten dat Alfrink toch naar Rome kon afreizen.<ref>[[Ton van Schaik|Ton H.M. van Schaik]], ''Alfrink: een biografie'', Amsterdam – Anthos – 1997, ISBN 092406403X p. 87</ref>
==Student te Rome==
[[Bestand:The Papal Bible Institute P5240046.JPG|thumb|left|Het Pauselijk Bijbelinstituut]]
Alfrink studeerde bijna vijf jaar in Rome, terwijl hij verbleef in het priesterhuis van de ''[[Santa Maria dell'Anima]]''.<ref>Gegevens over Alfrinks studietijd zijn ontleend aan Ton. H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 91–113</ref> Het eerste jaar was hij hier ''convictor'', dat wil zeggen: betalende gast. Daarna verdiende hij zijn kost en inwoning door als kapelaan nu en dan de [[mis]] te lezen, incidenteel een preek te houden en de biecht af te nemen. Alfrink en de enige andere Nederlandse student in de ''Anima'' (een zekere Kersemakers uit [['s-Hertogenbosch|Den Bosch]]) werden samen de ''Batavi'' genoemd. Alfrink voelde zich als Biblist ook een beetje een vreemde eend in de bijt: het merendeel van zijn collega-studenten was [[canoniek recht|canonicus]] en bestudeerde het kerkrecht. Alfrink had vrijwel dagelijks colleges op het Bijbelinstituut, dat in [[1909]] was opgericht door [[paus Pius X]] met als tweeledige bedoeling het bevorderen van de katholieke Bijbelexegese en het opleiden van toekomstige seminarieprofessoren ''ad optima principia catholicae interpretationis'', naar de beste beginselen van de katholieke interpretatie. Feitelijk was het Instituut daardoor vooral een lerarenopleiding. Het ''[[ius promovendi]]'' bezat het Bijbelinstituut niet. Studenten die wilden promoveren konden daartoe terecht bij de [[Pauselijke Bijbelcommissie]], een instelling die door [[paus Leo XIII]] in het leven was geroepen. Alfrinks meest geliefde docenten waren [[Alberto Vaccari]] en de latere kardinaal [[Augustin Bea]]. Vaccari doceerde de geschiedenis van de Bijbelexegese en die van de tekstoverlevering. Bea was vooral een [[filologie|filoloog]], die vlekkeloos Latijn sprak en in zijn colleges de modernste inzichten op het gebied van de tekstkritiek – ook van niet katholieke wetenschappers – behandelde. De eerste jaren gingen zo op aan het volgen van colleges en het afleggen van tentamina. Vanaf het studiejaar 1927–28 kon Alfrink zich gaan toeleggen op het schrijven van zijn [[Proefschrift|dissertatie]], die zou handelen over de [[Babylonië|Babylon]]ische en [[Israël]]itische voorstellingen van het leven na de dood. Dit thema was niet zonder risico's want het vergde vrijwel per definitie historisch-kritische studie, iets waar de katholieke Bijbelexegese niet zo dol op was.
== Student te Rome ==
In [[1928]] kreeg Alfrink de gelegenheid om een aantal maanden in [[Jeruzalem]] door te brengen in het [[succursaal]]huis van het Pauselijk Bijbelinstituut aldaar. Dit gaf hem tevens de gelegenheid om de heilige plaatsen te bezoeken en om zijn dissertatieonderzoek als het ware dicht bij de bron af te ronden. In de vroege zomer van [[1929]] kon Alfrink zijn proefschrift – ''Israelitische und Babylonische Jenseitsvorstellungen'' – aanbieden aan de Pauselijke Bijbelcommissie, die zoals gezegd het ''ius promovendi'' voor het Bijbelinstituut waarnam. De commissie keurde de dissertatie evenwel af, omdat deze op enkele punten strijdig zou zijn met de katholieke leer. Volgens haar wekte de promovendus de indruk dat in het Oude Testament de ziel en het voortbestaan van de ziel na de dood worden ontkend, wat indruiste tegen de leer dat het lichaam sterfelijk is en de ziel onsterfelijk.<ref>J.Y.H.A. Jacobs, "Bernardus Johannes kardinaal Alfrink (1900–1987): gezaghebbend vanaf leerstoel en bisschopszetel" ''Trajectum'' 3 (1994) 155–170, 158</ref> In Nederland werkte hij daarop verder aan een nieuwe versie, waarop hij op [[5 juni]] [[1930]] promoveerde.<ref>Op de oorspronkelijke tekst (van 333 bladzijden) schreef Alfrink in Nederland nog een supplement.</ref>
[[Bestand:Biblical Institute of Rome.JPG|miniatuur|links|Het Pauselijk Bijbelinstituut]]
Alfrink studeerde bijna vijf jaar in Rome, terwijl hij verbleef in het priesterhuis van de ''[[Santa Maria dell'Anima]]''.<ref>Gegevens over Alfrinks studietijd zijn ontleend aan Ton. H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 91–113</ref>Het eerste jaar was hij hier ''convictor'', dat wil zeggen: betalende gast. Daarna verdiende hij zijn kost en inwoning door als [[parochievicaris|kapelaan]] zo nu en dan de [[mis]] te lezen, incidenteel een [[preek]] te houden en de [[biecht]] af te nemen.
Alfrink en de enige andere Nederlandse student in de ''Anima'' (een zekere Kersemakers uit [['s-Hertogenbosch (hoofdbetekenis)|Den Bosch]]) werden de ''Batavi'' genoemd. Ook door zijn opleiding tot Bijbelkenner voelde hij zich een beetje een vreemde eend in de bijt. Het merendeel van zijn collega-studenten was [[canoniek recht|canonicus]]: zij bestudeerden het kerkrecht. Alfrinks eerste studiejaren te Rome werden getekend door het volgen van colleges en het afleggen van tentamina.
==Kapelaan en hoogleraar==
[[Bestand:Hartekerk maarssen.jpg|thumb|right|De ''Hartekerk'' in Maarssen, waar Alfrink kapelaan was]]
In [[1930]] werd Alfrink tot [[Parochievicaris|kapelaan]] benoemd te [[Maarssen]]. Met deze benoeming, aan de parochie van het Heilig Hart, had aartsbisschop [[Joannes Jansen]] een tweeledig doel. Enerzijds wilde hij de jonge doctor er – voor zover dat nog nodig was – van doordringen dat gehoorzaamheid aan de bisschop van groter waarde is dan het vervolgen van een academische carrière. Anderzijds werd het opdoen van pastorale ervaring, ook voor iemand die voorbestemd leek te gaan doceren, gezien als een nuttige aanvulling op het ''curriculum''. Zijn [[pastoor]] was Antonius Egbertus Rientjes (1881–1961), een nuchtere Sallander die zelf zijn kerkelijke loopbaan begonnen was als kapelaan in [[Jutphaas]] bij G. W. van Heukelum, later [[plebaan]] van de [[Sint-Catharinakathedraal|Utrechtse kathedraal]] en oprichter van het [[St. Bernulphusgilde]]. Alfrink hield de rest van diens leven contact met Rientjes die naar aangenomen wordt ook zijn biechtvader was.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op cit.'' 126–128</ref> In Maarssen bekommerde Alfrink zich om het - grotendeels door [[Alfons Ariëns]] geïnitieerde - katholieke verenigingsleven. Met Rientjes had hij een uitstekende werkrelatie. Zij preekten om de week en hielden elke zaterdag om beurten wacht bij de biechtstoel.
Alfrink had vrijwel dagelijks colleges op het Bijbelinstituut, dat in [[1909]] was opgericht door [[paus Pius X]]. Die oprichting had een tweeledige bedoeling: het bevorderen van de [[Katholicisme|katholieke]] [[exegese]] van de [[Bijbel (christendom)|Bijbel]] en het opleiden van toekomstige seminarieprofessoren ''ad optima principia catholicae interpretationis'', naar de beste beginselen van de katholieke interpretatie. Het Instituut was daardoor vooral een lerarenopleiding.
Vanaf oktober [[1933]] doceerde hij exegese aan het [[seminarie|grootseminarie]] in [[Rijsenburg]]. Toen in de zomer van [[1942]] Rijsenburg door de Duitse bezetter werd gevorderd, verhuisde het grootseminarie naar een [[Kasteel Keppel|kasteel]] in [[Laag-Keppel]] in de [[Achterhoek]], waar de leefomstandigheden primitief waren. Van [[1945]] tot in [[1951]] was Alfrink hoogleraar exegese van het [[Oude Testament]] en in het [[Hebreeuws]] aan de Katholieke Universiteit van Nijmegen, waar hij op [[23 november]] [[1945]] zijn ambt aanvaardde met het uitspreken van de rede ''Over "typologische" exegese van het Oude Testament''.<ref>''B.J. Alfrink, Over "typologische" exegese van het Oude Testament : rede, uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar in de exegese van het Oude Testament aan de Katholieke Universiteit te Nijmegen op vrijdag 23 november 1945'', Nijmegen/Utrecht, Dekker & Van de Vegt, 1945</ref> In deze rede bakende Alfrink de zijns inziens beperkte ruimte af voor een [[Typologie (theologie)|typologische]] uitleg van het Oude Testament, een bijzondere vorm van de [[allegorie (letterkunde)|allegorische]] uitleg, waarbij personen en gebeurtenissen uit het Oude Testament als "typen" van Christus worden beschouwd. Zijn meest in het oog springende wetenschappelijke studie was ''Josue uit de grondtekst vertaald en uitgelegd'' uit [[1952]]. Hierin bood hij filologisch hecht onderbouwde reconstructies van het bijbelboek [[Jozua (boek)|Jozua]], gekoppeld aan gedegen historische analyse.<ref>J.Y.H.A. Jacobs, ''op. cit.'', 160</ref> Als docent was hij eerder degelijk dan inspirerend, hetgeen ook werd veroorzaakt door zijn afstandelijkheid, die hij als aartsbisschop nog verder zou cultiveren. In [[1947]] werd de oudtestamenticus gevraagd om zich als ''consultor'' te verbinden aan de Pauselijke Bijbelcommissie.
Alfrinks meest geliefde [[docent]]en waren [[Alberto Vaccari]] en de latere kardinaal [[Augustin Bea]]. Vaccari doceerde de geschiedenis van de Bijbelexegese en van de tekstoverlevering. Bea was vooral een [[filologie|filoloog]], die vlekkeloos [[Latijn]] sprak. In zijn colleges behandelde hij de modernste inzichten op het gebied van de tekstkritiek, ook van niet-katholieke wetenschappers.
Het Bijbelinstituut bezat het ''[[ius promovendi]]'' niet. Studenten die wilden promoveren konden daartoe terecht bij de [[Pauselijke Bijbelcommissie]], een instelling die door [[paus Leo XIII]] in het leven was geroepen. Vanaf het studiejaar 1927–'28 kon Alfrink zich gaan toeleggen op het schrijven van zijn [[proefschrift|dissertatie]], die zou handelen over de [[Babylonië|Babylon]]ische en [[Verenigd Koninkrijk Israël|Israëlitische]] voorstellingen van het leven na de dood. Dit thema was niet zonder risico's, want het vergde vrijwel per definitie historisch-kritische studie, iets waar de katholieke Bijbelexegese niet zo dol op was.
In 1928 kreeg Alfrink de gelegenheid om een aantal maanden in [[Jeruzalem]] door te brengen, in het [[succursaal]]huis van het Pauselijk Bijbelinstituut aldaar. Dit gaf hem tevens de gelegenheid om de heilige plaatsen te bezoeken en om zijn dissertatieonderzoek als het ware dicht bij de bron af te ronden. In de vroege zomer van 1929 kon Alfrink zijn proefschrift – ''Israelitische und Babylonische Jenseitsvorstellungen'' – aanbieden aan de Pauselijke Bijbelcommissie die het ''ius promovendi'' voor het Bijbelinstituut waarnam. De commissie keurde de dissertatie af omdat deze op enkele punten strijdig zou zijn met de katholieke leer. Volgens haar wekte de promovendus de indruk dat in het [[Oude Testament]] de ziel en het voortbestaan van de ziel na de dood werden ontkend, wat indruiste tegen de leer dat het lichaam sterfelijk is en de ziel onsterfelijk.<ref>J.Y.H.A. Jacobs, "Bernardus Johannes kardinaal Alfrink (1900–1987): gezaghebbend vanaf leerstoel en bisschopszetel" ''Trajectum'' 3 (1994) 155–170, 158</ref> In Nederland werkte hij aan een nieuwe versie, waarop hij op [[5 juni]] [[1930]] promoveerde.<ref>Op de oorspronkelijke tekst (van 333 bladzijden) schreef Alfrink in Nederland nog een supplement.</ref>
== Kapelaan en hoogleraar ==
[[Bestand:Hartekerk maarssen.jpg|miniatuur|De [[Heilig Hartkerk (Maarssen)|Heilig Hart- of ''Hartekerk'']] in Maarssen, waar Alfrink kapelaan was]]
In 1930 werd Alfrink door aartsbisschop [[Joannes Jansen]] benoemd tot kapelaan aan de parochie van de [[Heilig Hartkerk (Maarssen)|Heilig Hartkerk]] te [[Maarssen]], met een tweeledig doel. Enerzijds wilde Jansen de jonge doctor er – voor zover dat nog nodig was – van doordringen dat gehoorzaamheid aan de bisschop van groter waarde is dan een academische carrière. Anderzijds werd het opdoen van pastorale ervaring, ook voor iemand die voorbestemd leek te gaan doceren, gezien als een nuttige aanvulling op het ''curriculum''. In Maarssen bekommerde Alfrink zich om het grotendeels door [[Alfons Ariëns]] geïnitieerde katholieke verenigingsleven. Zijn [[pastoor]] was [[Antonius Egbertus Rientjes|Antoon Rientjes]] (1881–1961), een nuchtere [[Salland]]er die zelf zijn kerkelijke loopbaan begonnen was als kapelaan in [[Jutphaas]] bij G. W. van Heukelum. Alfrink en Rientjes hadden een uitstekende werkrelatie. Zij preekten om de week en hielden elke zaterdag om beurten wacht bij de biechtstoel. Alfrink hield voor de rest van diens leven contact met Rientjes, die later [[plebaan]] van de [[Sint-Catharinakathedraal|Utrechtse kathedraal]] en oprichter van het [[St. Bernulphusgilde]] was. Rientjes was, naar aangenomen wordt, ook Alfrinks [[Biecht|biechtvader]].<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op cit.'' 126–128</ref>
Alfrink doceerde vanaf oktober 1933 exegese aan het [[groot-seminarie Rijsenburg]]. De katholieken noemden het seminarie "Rijsenburg", hoewel het niet in [[Rijsenburg]] lag, maar op grondgebied van [[Driebergen]] stond. Toen "Rijsenburg" in de zomer van 1942 door de [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitse]] bezetter werd gevorderd, verhuisde het grootseminarie naar een [[Kasteel Keppel|kasteel]] in [[Laag-Keppel]] in de [[Achterhoek]], waar de leefomstandigheden primitief waren.
Van 1945 tot in 1951 was Alfrink hoogleraar exegese van het Oude Testament en in het [[Hebreeuws]] aan de Katholieke Universiteit van Nijmegen. Op 23 november 1945 aanvaardde hij zijn ambt aldaar met het uitspreken van de [[Inaugurele rede|inaugurale rede]] ''Over "typologische" exegese van het Oude Testament''.<ref>''B.J. Alfrink, Over "typologische" exegese van het Oude Testament: rede, uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar in de exegese van het Oude Testament aan de Katholieke Universiteit te Nijmegen op vrijdag 23 november 1945'', Nijmegen/Utrecht, Dekker & Van de Vegt, 1945</ref> In deze rede bakende Alfrink de zijns inziens beperkte ruimte af voor een [[Typologie (theologie)|typologische]] uitleg van het Oude Testament, een bijzondere vorm van de [[allegorie (letterkunde)|allegorische]] uitleg, waarbij personen en gebeurtenissen uit het Oude Testament als "typen" van Christus worden beschouwd. Zijn meest in het oog springende wetenschappelijke studie was ''Josue uit de grondtekst vertaald en uitgelegd'' uit [[1952]]. Hierin bood hij filologisch hecht onderbouwde reconstructies van het Bijbelboek [[Jozua (boek)|Jozua]], gekoppeld aan een gedegen historische analyse.<ref>J.Y.H.A. Jacobs, ''op. cit.'', 160</ref> Als docent was hij eerder degelijk dan inspirerend, hetgeen ook werd veroorzaakt door zijn afstandelijkheid, die hij als aartsbisschop nog verder zou cultiveren. In 1947 werd de [[Nijmegen|Nijmeegse]] oudtestamenticus door [[paus Pius XII]] benoemd tot ''consultor'' van de Pauselijke Bijbelcommissie.
== Bisschopswijding ==
== Bisschopswijding ==
[[Bestand:Aartsbisschoppelijk paleis 2.JPG|thumb|right|Het aartsbisschoppelijk paleis aan de Maliebaan 40 te Utrecht]]
[[Bestand:Aartsbisschoppelijk paleis 2.JPG|miniatuur|Het aartsbisschoppelijk paleis aan de Maliebaan 40 te Utrecht]]
[[Bestand:Anefo 911-0638 Bisschoppelijk.jpg|miniatuur|Aartsbisschop Alfrink tijdens een receptie in het aartsbisschoppelijk paleis, in maart 1960, vlak nadat hij gehoord heeft dat hij tot kardinaal gecreëerd zal worden]]
In [[1951]] werd aan de ernstig vermoeide [[Aartsbisdom Utrecht (Rooms-katholieke Kerk)|aartsbisschop van Utrecht]], [[Johannes de Jong|kardinaal de Jong]], een [[hulpbisschop|coadjutor]] toegewezen. Het metropolitaan [[kapittel]] had het recht daartoe een voordracht op te stellen. Algemeen werd aangenomen dat [[vicaris-generaal]] [[Jan Geerdinck]] als eerste op de voordracht zou worden geplaatst. Geerdinck had na de [[Tweede Wereldoorlog]] feitelijk het bestuur van het aartsbisdom waargenomen, dit echter met dusdanig straffe hand dat hij geringe populariteit onder de priesters genoot. Geerdinck eindigde als tweede op de voordracht. Op de ''[[terna]]'' verscheen Alfrinks [[Nijmegen|Nijmeegse]] collega kerkgeschiedenis [[Reinier Post|R.R. Post]] als derde kandidaat. Tot veler verrassing werd de – buiten zijn vakgebied en buiten zijn seminarie – onbekende Alfrink als eerste op de voordracht geplaatst.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', p. 187 e.v.</ref>
In 1951 werd aan de ernstig vermoeide [[aartsbisdom Utrecht (Rooms-Katholieke Kerk)|aartsbisschop van Utrecht]], [[Johannes de Jong|kardinaal De Jong]], een [[hulpbisschop|coadjutor]] toegewezen. Het metropolitaan [[kapittel]] had het recht daartoe een voordracht op te stellen. Algemeen werd aangenomen dat [[vicaris-generaal]] [[Jan Geerdinck]] als eerste op de voordracht zou worden geplaatst. Geerdinck had na de [[Tweede Wereldoorlog]] feitelijk het bestuur van het aartsbisdom waargenomen, dit echter met dusdanig straffe hand dat hij geringe populariteit onder de priesters genoot. Geerdinck eindigde als tweede op de voordracht. Op de ''[[Terna (kerkelijk recht)|terna]]'' verscheen Alfrinks [[Nijmegen|Nijmeegse]] collega kerkgeschiedenis [[Reinier Post|R.R. Post]] als derde kandidaat. Tot veler verrassing werd de – buiten zijn vakgebied en buiten zijn seminarie – onbekende Alfrink als eerste op de voordracht geplaatst.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', p. 187 e.v.</ref>
In mei van datzelfde jaar werd hij door [[paus Pius XII]] benoemd tot titulair [[bisschop]] van [[Tyana]] en aartsbisschop-coadjutor van kardinaal De Jong. Deze was niet meer in staat zelf als hoofdconsecrator op te treden en daarom werd deze taak op [[17 juli]] van datzelfde jaar vervuld door [[monseigneur]] [[Paolo Giobbe]] (1880–1972), sinds jaar en dag de pauselijke [[Nuntius|internuntius]] in [[Den Haag]]. Alfrink koos als wapenspreuk ''Evangelizare divitias Christi'' (uit [[Brief van Paulus aan de Efeziërs|Efeziërs 3:8]]: [[Jezus (traditioneel-christelijk)|Christus]]' rijkdommen verkondigen).
In mei van datzelfde jaar werd hij door [[paus Pius XII]] benoemd tot [[titulair bisschop|titulair aartsbisschop]] van [[Tyana (stad)|Tyana]] en aartsbisschop-coadjutor van kardinaal De Jong. Deze was niet meer in staat zelf als hoofdconsecrator op te treden en daarom werd deze taak op 17 juli van datzelfde jaar vervuld door [[monseigneur]] [[Paolo Giobbe]] (1880–1972), sinds jaar en dag de pauselijke [[Nuntius|internuntius]] in [[Den Haag]]. Alfrink koos als wapenspreuk ''Evangelizare divitias Christi'' (uit [[Brief van Paulus aan de Efeziërs|Efeziërs 3:8]]: [[Jezus (traditioneel-christelijk)|Christus]]' rijkdommen verkondigen).
Wegens de slechte gezondheid van De Jong nam Alfrink vrijwel alle lopende zaken van hem over. Alfrink had zich zelfs metterwoon gevestigd in het [[Aartsbisschoppelijk Paleis van Utrecht|aartsbisschoppelijk paleis]], dat door De Jong, die naar Amersfoort was verhuisd, was verlaten. Alfrinks Nijmeegse huishoudster Dora volgde hem naar Utrecht en woonde – evenals zijn twee secretarissen – ook in het paleis. In [[1952]] werd hij voorzitter van [[Pax Christi Nederland]].
Wegens de slechte gezondheid van De Jong nam Alfrink vrijwel alle lopende zaken van hem over. Alfrink had zich zelfs metterwoon gevestigd in het [[Aartsbisschoppelijk Paleis van Utrecht|aartsbisschoppelijk paleis]], dat door De Jong, die naar Amersfoort was verhuisd, was verlaten. Alfrinks Nijmeegse huishoudster Dora Kingma volgde hem naar Utrecht en woonde – evenals zijn twee secretarissen – ook in het paleis.
De eerste grote taak was het organiseren van de manifestatie ''[[Honderd jaar Kromstaf]]'' in [[1953]], waarbij het jubileum van het [[herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland|herstel van de bisschoppelijke hiërarchie]] vol zelfvertrouwen, maar rekening houdend met anti-katholieke sentimenten bij de protestantse bevolking, werd gevierd. Hij had een grote invloed op de formulering van het omstreden [[Bisschoppelijk mandement van 1954]], waarin katholieken het lidmaatschap van socialistische organisaties werd verboden.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op cit.'', p. 220–238, toont aan dat anders dan latere auteurs – die het beeld van de progressieve kardinaal van na het Concilie met dat van de coadjutor wilden verzoenen – ten onrechte meenden dat Alfrink een matigende invloed op de tekst van het mandement zou hebben gehad. In werkelijkheid was hij er de voornaamste auteur van, en was er van gematigdheid geen sprake.</ref>
De eerste grote taak was het organiseren van de manifestatie ''[[Honderd jaar Kromstaf]]'' in 1953, waarbij het jubileum van het [[herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland|herstel van de bisschoppelijke hiërarchie]] vol zelfvertrouwen, maar rekening houdend met [[antikatholicisme|antikatholieke]] sentimenten bij de protestantse bevolking, werd gevierd. Hij had een grote invloed op de formulering van het [[Bisschoppelijk mandement van 1954]], waarin katholieken aangespoord werden zich in te zetten voor de maatschappij via katholieke sociale organisaties en het lidmaatschap van socialistische organisaties werd verboden.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op cit.'', p. 220–238, toont aan dat anders dan latere auteurs – die het beeld van de in hun ogen progressieve kardinaal van na het Concilie met dat van de coadjutor wilden verzoenen – ten onrechte meenden dat Alfrink een matigende invloed op de tekst van het mandement zou hebben gehad. In werkelijkheid was hij er de voornaamste auteur van.</ref>
In de jaren 1954–55 werden de Nederlandse seminaries gevisiteerd door de [[Jezuïeten|Jezuïet]] [[Sebastiaan Tromp]], consultor van het [[Congregatie voor de Geloofsleer|Heilig Officie]] en hoogleraar aan de [[Pauselijke Universiteit Gregoriana]]. Rome had er namelijk lucht van gekregen dat de Nijmeegse zenuwarts [[Anna Terruwe]] priesters en seminaristen met neurotische aandoeningen adviseerde toe te geven aan hun lustgevoelens, en dus aan datgene wat als zwaar zondig gold. De visitatie vond plaats in een sfeer van geheimzinnigheid en intimidatie. De visitator bezocht ook Alfrink aan de Maliebaan, waar hij zich – volgens Alfrink – gedroeg als ''ware hij de Heilige Vader zelf''. Het resultaat van de visitatie was dat Terruwe in diskrediet werd gebracht en dat haar leermeester, professor [[Willem Duynstee]] in [[1957]] naar Rome werd verbannen. Alfrink koos in deze kwestie de zijde van Terruwe, die overigens in [[1960-1969|de jaren 60]] zou worden gerehabiliteerd.<ref>Ton H. M. van Schaik, ''op. cit.'' 260–261.</ref>
In de jaren 1954–55 werden de Nederlandse seminaries gevisiteerd door de [[jezuïeten|jezuïet]] [[Sebastiaan Tromp]], consultor van het [[Congregatie voor de Geloofsleer|Heilig Officie]] en hoogleraar aan de [[Pauselijke Universiteit Gregoriana]]. Rome had er namelijk lucht van gekregen dat de Nijmeegse zenuwarts [[Anna Terruwe]] priesters en seminaristen met neurotische aandoeningen adviseerde toe te geven aan hun lustgevoelens, en dus aan datgene wat als zwaar zondig gold. De visitatie vond plaats in een sfeer van geheimzinnigheid en intimidatie. De visitator bezocht ook Alfrink aan de Maliebaan, waar hij zich – volgens Alfrink – gedroeg als ''ware hij de Heilige Vader zelf''. Het resultaat van de visitatie was dat Terruwe in diskrediet werd gebracht en dat haar leermeester, professor [[Willem Duynstee]] in [[1957]] naar Rome werd verbannen. Alfrink koos in deze kwestie de zijde van Terruwe, die overigens in [[1960-1969|de jaren 60]] zou worden gerehabiliteerd.<ref>Ton H. M. van Schaik, ''op. cit.'' 260–261.</ref>
Als coadjutor slaagde Alfrink er niet in erg geliefd te worden bij zijn medewerkers en de priesters van het aartsbisdom. Hij sprak graag over zichzelf als ''Uw bisschop'', maar creëerde tegelijkertijd een grote afstand tot de mensen in het aartsdiocees. Daarbij bediende hij zich vaak van enigszins cynisch commentaar, dat vele toehoorders deed huiveren. Verder placht hij priesters die hij aantrof bij feestelijkheden buiten hun parochie te begroeten met ''Zo X [achternaam], jij ook hier?'', daarmee suggererend dat de priester zich ergens bevond waar hij niet behoorde te zijn. Een priester die door Alfrink werd aangetroffen bij een kerkwijding buiten zijn dorp antwoordde eens op een dergelijke vraag: ''Zeker, monseigneur. Als U ermee instemt ben ik hier geboren''.<ref>Voor Alfrinks optreden als coadjutor: Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 184–238, citaat, aldaar op p. 253</ref>
Als coadjutor slaagde Alfrink er niet in erg geliefd te raken bij zijn medewerkers en de priesters van het aartsbisdom. Hij sprak graag over zichzelf als ''Uw bisschop'', maar creëerde tegelijkertijd een grote afstand tot de mensen in het aartsdiocees. Daarbij bediende hij zich vaak van enigszins cynisch commentaar dat vele toehoorders deed huiveren. Zo placht hij priesters die hij aantrof bij feestelijkheden buiten hun parochie te begroeten met ''Zo X [achternaam], jij ook hier?'', daarmee suggererend dat de priester zich ergens bevond waar hij niet behoorde te zijn. Een priester die door Alfrink werd aangetroffen bij een kerkwijding buiten zijn dorp antwoordde eens op een dergelijke vraag: ''Zeker, monseigneur. Als U ermee instemt, ben ik hier geboren''.<ref>Voor Alfrinks optreden als coadjutor: Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 184–238, citaat, aldaar op p. 253</ref>
== Aartsbisschop en kardinaal ==
== Aartsbisschop en kardinaal ==
[[Bestand:Aankomst kardinaal Alfrink uit Rome, Bestanddeelnr 911-1550.jpg|miniatuur|links|Aartsbisschop Alfrink, net geland in Rome, waar hij zijn kardinaalshoed in ontvangst zal nemen]]
[[Bestand:Eglise San Gioacchino in Prati.JPG|thumb|right|De ''San Gioacchino ai Prati di Castello'', [[titelkerk]] van kardinaal Alfrink]]
Na het overlijden van De Jong in [[1955]] werd hij op 3 november van dat jaar benoemd tot aartsbisschop van het [[Aartsbisdom Utrecht (Rooms-katholieke Kerk)|aartsbisdom Utrecht]] en daarmee metropoliet van de Nederlandse kerkprovincie. Het eerste waar hij in zijn nieuwe hoedanigheid mee te maken kreeg was de grootschalige reorganisatie van de Nederlandse kerkprovincie. Zo werd er een nieuw [[bisdom Groningen-Leeuwarden|bisdom Groningen]] gecreëerd dat de drie Noordelijke provincies omvatte en een nieuw [[bisdom Rotterdam]] dat het Zuiden van het [[bisdom Haarlem-Amsterdam|bisdom Haarlem]] ging omvatten. Utrecht, dat de drie Noordelijke provincies was kwijtgeraakt, moest – zeer tot verdriet van Alfrink – ook [[Het Gooi]] afstaan aan het bisdom Haarlem.
Na het overlijden van De Jong in 1955 werd Alfrink op 3 november van dat jaar benoemd tot aartsbisschop van het [[Aartsbisdom Utrecht (Rooms-Katholieke Kerk)|aartsbisdom Utrecht]] en daarmee metropoliet van de Nederlandse kerkprovincie. Het eerste waar hij in zijn nieuwe hoedanigheid mee te maken kreeg was de grootschalige reorganisatie van de Nederlandse kerkprovincie. Zo werd er een nieuw [[bisdom Groningen-Leeuwarden|bisdom Groningen]] gecreëerd dat de drie Noordelijke provincies omvatte en een nieuw [[bisdom Rotterdam]] dat het Zuiden van het [[bisdom Haarlem-Amsterdam|bisdom Haarlem]] ging omvatten. Utrecht, dat de drie Noordelijke provincies was kwijtgeraakt, moest – zeer tot verdriet van Alfrink – ook [[Het Gooi]] afstaan aan het bisdom Haarlem.
===Kardinaal-priester van de San Gioacchino===
===Kardinaal-priester van de San Gioacchino===
[[Bestand:Eglise San Gioacchino in Prati.JPG|miniatuur|links|De ''San Gioacchino ai Prati di Castello'', de [[titelkerk]] van kardinaal Alfrink]]
In 1957 werd hij benoemd tot [[Militair ordinariaat|eerste legerbisschop van het nieuw opgerichte Nederlands militair ordinariaat]]. Door [[paus Johannes XXIII]] werd hij tijdens het [[consistorie]] van [[28 maart]] [[1960]] [[kardinaal-priester]] van de ''[[San Gioacchino ai Prati di Castello]]'' gecreëerd. Sommigen – onder wie zeker ook Alfrink zelf – hadden deze verheffing eerder verwacht, maar aannemelijk is dat paus Johannes zich in het begin van zijn pontificaat trachtte te houden aan de nog door [[paus Sixtus V]] gestelde norm die bepaalde dat het [[College van Kardinalen]] niet groter mocht zijn dan zeventig kardinalen. Pas in de loop van de tijd zou Johannes die norm ruim gaan overschrijden.<ref>De norm werd pas door [[paus Paulus VI]] definitief vastgesteld op een maximum van 120 kiesgerechtigde kardinalen</ref> Daarbij moet worden bedacht dat Utrecht in het geheel nog geen zekere kardinaalszetel was. Vóór Alfrink was enkel zijn directe voorganger De Jong kardinaal gecreëerd, en deze creatie werd gezien als een eerbetoon aan de man die zich gedurende de Duitse bezetting kranig had geweerd.<ref>Alfrinks opvolger, [[Johannes Willebrands]] was al kardinaal toen hij bezit nam van de Utrechtse zetel. Pas diens opvolger [[Adrianus Simonis]] werd na zijn benoeming tot aartsbisschop kardinaal gecreëerd, zodat sprake is van een broze traditie.</ref> In 1960 was een kardinaal nog een soort overgangsfiguur tussen de renaissancevorst of de zeventiende- en achttiende-eeuwse ''Principe'', de ''Prins der Kerk'' en het moderne lid van een veel talrijker internationaal pauselijk adviescollege, zoals zich het [[College van Kardinalen]] na het Tweede Vaticaans Concilie zou ontwikkelen. Alfrinks kardinaalscreatie – nog compleet met [[cappa magna]] en [[galero|kardinaalshoed]], die daags na het consistorie door een medewerker van het Apostolisch Paleis bij Alfrink op het Nederlands College werd bezorgd – betekende ook een grote gebeurtenis in Nederland. Toen hij eenmaal terug was op het aartsbisschoppelijk paleis aan de Maliebaan, kwamen tal van hoogwaardigheidsbekleders de kardinaal persoonlijk gelukwensen.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'' staat (p. 296 e.v.) uitgebreid stil bij alle feestelijkheden</ref> Tijdens die receptie sprak de [[bisdom Haarlem-Amsterdam|bisschop van Haarlem]], [[Johannes Petrus Huibers|Mgr. Huibers]], Alfrink toe:
In 1957 werd hij benoemd tot [[Militair ordinariaat|eerste legerbisschop van het nieuw opgerichte Nederlands militair ordinariaat]]. Door [[paus Johannes XXIII]] werd hij tijdens het [[consistorie]] van [[28 maart]] [[1960]] [[kardinaal-priester]] van de ''[[San Gioacchino ai Prati di Castello]]'' gecreëerd. Sommigen – onder wie zeker ook Alfrink zelf{{bron||2019|03|27}} – hadden deze verheffing eerder verwacht, maar aannemelijk is dat [[paus Johannes XIII]] zich in het begin van zijn pontificaat trachtte te houden aan de nog door [[paus Sixtus V]] gestelde norm die bepaalde dat het [[College van Kardinalen]] niet groter mocht zijn dan zeventig kardinalen. Pas in de loop van de tijd zou [[Johannes XIII]] die norm ruim gaan overschrijden.<ref>De norm werd pas door [[paus Paulus VI]] definitief vastgesteld op een maximum van 120 kiesgerechtigde kardinalen</ref> Daarbij moet worden bedacht dat Utrecht in het geheel nog geen zekere kardinaalszetel was. Vóór Alfrink was enkel zijn directe voorganger, De Jong, kardinaal gecreëerd, en deze creatie werd gezien als een eerbetoon aan de man die zich gedurende de [[Nederland_in_de_Tweede_Wereldoorlog#De_bezetting|Duitse bezetting]] kranig had geweerd.<ref>Alfrinks opvolger, [[Johannes Willebrands]], was al kardinaal toen hij bezit nam van de Utrechtse zetel. Pas diens opvolger [[Adrianus Simonis]] werd na zijn benoeming tot aartsbisschop kardinaal gecreëerd, zodat er sprake is van een broze traditie.</ref> In 1960 was een kardinaal nog een soort overgangsfiguur tussen de renaissancevorst of de zeventiende- en achttiende-eeuwse ''Principe'', de ''Prins van de Kerk'' en het moderne lid van een veel talrijker internationaal pauselijk adviescollege, zoals zich het [[College van Kardinalen]] na het [[Tweede Vaticaans Concilie]] zou ontwikkelen. Alfrinks kardinaalscreatie – nog compleet met [[cappa magna]] en [[galero|kardinaalshoed]], die daags na het consistorie door een medewerker van het Apostolisch Paleis bij Alfrink op het Nederlands College werd bezorgd – betekende ook een grote gebeurtenis in Nederland. Toen hij eenmaal terug was op het aartsbisschoppelijk paleis aan de Maliebaan, kwamen tal van hoogwaardigheidsbekleders de kardinaal persoonlijk gelukwensen.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'' staat (p. 296 e.v.) uitgebreid stil bij alle feestelijkheden</ref> Tijdens die receptie sprak de [[bisdom Haarlem-Amsterdam|bisschop van Haarlem]], [[Johannes Petrus Huibers|Mgr. Huibers]], Alfrink toe:
{{cquote|Wij staan als tussen twee werelden op de drempel van een nieuwe tijd. Er wordt verandering en vernieuwing gevraagd op alle gebied. Dat zal zeker niet gaan zonder strijd. De taak die U wacht zal niet gemakkelijker zijn, doch als er strijd gevoerd moet worden voor waarheid, liefde en recht, dan zult Gij U gesteund weten door de eerbiedige liefde en onverbreekbare trouw van geheel het gelovige volk<ref>Geciteerd in: Michel van der Plas, ''Dagboek van het Concilie'' Amsterdam/Brussel, Elsevier, 1963, p. 48</ref>}}
Tegen zijn medebisschoppen had Alfrink voor zijn vertrek naar Vaticaanstad gezegd: ''we zullen maar gewoon blijven doen'', waarop de [[Bisdom 's-Hertogenbosch|Bossche bisschop]] [[Wilhelmus Mutsaerts]] antwoordde: ''Aan ons zal het niet liggen''.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 286</ref>
<blockquote>''Wij staan als tussen twee werelden op de drempel van een nieuwe tijd. Er wordt verandering en vernieuwing gevraagd op alle gebied. Dat zal zeker niet gaan zonder strijd. De taak die U wacht zal niet gemakkelijker zijn, doch als er strijd gevoerd moet worden voor waarheid, liefde en recht, dan zult Gij U gesteund weten door de eerbiedige liefde en onverbreekbare trouw van geheel het gelovige volk''<ref>Geciteerd in: Michel van der Plas, ''Dagboek van het Concilie'' Amsterdam/Brussel, Elsevier, 1963, p. 48</ref></blockquote>
Tegen zijn bisschoppen had Alfrink voor zijn vertrek naar Rome gezegd: ''We zullen maar gewoon blijven doen.'', waarop de [[Bisdom 's-Hertogenbosch|Bossche bisschop]] [[Wilhelmus Mutsaerts]] antwoordde: ''Aan ons zal het niet liggen''.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 286</ref>
===De doop van prinses Irene===
===De doop van prinses Irene===
In [[1963]] werd Alfrink door prins[[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|Bernhard]] benaderd met de vraag zich in Rome met prinses [[Irene van Lippe-Biesterfeld|Irene]] te verstaan over haar voorgenomen overgang naar de Rooms-katholieke Kerk, dit in verband met haar voorgenomen huwelijk met [[Carlos Hugo van Bourbon-Parma]]. Nadat hij in Rome was aangekomen bleek er onduidelijkheid te bestaan over de wijze waarop prinses Irene in [[1940]] op [[Buckingham Palace]] was gedoopt. Volgens het katholieke [[sacrament]] van de doop, moest er echt sprake zijn van overgieten met wijwater, in plaats van – zoals de protestanten deden – het deppen met water. Een telefoontje naar Soestdijk had kunnen volstaan, maar Alfrink besloot tot herdoop ''sub conditione''. Dat was een gebruikelijke vorm van herdopen die bij gemengde huwelijken wel plaatsvond. De gebruikte formulering luidde dan: ''indien Gij niet gedoopt zijt, zo doop ik U in de naam van etc''. De herdoop vond plaats in de binnenkapel van de [[Sint-Paulus buiten de Muren]] en leidde tot grote beroering in zowel politiek Nederland als binnen de Nederlandse oecumenische beweging, waar het herdopen gezien werd als een regelrechte belediging.<ref>[http://geschiedenis.vpro.nl/programmas/2899536/afleveringen/2883007/items/2883047/ De zaak Irene]</ref> Later zou het huwelijk van Irene en Carlos Hugo niet worden voltrokken door de paus, zoals de Bourbons wilden, en evenmin door Alfrink, maar door de vroegere nuntius Paolo Giobbe.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 351, schrijft dat de paus zijn vingers niet wilde branden: noch aan de Carlistische beweging, noch aan de oecumenische spanningen in Nederland</ref> Volgens Ton van Schaik had Alfrink niet voorzien dat de herdoop tot grote narigheid zou leiden. Later heeft Alfrink gezegd dat als hij het allemaal geweten had hij het niet gedaan had. Hij heeft zijn excuus aangeboden. Hij stond onder de zware druk van de Bourbons, een oud-adellijke familie waar hij hoog tegen op keek.<ref>[http://geschiedenis.vpro.nl/programmas/2899536/afleveringen/2883007/items/2883060/ De gevolgen van de geheime doop voor de oecumenische beweging] en Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'' 351, waar een brief van Alfrink wordt geciteerd aan de Generale Synode der Nederlands Hervormde Kerk: ''Ik stel er overigens prijs op te verklaren, dat indien ik met betrekking tot de doop, die in 1940 plaatsvond, over de gegevens had kunnen beschikken die mij thans zijn verstrekt, geen voorwaardelijke doop had hoeven geschieden''</ref> De gebeurtenissen leidden tot een, tot dan toe ongekende, ontmoeting tussen katholieken en de kerken van de Reformatie, waar men in een diepgaand oecumenisch gesprek over de doop en gemengde huwelijken kwam tot wederzijdse dooperkenning en gemeenschappelijke regels met betrekking tot kerkovergang.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 352</ref>
In [[1963]] werd Alfrink, vermoedelijk door de Franse titulair-abt en vriend van de familie De Bourbon, dom Robert de Floris [[benedictijnen|OSB]], benaderd met de vraag zich in Rome met prinses [[Irene van Lippe-Biesterfeld|Irene]] te verstaan over haar voorgenomen overgang naar de Rooms-Katholieke Kerk, dit in verband met haar voorgenomen huwelijk met [[Carlos Hugo van Bourbon-Parma]]. Nadat hij in Rome was aangekomen bleek er onduidelijkheid te bestaan over de wijze waarop prinses Irene in 1940 op [[Buckingham Palace]] was gedoopt. Volgens het katholieke [[sacrament]] van de doop, moest er echt sprake zijn van overgieten met wijwater, in plaats van – zoals de protestanten deden – het deppen met water. Een telefoontje naar Soestdijk had kunnen volstaan, maar Alfrink besloot tot herdoop ''sub conditione''. Dat was een gebruikelijke vorm van herdopen die bij gemengde huwelijken wel plaatsvond. De gebruikte formulering luidde dan: ''indien Gij niet gedoopt zijt, zo doop ik U in de naam van etc''. De herdoop vond plaats in de binnenkapel van de [[Sint-Paulus buiten de Muren]] en leidde tot grote beroering in zowel politiek Nederland als binnen de Nederlandse oecumenische beweging, waar het herdopen gezien werd als een regelrechte belediging.<ref>[http://geschiedenis.vpro.nl/programmas/2899536/afleveringen/2883007/items/2883047/ De zaak Irene]</ref> Later zou het huwelijk van Irene en Carlos Hugo niet worden ingezegend door de paus, zoals de Bourbons wilden, en evenmin door Alfrink, maar door de vroegere nuntius Paolo Giobbe.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 351, schrijft dat de paus zijn vingers niet wilde branden: noch aan de Carlistische beweging, noch aan de oecumenische spanningen in Nederland</ref> Volgens [[Ton van Schaik]] had Alfrink niet voorzien dat de herdoop tot grote narigheid zou leiden. Later heeft Alfrink gezegd dat als hij het allemaal geweten had hij het niet gedaan had. Hij heeft zijn excuus aangeboden. Hij stond onder de zware druk van de [[Huis Bourbon|Bourbons]], een oud-adellijke familie waar hij hoog tegen op keek.<ref>[http://geschiedenis.vpro.nl/programmas/2899536/afleveringen/2883007/items/2883060/ De gevolgen van de geheime doop voor de oecumenische beweging] en Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'' 351, waar een brief van Alfrink wordt geciteerd aan de Generale Synode der Nederlands Hervormde Kerk: ''Ik stel er overigens prijs op te verklaren, dat indien ik met betrekking tot de doop, die in 1940 plaatsvond, over de gegevens had kunnen beschikken die mij thans zijn verstrekt, geen voorwaardelijke doop had hoeven geschieden''</ref> De gebeurtenissen leidden tot een, tot dan toe ongekende, ontmoeting tussen katholieken en de kerken van de Reformatie, waar men in een diepgaand oecumenisch gesprek over de doop en gemengde huwelijken kwam tot wederzijdse dooperkenning en gemeenschappelijke regels met betrekking tot kerkovergang.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 352</ref>
=== Tweede Vaticaans Concilie ===
=== Het Tweede Vaticaans Concilie ===
[[Bestand:Konzilseroeffnung 1.jpg|thumb|right|Opening van het Concilie]]
[[Bestand:Konzilseroeffnung 1.jpg|miniatuur|Opening van het Concilie]]
Alfrink kreeg een plaats in de commissie van voorbereiding voor het Tweede Vaticaans Concilie (1962–1965) en werd gekozen in het tienkoppige [[presidium]], waarvan hij zowel in leeftijd als in anciënniteit het jongste lid was. De voorbereidingscommissie zette de lijnen uit voor het Concilie aan de hand van een nauwgezette bespreking van conceptteksten. Alfrink maakte daarbij gebruik van het doorwrochte theologisch voorwerk dat door de Utrechtse theologen [[Herman Fortmann]] en [[Frans Haarsma]] werd verricht. Voorafgaand aan het Concilie publiceerden de Nederlandse bisschoppen een herderlijk schrijven dat in een Italiaanse – door de [[Salesianen van Don Bosco|Salesianen]] verzorgde en naar later bleek foutieve – vertaling de indruk wekte dat de Nederlandse bisschoppen de pauselijke onfeilbaarheid ter discussie wilden stellen. Deze brief was het begin van een zekere spanning tussen het Nederlands episcopaat en de Romeinse Curie, die zich tijdens – en na – het Concilie nog zou verdiepen.<ref>{{it}}[http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1987/12/18/scomparso-alfrink-il-primate-olandese-che.html E' Scomparso Alfrink il Primate Olandese che si oppose alla Curia]</ref> Voorafgaand aan het Concilie trok Alfrink het land door om overal te spreken over de naderende kerkvergadering. Ter voorbereiding op het Concilie werd in opdracht van het Nederlands episcopaat het [[Pastoraal Instituut van de Nederlandse Kerkprovincie]] (PINK) opgericht. Dit instituut, dat onder leiding stond van de franciscaan [[Walter Goddijn]], zou uitgroeien tot de motor van de vernieuwingsbeweging in de Nederlandse kerkprovincie, tot het in [[1972]] werd opgeheven.
[[Bestand:Stamps of Germany (BRD) 1969, MiNr 609.jpg|thumb|left|120px|paus Johannes XXIII]]
Alfrink kreeg een plaats in de commissie van voorbereiding voor het Tweede Vaticaans Concilie (1962–1965) en werd gekozen in het tienkoppige [[presidium]], waarvan hij zowel in leeftijd als in anciënniteit het jongste lid was. De voorbereidingscommissie zette de lijnen uit voor het Concilie aan de hand van een nauwgezette bespreking van conceptteksten. Alfrink maakte daarbij gebruik van het doorwrochte theologisch voorwerk dat door de Utrechtse theologen [[Herman Fortmann]] en [[Frans Haarsma]] werd verricht. Voorafgaand aan het Concilie publiceerden de Nederlandse bisschoppen een herderlijk schrijven dat in een Italiaanse – door de [[Salesianen van Don Bosco|Salesianen]] verzorgde en naar later bleek foutieve – vertaling de indruk wekte dat de Nederlandse bisschoppen de pauselijke onfeilbaarheid ter discussie wilden stellen. Deze brief was het begin van een zekere spanning tussen het Nederlands episcopaat en de Romeinse Curie, die zich tijdens – en na – het Concilie nog zou verdiepen.<ref>{{it}}[http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1987/12/18/scomparso-alfrink-il-primate-olandese-che.html E' Scomparso Alfrink il Primate Olandese che si oppose alla Curia]</ref> Voorafgaand aan het concilie trok Alfrink het land door om overal te spreken over de naderende kerkvergadering. Ter voorbereiding op het Concilie werd in opdracht van het Nederlands episcopaat het [[Pastoraal Instituut van de Nederlandse Kerkprovincie]] (PINK) opgericht. Dit instituut, dat onder leiding stond van de jezuïet [[Walter Goddijn]], zou uitgroeien tot de motor van de vernieuwingsbeweging in de Nederlandse kerkprovincie, tot het in [[1972]] werd opgeheven.
Tijdens dat Concilie zat Alfrink verscheidene sessies voor. Eén anekdote tijdens Alfrinks voorzitterschap kreeg zowel in het buitenland als in Nederland bijzonder veel aandacht. Het betrof een aanvaring tussen Alfrink en [[Alfredo Ottaviani|kardinaal Ottaviani]], de - oppermachtig geachte - secretaris van het [[Congregatie (Curie)|Heilig Officie]]. Tijdens de eerste periode, tijdens de behandeling van het document over de liturgie, overschreed Ottaviani (1890–1979), die bezig was aan een pleidooi om de liturgie met de nodige omzichtigheid te behandelen, de voorgeschreven limiettijd van tien minuten. Toen kardinaal Alfrink hem hierop wees (''Eminentia vestra habeat me excusatum, quindecim momenta praeterierunt'' – Pardon, eminentie, er zijn al vijftien minuten voorbij), zei Ottaviani ''Ego iam finivi, iam finivi, iam finivi'' (ik ben al klaar) en terwijl hij naar zijn plaats terugliep klonk er luid applaus in de Sint-Pieter (''plausus in aula'').<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 328</ref> De vernederde Ottaviani bleef een paar dagen weg van het Concilie, maar hervatte daarna onverstoorbaar zijn werk. Deze - ogenschijnlijk onbeduidende - anekdote betekende veel voor het verloop van het Concilie. Voor het eerst voelden de concilievaders dat zij een eigen macht vormden tegenover de Curie. Ook Alfrink heeft het voorval als zodanig geduid, zij het dat hij zich - later - ongelukkig toonde over de openlijke bijval van het Concilie bij zijn ingreep, die volgens hem niets met kerkpolitiek, maar vooral met de vergaderorde te maken had.<ref>''Ontwijding'', [[Karel Van Isacker|Karel Van Isacker s.j.]], [[Davidsfonds]], 1989</ref><ref>''[http://www.ewtn.com/library/Theology/SIPVAT2.HTM What went wrong with Vatican II, The Catholic Crisis Explained]'', Ralph M. McInerny, www.ewtn.com</ref><ref>Ralph W. Wiltgen, ''The Rhine Flows into the Tiber'', [[New York City|New York]], 1967, p. 28–29</ref>
Tijdens dat Concilie zat Alfrink verscheidene sessies voor. Eén gebeurtenis tijdens Alfrinks voorzitterschap kreeg zowel in het buitenland als in Nederland bijzonder veel aandacht. Het betrof een aanvaring tussen Alfrink en [[Alfredo Ottaviani|kardinaal Ottaviani]], de – oppermachtig geachte – secretaris van het [[Congregatie (Curie)|Heilig Officie]]. Tijdens de eerste periode, tijdens de behandeling van het document over de liturgie, overschreed Ottaviani (1890–1979), die bezig was aan een pleidooi om de liturgie met de nodige omzichtigheid te behandelen, de voorgeschreven limiettijd van tien minuten. Toen kardinaal Alfrink hem hierop wees (''Eminentia vestra habeat me excusatum, quindecim momenta praeterierunt'' – Pardon, eminentie, er zijn al vijftien minuten voorbij), zei Ottaviani ''Ego iam finivi, iam finivi, iam finivi'' (ik ben al klaar) en terwijl hij naar zijn plaats terugliep klonk er luid applaus in de Sint-Pieter (''plausus in aula'').<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 328</ref> De vernederde Ottaviani bleef een paar dagen weg van het Concilie, maar hervatte daarna onverstoorbaar zijn werk. Deze – ogenschijnlijk onbeduidende – anekdote betekende veel voor het verloop van het Concilie. Voor het eerst voelden de concilievaders dat zij een eigen macht vormden tegenover de Curie. Ook Alfrink heeft het voorval als zodanig geduid, zij het dat hij zich – later – ongelukkig toonde over de openlijke bijval van het Concilie bij zijn ingreep, die volgens hem niets met kerkpolitiek, maar vooral met de vergaderorde te maken had.<ref>''Ontwijding'', [[Karel Van Isacker|Karel Van Isacker s.j.]], [[Davidsfonds]], 1989</ref><ref>''[https://web.archive.org/web/20160918235154/https://www.ewtn.com/library/Theology/SIPVAT2.HTM What went wrong with Vatican II, The Catholic Crisis Explained]'', Ralph M. McInerny, www.ewtn.com</ref><ref>Ralph W. Wiltgen, ''The Rhine Flows into the Tiber'', [[New York (stad)|New York]], 1967, p. 28–29</ref>
Alfrink zou zich overigens ontwikkelen tot een van de meest gezaghebbende concilievaders. Hij zou in totaal 23 keer interveniëren en zijn bijdragen werden – het meest nog die over de bisschoppelijke collegialiteit – door vriend en vijand gewaardeerd om hun helderheid en doorwrochte theologische onderbouwing. Bij veel van zijn interventies was de Nijmeegse [[dominicanen|dominicaan]] [[Edward Schillebeeckx]] zijn vaste adviseur. Alfrink was er vooral op uit om de bisschoppen een grotere invloed te geven op het bestuur van de wereldkerk. Uitdrukkelijk was het daarbij niet zijn bedoeling om het [[primaatschap van Petrus|pauselijk primaat]] aan te tasten; hij wilde benadrukken dat de bisschoppen naast — en samen met — de paus een verantwoordelijkheid hadden. Daarbij richtte hij de aandacht ook en vooral op de rol van de [[Romeinse Curie]], die in zijn ogen te veel functioneerde als de uitvoerende macht van de paus alleen. Naar Alfrinks opvatting zou na de paus eerst het College van Bisschoppen moeten komen, en daarna – als uitvoerende dienst van zowel de paus als de bisschoppen – de Curie. Deze opvatting werd gedeeld door veel Europese bisschoppen. Het instrument van de [[bisschoppensynode]] leek aanvankelijk bedoeld als een uitvloeisel van Alfrinks ideeën, maar al spoedig na het Concilie slaagde de Romeinse Curie erin de bisschoppensynode zijn bestuurlijke invloed te ontnemen.
Alfrink zou zich overigens ontwikkelen tot een van de meest gezaghebbende concilievaders. Hij zou in totaal 23 keer interveniëren en zijn bijdragen werden – het meest nog die over de bisschoppelijke collegialiteit – door vriend en vijand gewaardeerd om hun helderheid en doorwrochte theologische onderbouwing. Bij veel van zijn interventies was de Nijmeegse [[dominicanen|dominicaan]] [[Edward Schillebeeckx]] zijn vaste adviseur. Alfrink was er vooral op uit om de bisschoppen een grotere invloed te geven op het bestuur van de wereldkerk. Uitdrukkelijk was het daarbij niet zijn bedoeling om het [[primaatschap van Petrus|pauselijk primaat]] aan te tasten; hij wilde benadrukken dat de bisschoppen naast — en samen met — de paus een verantwoordelijkheid hadden. Daarbij richtte hij de aandacht ook en vooral op de rol van de [[Romeinse Curie]], die in zijn ogen te veel functioneerde als de uitvoerende macht van de paus alleen. Naar Alfrinks opvatting zou na de paus eerst het College van Bisschoppen moeten komen, en daarna – als uitvoerende dienst van zowel de paus als de bisschoppen – de Curie. Deze opvatting werd gedeeld door veel Europese bisschoppen. Het instrument van de [[bisschoppensynode]] leek aanvankelijk bedoeld als een uitvloeisel van Alfrinks ideeën, maar al spoedig na het Concilie slaagde de Romeinse Curie erin de bisschoppensynode zijn bestuurlijke invloed te ontnemen.
[[Bestand:PABLO VI.jpg|thumb|right|Paus Paulus VI]]
[[Bestand:Paulus VI, by Catholic News Service, 1969.jpg|miniatuur|Paus Paulus VI (begin 1969)]]
Na de dood van paus Johannes nam Alfrink deel aan het [[conclaaf van 1963]], dat leidde tot de verkiezing van [[paus Paulus VI|Giovanni Battista Montini]] die de naam Paulus VI aannam. Tijdens de eerste zitting van het Concilie had Alfrink nog enkele dagen bij Montini gelogeerd en in die tijd was een vriendschap tussen beiden ontstaan die pas later – onder invloed van de spanningen in de Nederlandse kerkprovincie – zou bekoelen. Volgens Van Schaik is het aannemelijk dat Alfrink tijdens het conclaaf op Montini heeft gestemd. In elk geval is, aldus van Schaik,
Na de dood van paus Johannes nam Alfrink deel aan het [[conclaaf van 1963]], dat leidde tot de verkiezing van Giovanni Battista Montini, die de naam [[Paus Paulus VI|Paulus VI]] aannam. Tijdens de eerste zitting van het Concilie had Alfrink nog enkele dagen bij Montini gelogeerd en in die tijd was een vriendschap tussen beiden ontstaan die pas later – onder invloed van de spanningen in de Nederlandse kerkprovincie – zou bekoelen. Volgens Van Schaik is het aannemelijk dat Alfrink tijdens het conclaaf op Montini heeft gestemd. In elk geval is, aldus van Schaik,
{{cquote|(...) duidelijk dat Alfrink meer verwantschap vertoonde met de gecompliceerde en filosofisch ingestelde intellectueel Montini, dan met de goede paus Johannes voor wie natuur en bovennatuur als vanzelf in elkaar overgingen en die met Gods engelen en heiligen omging alsof ze op de boerderijen van zijn geboortedorp woonden<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 339</ref>}}
Vanaf 1966 begonnen er evenwel spanningen te ontstaan in Alfrinks relatie met paus Paulus VI. In 1966 gaf hij het [[imprimatur (kerkrecht)|imprimatur]] aan de [[Nieuwe Katechismus]], die later – op last van de paus – door een commissie van kardinalen werd bijgesteld.<ref>[http://www.rkdocumenten.nl/rkdocs/index.php?mi=600&doc=1260&id=0&highlight=alfrink#al Aan Kardinaal Alfrink], paus Paulus VI, 30 maart 1967</ref><ref>[http://www.rkdocumenten.nl/rkdocs/index.php?mi=600&doc=522 Cum in Neerlandia], Verklaring ter herziening van de Nieuwe Katechismus, Congregatie voor de Geloofsleer, kardinalen Frings, Lefèbvre, Jaeger, Florit, Browne en Joumet, 15 oktober 1968</ref> De eindredactie van deze Nederlandse 'Katechismus' was gevoerd door de [[jezuiet]] en [[kunstenaar]] Guus van Hemert (1927-2011). Bij diens uitvaart memoreerde zijn medebroeder Fried Pijnenborg Van Hemerts woorden: "Hadden wij er maar nooit het woord ''Katechismus'' op geplakt; dat had ons veel ellende bespaard.''<ref>Fried Pijnenborg sj, In Memoriam, Guus van Hemert 12 augustus 2011</ref>
<blockquote>'''(...) duidelijk dat Alfrink meer verwantschap vertoonde met de gecompliceerde en filosofisch ingestelde intellectueel Montini, dan met de goede paus Johannes voor wie natuur en bovennatuur als vanzelf in elkaar overgingen en die met Gods engelen en heiligen omging alsof ze op de boerderijen van zijn geboortedorp woonden''<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 339</ref></blockquote>
Vanaf 1966 begonnen er evenwel spanningen te ontstaan in Alfrinks relatie met paus Montini. In 1966 gaf hij het [[imprimatur (kerkrecht)|imprimatur]] aan de [[Nieuwe Katechismus]], die later – op last van de paus – door een commissie van kardinalen werd bijgesteld.<ref>[http://www.rkdocumenten.nl/rkdocs/index.php?mi=600&doc=1260&id=0&highlight=alfrink#al Aan Kardinaal Alfrink], Paus Paulus VI, 30 maart 1967</ref><ref>[http://www.rkdocumenten.nl/rkdocs/index.php?mi=600&doc=522 Cum in Neerlandia], Verklaring ter herziening van de Nieuwe Katechismus, Congregatie voor de Geloofsleer, kardinalen Frings, Lefèbvre, Jaeger, Florit, Browne en Joumet, 15 oktober 1968</ref> In 1966 begon ook het [[Pastoraal Concilie van de Nederlandse Kerkprovincie|Pastoraal Concilie]] dat – als experiment met kerkelijke democratie (hetgeen feitelijk een ''contradictio in terminis'' is) – door paus en Curie met argusogen werd gevolgd. Zowel de Katechismus als het Pastoraal Concilie kregen ook in de buitenlandse, en dan vooral de Italiaanse, pers veel aandacht, waarbij Alfrink als een van Rome losgezongen modernist te boek kwam te staan. In diezelfde periode presideerde hij het eerste symposium van de West-Europese bisschoppen (Noordwijkerhout, 1967). Dat symposium had als thema ''De praktische gezagsuitoefening van de bisschoppen en de inspraak van de leken''. Alleen al dit thema - in Rome kon men zich bij ''inspraak'' weinig voorstellen - wekte argwaan bij de Romeinse Curie. Die argwaan werd versterkt door het gevoel dat hier, buiten Rome om, een soort pseudosynode van West-Europese bisschoppen werd georganiseerd. In zijn openingswoord stond Alfrink stil bij het Concilie. Hij betoogde dat ''Vaticanum II'' een einde had gemaakt aan de gewoonte om de lokale kerken louter te zien als een onderdeel van de wereldkerk. Door het concilie was er, aldus Alfrink, een nieuwe - horizontale - saamhorigheid ontstaan tussen Rome en de lokale kerken, in plaats van de - verticale - gehoorzaamheid van daarvoor.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 386</ref>
In 1966 begon ook het [[Pastoraal Concilie van de Nederlandse Kerkprovincie|Pastoraal Concilie]] dat – als experiment met kerkelijke democratie (hetgeen feitelijk een ''contradictio in terminis'' is) – door paus en Curie met argusogen werd gevolgd. Zowel de Katechismus als het Pastoraal Concilie kregen ook in de buitenlandse, en dan vooral de Italiaanse, pers veel aandacht, waarbij Alfrink als een van Rome losgezongen modernist te boek kwam te staan. In diezelfde periode presideerde hij het eerste symposium van de West-Europese bisschoppen (Noordwijkerhout, 1967). Dat symposium had als thema ''De praktische gezagsuitoefening van de bisschoppen en de inspraak van de leken''. Alleen al dit thema – in Rome kon men zich bij ''inspraak'' weinig voorstellen – wekte argwaan bij de Romeinse Curie. Die argwaan werd versterkt door het gevoel dat hier, buiten Rome om, een soort pseudosynode van West-Europese bisschoppen werd georganiseerd. In zijn openingswoord stond Alfrink stil bij het Concilie. Hij betoogde dat ''Vaticanum II'' een einde had gemaakt aan de gewoonte om de lokale kerken louter te zien als een onderdeel van de wereldkerk. Door het Concilie was er, aldus Alfrink, een nieuwe – horizontale – saamhorigheid ontstaan tussen Rome en de lokale kerken, in plaats van de – verticale – gehoorzaamheid van daarvoor.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 386</ref>
[[Bestand:Kardinaal Alfrink (1970).jpg|miniatuur|Alfrink in 1970]]
===Pax Christi===
===Pax Christi===
Van 1964 tot 1978 was hij de internationale voorzitter van [[Pax Christi]] en van 1952 tot 1976 voorzitter van Pax Christi Nederland. Als voorzitter van Pax Christi Nederland speelde Alfrink een belangrijke rol in de vorming van het [[Interkerkelijk Vredesberaad]] (IKV) in [[1967]]. In [[1968]] baarde hij opzien door zich te keren tegen het voornemen van het [[kabinet-De Jong]] om de defensie-uitgaven met 225 miljoen te verhogen naar aanleiding van de [[Praagse Lente|inval van de SovjetUnie in Tsjecho-Slowakije]]. Alfrink zelf lichtte deze stellingname toe op televisie en de regering reageerde geprikkeld. Vicevoorzitter [[Wim Schuijt]], die namens de [[Katholieke Volkspartij|KVP]] zitting had in de [[Tweede Kamer der Staten-Generaal|Tweede Kamer]], legde zijn bestuursfunctie neer. Het betekende het begin van een zekere spanning tussen de kardinaal en de KVP.<ref>[http://www.ikvpaxchristi.nl/files/Documenten/Achterban%20informatie/50jaarPax-Ben-Schennink.pdf Ben Schennink, Op pad vanuit de wachtkamer. 50 jaar Pax Christi in vogelvlucht]</ref>
Van 1964 tot 1978 was hij de internationale voorzitter van [[Pax Christi]] en van 1952 tot 1976 voorzitter van Pax Christi Nederland. Als voorzitter van Pax Christi Nederland speelde Alfrink een belangrijke rol in de vorming van het [[Interkerkelijk Vredesberaad]] (IKV) in 1967. In 1968 baarde hij opzien door zich te keren tegen het voornemen van het [[kabinet-De Jong]] om de defensie-uitgaven met 225 miljoen te verhogen naar aanleiding van de [[inval van het Warschaupact in Tsjechoslowakije]]. Alfrink zelf lichtte deze stellingname toe op televisie en de regering reageerde geprikkeld. Vicevoorzitter [[Wim Schuijt]], die namens de [[Katholieke Volkspartij (Nederland)|KVP]] zitting had in de [[Tweede Kamer der Staten-Generaal|Tweede Kamer]], legde zijn bestuursfunctie neer. Het betekende het begin van een zekere spanning tussen de kardinaal en de KVP.<ref>[https://web.archive.org/web/20110727233739/http://www.ikvpaxchristi.nl/files/Documenten/Achterban%20informatie/50jaarPax-Ben-Schennink.pdf Ben Schennink, Op pad vanuit de wachtkamer. 50 jaar Pax Christi in vogelvlucht]</ref>
De Nederlandse afdeling van Pax Christi groeide in de tweede helft van de jaren 60 sterk. De organisatie ontwikkelde zich tot een vliegwiel van de vernieuwingsbeweging in de Kerk. Alfrink – hoewel in wezen eerder conservatief – kreeg door zijn voorzitterschap van Pax Christi een progressief imago. In [[1966]] publiceerde Pax Christi het beleidsdocument ''[[Pacem In Terris (encycliek)|Met Pacem in Terris onderweg]]'', waarin het concept van de vreedzame co-existentie een belangrijke rol speelde. Opsteller van het rapport was het katholieke [[Partij van de Arbeid (Nederland)|PvdA]]-[[Tweede Kamer der Staten-Generaal|kamerlid]] [[Geert Ruygers]].<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 373</ref>
De Nederlandse afdeling van Pax Christi groeide in de tweede helft van de jaren 60 sterk. De organisatie ontwikkelde zich tot een vliegwiel van de vernieuwingsbeweging in de Kerk. Alfrink – hoewel in wezen eerder voorzichtig behoudend – kreeg door zijn voorzitterschap van Pax Christi een progressief imago. In 1966 [[publicatie|publiceerde]] Pax Christi het beleidsdocument ''[[Pacem In Terris (encycliek)|Met Pacem in Terris onderweg]]'', waarin het concept van de vreedzame co-existentie een belangrijke rol speelde. Opsteller van het rapport was het katholieke [[Partij van de Arbeid (Nederland)|PvdA]]-[[Tweede Kamer der Staten-Generaal|Kamerlid]] [[Geert Ruygers]].<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 373</ref>
Overigens zou Alfrink zich later verzetten tegen de suggestie, die vooral in kringen van het [[Oud-Strijders Legioen]] populair was, dat ''Pax Christi'' feitelijk een soort crypto-communistische organisatie was, of althans dan toch in elk geval door [[Moskou]] werd [[subsidie|gesubsidieerd]]. In gesprek met [[Michel van der Plas]] nam hij opnieuw afstand van deze aantijging, toen hij het had over zijn bezoeken aan de [[Sovjet-Unie]]: ''Ieder betaalde de onkosten voor de ontvangst (...) de reiskosten werden door iedere club zelf gedragen. De laatste keer in Moskou heb ik mijn ticket uit mijn eigen zak betaald''.
Overigens zou Alfrink zich later verzetten tegen de suggestie, die vooral in kringen van het [[Oud-Strijders Legioen]] populair was, dat Pax Christi feitelijk een soort crypto[[communisme|communistische]] organisatie was, of althans dan toch in elk geval door [[Moskou]] werd [[subsidie|gesubsidieerd]]. In gesprek met [[Michel van der Plas]] nam hij opnieuw afstand van deze aantijging, toen hij het had over zijn bezoeken aan de [[Sovjet-Unie]]: ''Ieder betaalde de onkosten voor de ontvangst (...) de reiskosten werden door iedere club zelf gedragen. De laatste keer in Moskou heb ik mijn ticket uit mijn eigen zak betaald''.
Alfrink kwam in [[1970-1979|de jaren 70]] in conflict met de [[assumptionisten|pater assumptionist]] [[Winand Kotte]], toen deze de Sint-Willibrordusgemeenschap oprichtte en de [[neogotiek|neogotische]] [[Sint-Willibrordkerk (Utrecht)|Sint-Willibrorduskerk]] in [[Utrecht (stad)|Utrecht]] voor sloop behoedde. Kotte stichtte er de ''Sint-Willibrordus'', die zich ten doel stelde de Kerk in Nederland te vrijwaren van modernistische invloeden, vooral waar het de liturgie betrof. In 1975 leidde dit conflict tot een uitspraak van de kerkelijke rechtbank van het aartsbisdom waarin het Kotte werd verboden de sacramenten te bedienen. Later werd Kotte door de [[Congregatie voor de Clerus]] op alle punten vrijgesproken. Niettemin zou dit conflict pas in 2008 met [[Wim Eijk|Mgr. Eijk]] bijgelegd worden.<ref>[http://www.katholieknieuwsblad.nl/ Mgr. Eijk doorbreekt Utrechtse patstelling], Henk Rijkers, [[Katholiek Nieuwsblad]], [[24 oktober]] [[2008]]</ref>
Alfrink kwam in de [[1970-1979|jaren 70]] in conflict met de [[assumptionisten|pater assumptionist]] [[Winand Kotte]], toen deze de Sint-Willibrordusgemeenschap oprichtte en de [[neogotiek|neogotische]] [[Sint-Willibrordkerk (Utrecht)|Sint-Willibrorduskerk]] in [[Utrecht (stad)|Utrecht]] voor sloop behoedde. Kotte stichtte er de ''Sint-Willibrordus'', die zich ten doel stelde de Kerk in Nederland te vrijwaren van modernistische invloeden, vooral waar het de liturgie betrof. In 1975 leidde dit conflict tot een uitspraak van de kerkelijke rechtbank van het aartsbisdom waarin het Kotte werd verboden de sacramenten te bedienen. Later werd Kotte door de [[Congregatie voor de Clerus]] op alle punten vrijgesproken. Niettemin zou dit conflict pas in 2008 met [[Wim Eijk|aartsbisschop Eijk]] bijgelegd worden.<ref>[http://www.katholieknieuwsblad.nl/ Mgr. Eijk doorbreekt Utrechtse patstelling], Henk Rijkers, ''[[Katholiek Nieuwsblad]]'', [[24 oktober]] [[2008]]</ref>
=== Crisis in de Nederlandse Kerkprovincie ===
=== Crisis in de Nederlandse Kerkprovincie ===
[[Bestand:Johannes Gijsen.jpg|thumb|right|Mgr. Johannes Gijsen]]
Alfrink was aartsbisschop van het aartsbisdom Utrecht in een zeer onrustige tijd. Er was een crisis in de [[Rooms-katholieke Kerk|Katholieke Kerk]], in het geloof en in de relatie met het [[Vaticaanstad|Vaticaan]]. Het katholieke volksdeel werd steeds kleiner. Alfrink was een traditioneel ingestelde katholiek. Als aartsbisschop trachtte hij – naar later bleek tevergeefs – de uitersten binnen de Nederlandse kerkprovincie te verzoenen. Hij was aangeraakt door de geest van het Tweede Vaticaans Concilie en meende dat het zijn taak was de besluiten van het Concilie op een eigentijdse manier om te zetten in beleid voor de Nederlandse kerkprovincie. Alfrink wenste wel een open oog en oor te houden voor de noden van zijn geloofsgemeenschap, die er in die tijd onder meer in bestonden dat het aantal priesterroepingen sterk afnam, terwijl tegelijkertijd een groeiend aantal priesters uittrad om te gaan trouwen. Alfrinks imago van ''progressieve kerkvorst'' had hij overwegend te danken aan zijn optreden tijdens het Tweede Vaticaans Concilie, waar hij een van de voornaamste woordvoerders was op het punt van de bisschoppelijke collegialiteit. Ingrijpen tegen in zijn ogen al te progressief optredende gelovigen deed hij niet vaak, maar wel toen pastores van de Utrechtse studentenparochie celebreerden in een [[oecumene|oecumenische]] tafelviering. Na de derde zitting van het Pastoraal Concilie in Noordwijkerhout, zei Alfrink over zijn positie:
Alfrink was aartsbisschop van het aartsbisdom Utrecht in een zeer onrustige tijd. Er was een crisis in de [[Rooms-Katholieke Kerk|Katholieke Kerk]], in het geloof en in de relatie met het [[Vaticaanstad|Vaticaan]]. Het katholieke volksdeel werd steeds kleiner. Alfrink was een traditioneel ingestelde katholiek. Als aartsbisschop trachtte hij – naar later bleek tevergeefs – de uitersten binnen de Nederlandse kerkprovincie te verzoenen. Hij was aangeraakt door de geest van het Tweede Vaticaans Concilie en meende dat het zijn taak was de besluiten van het Concilie op een eigentijdse manier om te zetten in beleid voor de Nederlandse kerkprovincie. Alfrink wenste wel een open oog en oor te houden voor de noden van zijn geloofsgemeenschap, die er in die tijd onder meer in bestonden dat het aantal priesterroepingen sterk afnam, terwijl tegelijkertijd een groeiend aantal priesters uittrad om te gaan trouwen. Alfrinks imago van ''progressieve kerkvorst'' had hij overwegend te danken aan zijn optreden tijdens het Tweede Vaticaans Concilie, waar hij een van de voornaamste woordvoerders was op het punt van de bisschoppelijke collegialiteit. Ingrijpen tegen in zijn ogen al te progressief optredende gelovigen deed hij niet vaak, maar wel toen pastores van de Utrechtse studentenparochie celebreerden in een [[oecumene|oecumenische]] tafelviering, waarbij het [[eucharistisch gebed]] werd uitgesproken, en alle aanwezigen werden uitgenodigd deel te nemen aan de [[Heilige Communie]]. Na de derde zitting van het Pastoraal Concilie in Noordwijkerhout, zei Alfrink over zijn positie:
{{cquote|(...) ik moet nu eenmaal katholiek Nederland op velerlei manieren vertegenwoordigen. We weten allen, dat dat niet altijd even gemakkelijk is. Ik hoop alleen, dat onze katholieke gemeenschap altijd begrijpt, dat zij in mijn hart ligt en ik tracht die opdracht en die taak die ik nu eenmaal heb zo goed mogelijk te vervullen.<ref>Geciteerd in Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 422</ref>}}
De aanvaarding van het 'ambtsrapport', waarin de ontkoppeling van priesterschap en celibaat werd bepleit, in januari [[1970]], tijdens de vijfde zitting van het in [[1968]] begonnen [[Pastoraal Concilie van de Nederlandse Kerkprovincie|Concilie van Noordwijkerhout]], betekende voor Alfrink persoonlijk en voor de kerkprovincie echter een keerpunt. De Nederlandse kerkprovincie dolf het onderspit tegen Rome, waar Alfrink tweemaal moest verschijnen om uitleg te geven en nadere instructie te ontvangen. In Rome werd de periode na het Concilie gekenmerkt door het streven van de [[Romeinse Curie]] om haar greep op de wereldkerk te verstevigen, een streven dat vooral was ingegeven door het ogenschijnlijke verlies aan invloed dat ''Vaticanum II'' voor de Curie had opgeleverd. De kardinaal verloor, na de vijfde zitting van het Pastoraal Concilie, in Rome zijn al fors verminderde krediet, terwijl hij tegelijkertijd in Nederland aan krediet won. De spanningen binnen de kerkprovincie namen vervolgens zeer toe, mede door benoemingen van enkele Romegetrouwe bisschoppen onder wie [[Adrianus Simonis]] ([[Bisdom Rotterdam|Rotterdam]]) in 1970, [[Joannes Gijsen]] ([[bisdom Roermond|Roermond]]) in [[1972]], [[Henricus Bomers|Henny Bomers]] en (in mindere mate) [[Joseph Lescrauwaet]] (beiden in [[Bisdom Haarlem-Amsterdam|Haarlem]]) in [[1983]] en [[Johannes ter Schure]] ([[Bisdom 's-Hertogenbosch|'s-Hertogenbosch]]) in [[1984]].
<blockquote>''(...) ik moet nu eenmaal katholiek Nederland op velerlei manieren vertegenwoordigen. We weten allen, dat dat niet altijd even gemakkelijk is. Ik hoop alleen, dat onze katholieke gemeenschap altijd begrijpt, dat zij in mijn hart ligt en ik tracht die opdracht en die taak die ik nu eenmaal heb zo goed mogelijk te vervullen.<ref>Geciteerd in Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 422</ref></blockquote>
[[Bestand:Dr. Simonis tot bisschop gewijd-516072.ogg|thumb|260px|Beelden van de bisschopswijding van Dr. Simonis uit het bioscoopjournaal van 1 maart 1971]]
De benoeming van kapelaan Simonis op 30 december 1970 sloeg in Rotterdam, en overigens niet alleen daar, in als een bom. Aan die benoeming was een ingewikkelde inspraak voorafgegaan, waarbij drie kandidaten werden voorgedragen. Dezen zouden evenwel geen van allen worden benoemd. Alfrink was aangeslagen en teleurgesteld. Simonis had zich meer dan eens kritisch over de Nederlandse bisschoppenconferentie uitgelaten. Hij was – overigens op uitnodiging van diezelfde Conferentie – tijdens het Pastoraal Concilie de spreekbuis geweest van conservatief katholiek Nederland. Zijn benoeming op de zetel van Rotterdam leidde tot een verharding in de Nederlandse verhoudingen. Tijdens de homilie bij de wijding van Simonis zei Alfrink, sprekend over de toegenomen polarisatie en de verharding van standpunten die het gevolg waren van de benoeming:
{{cquote|Dat alles heeft veel schade gedaan aan de kerk en het heeft vertrouwen in de kerkelijke autoriteiten ondermijnd. En het meest spijtige daarbij is wellicht dat het vermeden had kunnen worden, wanneer men andere wegen was gegaan. Een herhaling van deze situatie moet tot alle prijs worden vermeden. Ik denk dat iedereen aan wie de toekomst van de Nederlandse kerk ter harte gaat, dit zal betreuren en zal verstaan hoezeer de opdracht van het episcopaat om ten opzichte van al hun gelovigen hun herdersambt waar te maken, daardoor is verzwaard.''<ref>Ton H. M. van Schaik, ''op. cit.'', 455–456</ref>}}
Alfrink heeft erg onder de [[polarisatie (conflict)|polarisatie]] geleden en trachtte de verschillende vleugels te verzoenen, maar effectieve verzoening bleef uit. Eenzaamheid en een zeker isolement is wellicht verbonden met deze functie, zei hij eens. [[Vicaris]] pater dr. [[Hans van Munster|H.M. van Munster]], [[Franciscanen|O.F.M.]], zijn rechterhand, zei ooit, toen Alfrink nog leefde: ''Over de kardinaal valt veel goeds te vertellen, maar ''aardig'' is hij niet. Kardinaal Simonis is aardig.'' Alfrink was een man die voor zover bekend – als aartsbisschop – door niemand werd getutoyeerd, ook niet privé door collega-bisschoppen.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 192, meldt dat Alfrink vlak voor zijn bisschopswijding een wandeling maakte met zijn Nijmeegse ''collega proximus'' [[Reinier Post]]. Deze vroeg hem of hij Alfrink mocht blijven tutoyeren, waarbij Alfrink duidelijk maakte dat dit tot de bisschopswijding zou zijn toegestaan.</ref>
De aanvaarding van het 'ambtsrapport', waarin de ontkoppeling van priesterschap en celibaat werd bepleit, in januari [[1970]], tijdens de vijfde zitting van het in [[1968]] begonnen [[Pastoraal Concilie van de Nederlandse Kerkprovincie|Concilie van Noordwijkerhout]], betekende voor Alfrink persoonlijk en voor de kerkprovincie echter een keerpunt. De Nederlandse kerkprovincie dolf het onderspit tegen Rome, waar Alfrink twee maal moest verschijnen om uitleg te geven en nadere instructie te ontvangen. In Rome werd de periode na het Concilie gekenmerkt door het streven van de [[Romeinse Curie]] om haar greep op de wereldkerk te verstevigen, een streven dat vooral was ingegeven door het ogenschijnlijke verlies aan invloed dat ''Vaticanum II'' voor de Curie had opgeleverd. De kardinaal verloor, na de vijfde zitting van het Pastoraal Concilie, in Rome zijn al fors verminderde krediet, terwijl hij tegelijkertijd in Nederland aan krediet won. De spanningen binnen de kerkprovincie namen vervolgens zeer toe, mede door benoemingen van enkele Rome-getrouwe bisschoppen onder wie [[Ad Simonis]] ([[Bisdom Rotterdam|Rotterdam]]) in 1970, [[Joannes Gijsen]] ([[bisdom Roermond|Roermond]]) in [[1972]], [[Henricus Bomers|Henny Bomers]] en (in mindere mate) [[Joseph Lescrauwaet]] (beiden in [[Bisdom Haarlem-Amsterdam|Haarlem]]) in [[1983]] en [[Johannes ter Schure]] ([[Bisdom 's-Hertogenbosch|'s-Hertogenbosch]]) in [[1984]].
== Onderscheiding ==
De benoeming van kapelaan Ad Simonis op 30 december 1970 sloeg in Rotterdam, en overigens niet alleen daar, in als een bom. Aan die benoeming was een ingewikkelde inspraak voorafgegaan, waarbij drie kandidaten werden voorgedragen. Dezen zouden evenwel geen van allen worden benoemd. Alfrink was aangeslagen en teleurgesteld. Simonis had zich meer dan eens kritisch over de Nederlandse bisschoppenconferentie uitgelaten. Hij was – overigens op uitnodiging van diezelfde Conferentie – tijdens het Pastoraal Concilie de spreekbuis geweest van conservatief katholiek Nederland. Zijn benoeming op de zetel van Rotterdam leidde tot een verharding in de Nederlandse verhoudingen. Tijdens de homilie bij de wijding van Simonis zei Alfrink, sprekend over de toegenomen polarisatie en de verharding van standpunten die het gevolg waren van de benoeming:
Kort voor Alfrinks [[emeritaat]], namelijk in 1974, bij zijn 50-jarig priester[[jubileum]], kreeg hij de versierselen uitgereikt van Ridder [[Grootkruis]] in de [[Orde van de Nederlandse Leeuw]]. Alfrink kreeg op deze wijze dezelfde eer als was toegevallen aan zijn voorganger, kardinaal De Jong, omwille van diens onverzettelijke houding tegenover de Duitsers. Alfrinks opvolgers – Johannes Willebrands en Adrianus Simonis – kregen de onderscheiding Ridder Grootkruis in de [[Orde van Oranje-Nassau]]. Dit grootkruis had Alfrink al in 1963 ontvangen.
== Emeritaat ==
<blockquote>''Dat alles heeft veel schade gedaan aan de kerk en het heeft vertrouwen in de kerkelijke autoriteiten ondermijnd. En het meest spijtige daarbij is wellicht dat het vermeden had kunnen worden, wanneer men andere wegen was gegaan. Een herhaling van deze situatie moet tot alle prijs worden vermeden. Ik denk dat iedereen aan wie de toekomst van de Nederlandse kerk ter harte gaat, dit zal betreuren en zal verstaan hoezeer de opdracht van het episcopaat om ten opzichte van al hun gelovigen hun herdersambt waar te maken, daardoor is verzwaard.''<ref>Ton H. M. van Schaik, ''op. cit.'', 455–456</ref></blockquote>
[[Bestand:Grave Bernardus Alfrink.JPG|miniatuur|Het graf van kardinaal Alfrink]]
Op 5 juli 1975 bood Alfrink – zoals voorzien is in het kerkelijk wetboek – zijn ontslag aan, dat tot zijn teleurstelling per kerende post door paus Paulus VI geaccepteerd werd. Alfrink raakte door deze onverwacht snelle aanvaarding van zijn ontslag uit evenwicht. Hij voelde zich gekwetst, werd ziek en was anderhalve maand niet tot werken in staat.<ref>[http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn5/alfrink Alfrink]</ref> Als zijn opvolger werd kardinaal [[Johannes Willebrands|Willebrands]] (1909–2006) benoemd, die zijn taak als president van de ''[[Pauselijke Raad ter Bevordering van de Eenheid van de Christenen]]'' in Rome niet wilde opgeven en Utrecht 'erbij' deed. Deze situatie duurde zeven jaar, waarna Willebrands terugkeerde naar Rome. Pas in 1982 lukte het Willebrands om twee hulpbisschoppen, dr. [[Johannes Antonius de Kok]], O.F.M. en drs. [[Johannes Bernardus Niënhaus]], naast zich te krijgen. Kardinaal Alfrink nam, samen met kardinaal Willebrands, deel aan het [[conclaaf van 1978 (augustus)|conclaaf van augustus 1978]], en toonde zich na afloop tevreden met de verkiezing van [[paus Johannes Paulus I|Albino Luciani]] tot paus Johannes Paulus I. Na diens plotselinge overlijden nam Alfrink ook deel aan het [[conclaaf van 1978 (oktober)|oktoberconclaaf van dat jaar]]. Uit de verkiezing van [[paus Johannes Paulus II|Karol Józef Wojtyła]], die de naam Johannes Paulus II aannam, meende hij te kunnen opmaken dat de kardinalen graag een geestverwant van Luciani als nieuw hoofd van de moederkerk zagen aantreden.
Alfrink bleef als emeritus de ontwikkelingen in de Nederlandse kerkprovincie op de voet volgen, hoewel hij zich er nooit in het openbaar over uitliet. Hij zag de [[Bijzondere Synode van de Bisschoppen van Nederland|Bijzondere Bisschoppensynode]] van de [[Nederlandse Bisschoppenconferentie|Nederlandse bisschoppen]], in Rome, als een kans om de eenheid in de kerkprovincie te herstellen. In die optimistische zin schreef hij paus Johannes Paulus II een brief waarin hij stelde dat Nederland louter orthodoxe bisschoppen kende.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 398</ref> Hij hield zich de laatste jaren van zijn leven bezig met de geschiedenis van zijn geboortestad Nijkerk en met de [[genealogie (geschiedkunde)|genealogie]] van de familie Alfrink.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 501, die op die plaats ook vertelt dat Alfrink in 1964 een historisch geïnteresseerde kandidaat, Matthijs de Vries, had benoemd tot pastoor in Nijkerk, in de hoop dat deze zou gaan publiceren over de geschiedenis van Nijkerk. De Vries zou Alfrink wat dit betreft niet teleurstellen.</ref>
Alfrink heeft erg onder de [[polarisatie (conflict)|polarisatie]] geleden en trachtte meerdere vleugels te verzoenen, maar effectieve verzoening bleef uit. Eenzaamheid en een zeker isolement is wellicht verbonden met deze functie, zei hij eens. Zijn rechterhand als [[vicaris]], pater dr. [[Hans van Munster|H.M. van Munster]], [[Franciscanen|O.F.M.]] zei ooit, toen Alfrink nog leefde: ''Over de kardinaal valt veel goeds te vertellen, maar ''aardig'' is hij niet. Kardinaal Simonis is aardig.'' Alfrink was ook een man die voor zover bekend – als aartsbisschop – door niemand werd getutoyeerd, ook niet privé door collega-bisschoppen.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 192, meldt dat Alfrink vlak voor zijn bisschopswijding een wandeling maakte met zijn Nijmeegse ''collega proximus'' [[Reinier Post]]. Deze vroeg hem of hij Alfrink mocht blijven tutoyeren, waarbij Alfrink duidelijk maakte dat dit tot de bisschopswijding zou zijn toegestaan.</ref>
Alfrink woonde de laatste jaren van zijn leven – met zijn huishoudster Dora – in een [[bungalow]] op [[Dijnselburg]] bij [[Huis ter Heide (Utrecht)|Huis ter Heide]], die – naar zijn bewoners – door de kardinaal wel ''Dora et Labora'' werd genoemd. De bungalow was speciaal voor de kardinaal ontworpen.
== Onderscheiding ==
Kort voor Alfrinks [[emeritaat]], namelijk bij zijn 50-jarig priesterjubileum, stond minister-president [[Joop den Uyl|Den Uyl]] ([[Partij van de Arbeid (Nederland)|PvdA]]) erop dat hijzelf – en niet zijn, katholieke, minister van Justitie [[Dries van Agt|Van Agt]] – de kardinaal de versierselen zou uitreiken van Ridder [[Grootkruis]] in de [[Orde van de Nederlandse Leeuw]], de hoogste Nederlandse onderscheiding. Alfrink kreeg op deze wijze dezelfde eer als zijn voorganger De Jong was toegevallen om diens onverzettelijke houding tegenover de Duitsers. Alfrinks opvolgers Johannes Willebrands en Ad Simonis kregen een andere, lagere onderscheiding, namelijk het grootkruis in de [[Orde van Oranje-Nassau]], dan bovendien in beide gevallen niet werd uitgereikt door de premier. Dit grootkruis had Alfrink overigens al in [[1963]] ontvangen.
=== Pausbezoek aan Nederland in mei 1985 ===
== Laatste jaren ==
Hij verscheen weer op televisie toen paus Johannes Paulus II op 12 mei 1985 de kardinaal ontmoette tijdens [[Pastoraal bezoek van paus Johannes Paulus II aan Nederland|zijn bezoek aan Nederland]].
[[Bestand:Joannes paulus I.jpg|thumb|right|Paus Johannes Paulus I, gekozen tijdens het conclaaf van augustus 1978]]
[[Bestand:Grave Bernardus Alfrink.JPG|thumb|right|Graf van kardinaal Alfrink]]
Op [[5 juli]] [[1975]] bood Alfrink – zoals voorzien is in het kerkelijk wetboek – zijn ontslag aan, dat tot zijn teleurstelling per kerende post door paus Paulus VI geaccepteerd werd. Alfrink raakte door deze onverwacht snelle aanvaarding van zijn ontslag uit evenwicht. Hij voelde zich gekwetst, werd ziek en was anderhalve maand niet tot werken in staat.<ref>[http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn5/alfrink Alfrink]</ref> Als zijn opvolger werd kardinaal [[Johannes Willebrands|Willebrands]] (1909–2006) benoemd, die zijn taak als President van de ''[[Pauselijke Raad ter Bevordering van de Eenheid van de Christenen]]'' in Rome niet wilde opgeven en Utrecht 'erbij' deed. Deze situatie duurde zeven jaar. Willebrands keerde weer terug naar Rome. Pas in 1982 lukte het deze om twee hulpbisschoppen, dr. [[Johannes Antonius de Kok]], O.F.M. en drs. [[Johannes Bernardus Niënhaus]], naast zich te krijgen. Kardinaal Alfrink nam, samen met kardinaal Willebrands, deel aan het [[conclaaf van 1978 (augustus)|conclaaf van augustus 1978]], en toonde zich na afloop tevreden met de verkiezing van [[paus Johannes Paulus I|Albino Luciani]] tot paus Johannes Paulus I. Na diens plotselinge overlijden nam Alfrink ook deel aan het [[conclaaf van 1978 (oktober)|oktoberconclaaf van dat jaar]]. Uit de verkiezing van [[paus Johannes Paulus II|Karol Józef Wojtyła]], die de naam Johannes Paulus II aannam, meende hij te kunnen opmaken dat de kardinalen graag een geestverwant van Luciani als nieuw hoofd van de moederkerk zagen aantreden.
Alfrink had aangegeven bij de ontmoeting van de paus met maatschappelijke groeperingen in de [[Jaarbeurs (Utrecht)|Jaarbeurs]] aanwezig te willen zijn. De organisatie wilde Alfrink bewust uit het programma van deze bijeenkomst houden omdat zij vreesden dat Alfrink hier meer applaus zou krijgen dan de paus. Daarom was de ontmoeting zonder publiek tijdens een lunch.<ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&query=alfrink&cql%5B%5D=%28date+_gte_+%2213-05-1985%22%29&cql%5B%5D=%28date+_lte_+%2213-05-1985%22%29&redirect=true&page=1&maxperpage=10&identifier=ddd:010962027:mpeg21:a0155&resultsidentifier=ddd:010962027:mpeg21:a0155&rowid=2 ''Teveel applaus voor bejaarde kardinaal?''] [[Het Vrije Volk]] d.d. 13 mei 1985</ref>
Alfrink bleef als emeritus de ontwikkelingen in de Nederlandse kerkprovincie op de voet volgen, hoewel hij zich er nooit in het openbaar over uitliet. Hij zag de [[Bijzondere Synode van de Bisschoppen van Nederland|Bijzondere Bisschoppensynode]] van de [[Nederlandse Bisschoppenconferentie|Nederlandse bisschoppen]], in Rome, als een kans om de eenheid in de kerkprovincie te herstellen. In die optimistische zin schreef hij paus Johannes Paulus II een brief waarin hij stelde dat Nederland louter orthodoxe bisschoppen kende.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 398</ref> Hij hield zich de laatste jaren van zijn leven bezig met de geschiedenis van zijn geboortedorp Nijkerk en met de [[Genealogie (geschiedkunde)|genealogie]] van de familie Alfrink.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 501, die op die plaats ook vertelt dat Alfrink in 1964 een historisch geïnteresseerde kandidaat, Matthijs de Vries, had benoemd tot pastoor in Nijkerk, in de hoop dat deze zou gaan publiceren over de geschiedenis van Nijkerk. De Vries zou Alfrink wat dit betreft niet teleurstellen.</ref>
Op maandag 13 mei 1985 heeft de paus het programma van zijn bezoek aan Nederland onderbroken en een kort bezoek gebracht aan Alfrink in zijn huis op Dijnselburg.<ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&query=alfrink&cql%5B%5D=%28date+_gte_+%2214-05-1985%22%29&cql%5B%5D=%28date+_lte_+%2214-05-1985%22%29&redirect=true&maxperpage=10&identifier=KBPERS01:003030012:mpeg21:a00165&resultsidentifier=KBPERS01:003030012:mpeg21:a00165&rowid=3 Paus op bezoek bij kardinaal Alfrink] [[Algemeen Dagblad]] d.d. 14 mei 1985</ref>
Alfrink woonde de laatste jaren van zijn leven – met zijn huishoudster Dora – in een [[bungalow]] op Dijnselburg bij [[Huis ter Heide (Utrecht)|Huis ter Heide]], die – naar zijn bewoners – door de kardinaal wel ''Dora et Labora'' werd genoemd. De bungalow was speciaal voor de kardinaal ontworpen. Hij verscheen weer in het openbaar toen paus Johannes Paulus II in [[1985]] de kardinaal bezocht tijdens [[Pastoraal bezoek van paus Johannes Paulus II aan Nederland|zijn bezoek aan Nederland]], [[Luxemburg (land)|Luxemburg]] en [[België]]. Alfrink meende dat de paus met zijn bezoek wilde laten weten
Alfrink meende dat de paus met zijn bezoek wilde laten weten:
<blockquote>''(...) dat wat in Nederland gebeurd is, hier en daar zijn bezwaren wel zal hebben, maar dat die niet van dien aard zijn dat alles moet worden afgewezen wat gebeurd is.''<ref>Geciteerd in J.Y.H.A. Jacobs, ''op. cit.'', 169</ref></blockquote>
<blockquote>''(...) dat wat in Nederland gebeurd is, hier en daar zijn bezwaren wel zal hebben, maar dat die niet van dien aard zijn dat alles moet worden afgewezen wat gebeurd is.''<ref>Geciteerd in J.Y.H.A. Jacobs, ''op. cit.'', 169</ref></blockquote>
In [[1986]] werd aan Alfrink de ''[[Four Freedoms Award]]'', voor godsdienstvrijheid, toegekend. Omdat hij zelf niet aanwezig kon zijn, nam [[Huub Ernst]], de [[bisdom Breda|bisschop van Breda]], de onderscheiding in ontvangst, uit handen van minister-president [[Ruud Lubbers]]. Toen Ernst de prijs aan Alfrink kwam overhandigen, sprak deze voor het laatst in het openbaar. Hij ging in op de verdiensten van het Vaticaans Concilie en dan met name op het conciliedocument ''[[Dignitatis Humanae]]'', waarmee de Kerk zijns inziens liet zien dat niet de waarheid, maar de waardigheid van mensen centraal diende te staan.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 506</ref>
Op 13 december 1985 was Alfrink aanwezig bij het afscheidscollege van hoogleraar en godsdienstsocioloog [[Walter Goddijn]] op de toenmalige [[Tilburg University|''Katholieke Hogeschool'']] in [[Tilburg]].<ref> [https://issuu.com/universonline/docs/1985-12-20 Afscheidcollege Goddijn] [[Univers (tijdschrift)|Tilburgs Hogeschoolblad]] jrg. 23, nr. 16, blz. 4 d.d. 20 december 1985</ref>
Eind [[1987]] werd Alfrink na een hersenbloeding opgenomen het [[Sint Antonius Ziekenhuis (Nieuwegein)|Sint Antonius Ziekenhuis]] in Nieuwegein. Hier verbleef hij, sterk verzwakt, nog enkele weken tot aan zijn overlijden. In het ziekenhuis werd hij – volgens Van Schaik ongetwijfeld tot zijn geringe genoegen – door de verpleging aangesproken als ''meneer Alfrink''. Veelzeggend voor hoe de nationale figuur van weleer bij sommigen in de vergetelheid was geraakt, was een verbaasde vraag van een van de verpleegsters toen Alfrink niet met bed en al naar de aula, waar de mis zou worden gelezen, gereden wilde worden: ''Maar U bent toch ook katholiek, meneer Alfrink?''<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', p. 509</ref>
In [[1986]] werd aan Alfrink de ''[[Four Freedoms Award]]'', voor godsdienstvrijheid, toegekend. Omdat hij zelf niet aanwezig kon zijn, nam [[Huub Ernst|mgr. Ernst]], de [[bisdom Breda|bisschop van Breda]], de onderscheiding in ontvangst, uit handen van minister-president [[Ruud Lubbers]]. Toen Ernst de prijs aan Alfrink kwam overhandigen, sprak deze voor het laatst in het openbaar. Hij ging in op de verdiensten van het Vaticaans Concilie en dan met name op het conciliedocument ''[[Dignitatis humanae]]'', waarmee de Kerk zijns inziens liet zien dat niet de waarheid, maar de waardigheid van mensen centraal diende te staan.<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', 506</ref>
Kardinaal Alfrink overleed een week voor [[kerstavond]]. De [[Bisdom Groningen-Leeuwarden|bisschop van Groningen]], [[Bernhard Möller]], sprak de homilie uit tijdens de [[requiem (muziek)|requiem]]mis in de kathedraal van Utrecht. Hij werd op [[Begraafplaats Sint Barbara (Utrecht)|begraafplaats St. Barbara]], in Utrecht, ten ruste gelegd, waar hij begraven ligt naast zijn voorganger kardinaal De Jong.
=== Ziekte en overlijden ===
==Eerbewijzen==
Eind [[1987]] werd Alfrink na een hersenbloeding opgenomen in het [[Sint Antonius Ziekenhuis (Nieuwegein)|Sint Antonius Ziekenhuis]] in Nieuwegein. Hier verbleef hij, sterk verzwakt, nog enkele weken tot aan zijn overlijden. In het ziekenhuis werd hij – volgens Van Schaik ongetwijfeld tot zijn geringe genoegen – door de verpleging aangesproken als ''meneer Alfrink''. Veelzeggend voor hoe de nationale figuur van weleer bij sommigen in de vergetelheid was geraakt, was een verbaasde vraag van een van de verpleegsters toen Alfrink niet met bed en al naar de aula, waar de mis zou worden gelezen, gereden wilde worden: ''Maar U bent toch ook katholiek, meneer Alfrink?''<ref>Ton H.M. van Schaik, ''op. cit.'', p. 509</ref>
===Onderscheidingen===
Kardinaal Alfrink overleed een week vóór [[kerstavond]].
*Ridder Grootkruis [[Orde van Oranje-Nassau]] (1963)
*Ridder Grootkruis [[Orde van de Nederlandse Leeuw]] (1974)
*Erebaljuw Grootkruis [[Orde van Malta|Souvereine Militaire Hospitaal Orde van Sint Jan van Jeruzalem, van Rhodos en van Malta]]
*Ridder Grootkruis [[Orde van het Heilig Graf|Orde van het Heilig Graf van Jeruzalem]]
*Grootofficier [[Orde van de Eikenkroon]] (Luxemburg)
*Grootprior van de Nederlandse Commanderije van het Heilig Graf van Jeruzalem
Tussen zijn voorganger Alfrink en Simonis heeft het bepaald niet altijd geboterd, maar er was sprake van waardering over en weer. Simonis leidde de uitvaartplechtigheden van Alfrink. [[Bernard Möller]], de [[Bisdom Groningen-Leeuwarden|bisschop van Groningen]], sprak de [[homilie]] uit tijdens de [[requiem (muziek)|requiem]]mis in de kathedraal van Utrecht. Alfrink werd op [[begraafplaats Sint Barbara (Utrecht)|begraafplaats St. Barbara]], in Utrecht, te ruste gelegd, waar hij begraven ligt naast zijn voorganger, kardinaal De Jong.
In september 2018 berichtte ''[[NRC Handelsblad]]'' dat Alfrink kennis had gehad van vier gevallen van seksueel misbruik, waarna hij de betrokken geestelijken overplaatste naar andere parochies, waar zij zich opnieuw schuldig zouden hebben gemaakt aan dezelfde misdaad.<ref>[[Joep Dohmen (journalist)|Joep Dohmen]], [https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/14/bisschoppen-en-kardinalen-hielden-misbruik-in-stand-a1616595 'Ook in Nederland hielden bisschoppen en kardinalen misbruik in stand'], in: ''NRC Handelsblad'', 14 september 2018.</ref>
*Ereburger van Nijkerk (1963)
*Erepresident van Pax Christi Internationaal (1978)
*[[Four Freedoms Award|Four Freedoms Award (Freedom of Worship)]] (1986)
==Literatuur==
== Eerbewijzen ==
=== Onderscheidingen ===
===Beknopte bibliografie van de werken van Bernardus Alfrink===
* [[File:NLD Order of the Dutch Lion - Grand Cross BAR.png|75px]] Ridder Grootkruis [[Orde van Oranje-Nassau]] (1963)
*''Israelitische und Babylonische Jenseitsvorstellungen. Dissertation bei der Päpstlichen Bibelkommission zur Erlangung der Doktorwürde eingereicht von Bernhard Alfrink, Priester der Erzdiözese Utrecht'' (Rome, 1930)
* [[File:Chevalier Grand-croix de l'ordre d'Orange-Naussau.png|75px]] Ridder Grootkruis [[Orde van de Nederlandse Leeuw]] (1974)
*''Het Boek Prediker'' (Brugge, 1932)
* Erebaljuw Grootkruis [[Orde van Malta|Souvereine Militaire Hospitaal Orde van Sint Jan van Jeruzalem, van Rhodos en van Malta]]
*''Het boek Ecclesiasticus'' (Brugge, 1934)
* [[File:OESSG Commendatore con Placca BAR.jpg|75px]] Ridder Grootkruis [[Orde van het Heilig Graf|Orde van het Heilig Graf van Jeruzalem]]
*(met G. Hartmann en P. van Grinsven) ''Epistels en evangeliën volgens het Romeinsch missaal'' (Hilversum, 1938)
* [[Bestand:LUX Order of the Oak Crown - Grand Officer BAR.png|left|60px]] Grootofficier [[Orde van de Eikenkroon]] (Luxemburg)
*''Het Passieverhaal der vier Evangelisten'' (Nijmegen, 1946)
* Grootprior van de Nederlandse Commanderije van het Heilig Graf van Jeruzalem
*''Over "typologische« exegese" van het Oude Testament'' ([[Inaugurele rede|oratie]] Nijmegen 1945)
<ref>{{pdf}} [https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.02.32/invnr/890ED.1/file/00001859.PDF Alfrink, Bernardus Johannes] ; Index gedecoreerden, nr. 142.02.32 Inventaris van het archief van de Kanselarij der Nederlandse Orden, 1815-1994</ref>
*''Josue, uit de grondtekst vertaald en uitgelegd'' (Roermond, 1952)
*''Vragen aan de Kerk: toespraken van kardinaal Alfrink in de jaren van het concilie'', met een inleiding van [[Edward Schillebeeckx]] (Utrecht/Baarn, 1967)
*''Vrede is meer...:kardinaal Alfrink over oorlog en vrede'' Pax Christi, 1973
*''Leven in de Kerk. [[Michel van der Plas]] in gesprek met Kardinaal Alfrink'' Utrecht/Baarn, 1984
===OverAlfrink===
=== Eredoctoraten ===
[[Bestand:Kardinaal Alfrink ontvangt in St Stevenskerk ere-doctoraat in godgeleerdheid K, Bestanddeelnr 928-8337.jpg|thumb|Eredoctoraat Nijmegen (1976)]]
*J.A. Bornewasser et. al. '''Alfrink en de Kerk. Historische en theologische essays, aangeboden aan kardinaal Alfrink bij zijn zilveren bisschopsjubileum'' Baarn Ambo, 1976 ISBN 9026303599
*[[Walter Goddijn]], "Paul VI et le Cardinal Alfrink", in: ''Paola VI e la collegialità episcopale'' Uitgegeven door Instituto Paola VI, (15) Brescia 1995, 248–251
* [[Rechtsgeleerdheid|Iur.]], [[Universiteit van Notre Dame]], Indiana, Verenigde Staten (1965);
*Walter Goddijn, ''Rode oktober. Honderd dagen Alfrink. Een bijdrage tot de empirische ecclesiologie'' Ambo, Baarn, 1983
* [[Onderwijskunde]], [[Villanova Universiteit]], Pennsylvania, Verenigde Staten (1973);
*Walter Goddijn en G. Knuvelder, red., ''Hervorming zonder schisma: historisch-sociologische studies over de kerk van Alfrink bij gelegenheid van zijn tachtigste verjaardag'' Hilversum, 1980
* S. theol., [[Yale-universiteit]] (1976);
*Jan Grootaers, "Une restauration de la théologie de l'episcopat": contributions de Cardinal Alfrink à la préperation de Vatican II"", in: ''Elmer Klinger en Klaus Wittstadt, red., ''Glaube im Prozeß. Christsein nach dem II. Vatikanum. Für Karl Rahner. Freiburg/Bazel/Wenen, 1984.
* S. theol., [[Lijst van eredoctoraten van de Radboud Universiteit Nijmegen|Katholieke Universiteit Nijmegen]] (1976).<ref>[https://www.ru.nl/over-ons/overradboud/geschiedenis/eredoctores/ Eredoctores Radboud Universiteit 1947 - heden] website Radboud Universiteit</ref>
*J.Y.H.A. Jacobs, "Bernardus Johannes kardinaal Alfrink (1900–1987), gezaghebbend vanaf leerstoel en bisschopszetel" ''Trajecta'' 3 (1994) 155–170
*J.B.W.M. Möller, "Jaargetijde kardinaal Alfrink. Homilie tijdens de Eucharistieviering'' ''Analecta Aartsbisdom Utrecht'' 62 (1989) 1–3
=== Overig ===
*Ton Oostveen, ''Bernard Alfrink, Katholiek'' Den Bosch, 1972
* Ereburger van Nijkerk (1963)
*Fabrizio de Santis, ''Alfrink. Il Cardinale d'Olanda'' Milaan, 1969
* Erepresident van Pax Christi Internationaal (1978)
*Ton H.M. van Schaik, Alfrink: een biografie, Amsterdam – Anthos – 1997, ISBN 0924064033
* [[Four Freedoms Award|Four Freedoms Award (Freedom of Worship)]] voor de vrijheid van godsdienst (1986)
*E. Schoenmakers s.j., "Kardinaal Alfrink in de crisis der Nederlandse kerk" ''De Heraut'' 95 (1994) 209–215
*M.G. Spiertz, "De aartsbisschop-coadjutor B.J. Alfrink voor een dilemma. Het moeizame ontstaan van het Mandement van 1954" ''Trajecta'' 5 (1996) 243–274
== Literatuur ==
*Wim Zaal, "Die van Nijkerk" in: ''Nederlandse sekten en messianen'' Amsterdam, 1972
=== Beknopte bibliografie van de werken van Bernardus Alfrink ===
* {{de}}''Israelitische und Babylonische Jenseitsvorstellungen. Dissertation bei der Päpstlichen Bibelkommission zur Erlangung der Doktorwürde eingereicht von Bernhard Alfrink, Priester der Erzdiözese Utrecht'' (Rome, 1930)
* ''Het Boek Prediker'' (Brugge, 1932)
* ''Het boek Ecclesiasticus'' (Brugge, 1934)
* ''Epistels en evangeliën volgens het Romeinsch missaal'' (met G. Hartmann en P. van Grinsven, Hilversum, 1938)
* ''Het Passieverhaal der vier Evangelisten'' (Nijmegen, 1946)
* ''Over "typologische« exegese" van het Oude Testament'' ([[inaugurele rede|oratie]], Nijmegen, 1945)
* ''Josue, uit de grondtekst vertaald en uitgelegd'' (Roermond, 1952)
* ''Vragen aan de Kerk: toespraken van kardinaal Alfrink in de jaren van het concilie'', met een inleiding van [[Edward Schillebeeckx]] (Utrecht/Baarn, 1967)
* ''Vrede is meer ... – kardinaal Alfrink over oorlog en vrede'' Pax Christi, 1973
* ''Leven in de Kerk. Michel van der Plas in gesprek met Kardinaal Alfrink'' (Utrecht/Baarn, 1984), {{ISBN|9026306547}}
=== Over Alfrink ===
* J.A. Bornewasser et al. ''Alfrink en de Kerk. Historische en theologische essays, aangeboden aan kardinaal Alfrink bij zijn zilveren bisschopsjubileum'', Ambo, Baarn, 1976, {{ISBN|9026303599}}
* [[Walter Goddijn]], "Paul VI et le Cardinal Alfrink", in: ''Paola VI e la collegialità episcopale'' Uitgegeven door Instituto Paola VI, (15) Brescia, 1995, blz. 248–251
* Walter Goddijn, ''Rode oktober. Honderd dagen Alfrink. Een bijdrage tot de empirische ecclesiologie'', Ambo, Baarn, 1983
* Walter Goddijn en G. Knuvelder, red., ''Hervorming zonder schisma: historisch-sociologische studies over de kerk van Alfrink bij gelegenheid van zijn tachtigste verjaardag'' Hilversum, 1980
* {{fr}} Jan Grootaers, "Une restauration de la théologie de l'episcopat: contributions de Cardinal Alfrink à la préparation de Vatican II", in: {{de}} ''Elmer Klinger en Klaus Wittstadt, red., ''Glaube im Prozeß. Christsein nach dem II. Vatikanum. Für Karl Rahner. Freiburg/Bazel/Wenen, 1984.
* J.Y.H.A. Jacobs, "Bernardus Johannes kardinaal Alfrink (1900–1987), gezaghebbend vanaf leerstoel en bisschopszetel", ''Trajecta'' 3 (1994), blz. 155–170
* J.B.W.M. Möller, "Jaargetijde kardinaal Alfrink. Homilie tijdens de Eucharistieviering", ''Analecta Aartsbisdom Utrecht'' 62 (1989), blz. 1–3
* Ton Oostveen, ''Bernard Alfrink, Katholiek'' Den Bosch, 1972, {{ISBN|9020853821}}
* Fabrizio de Santis, ''Alfrink. Il Cardinale d'Olanda'' Milaan, 1969
* Ton H.M. van Schaik, Alfrink: een biografie, Anthos, Amsterdam, 1997, {{ISBN|9789041401175}}
* E. Schoenmakers s.j., "Kardinaal Alfrink in de crisis der Nederlandse kerk" ''De Heraut'' 95 (1994), blz. 209–215
* M.G. Spiertz, "De aartsbisschop-coadjutor B.J. Alfrink voor een dilemma. Het moeizame ontstaan van het Mandement van 1954", ''Trajecta'' 5 (1996), blz. 243–274
* Pieter van der Ven, "Doodzonde van bisschop Alfrink Ao 1951" in ''Hoog feest voor Paars''- Bisschopsmotto's en andere vergeten groenten à la Romana, Den Haag, 2016, blz. 96-105, {{ISBN|9789087596002}}
* Wim Zaal, "Die van Nijkerk" in: ''Nederlandse sekten en messianen'' Amsterdam, 1972
== Zie ook ==
== Zie ook ==
Regel 177:
Regel 207:
== Externe links ==
== Externe links ==
{{Commonscatklein}}
* J. Bosmans, ''[http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn5/alfrink Alfrink, Bernardus Johannes (1900–1987)]'', in [[Biografisch Woordenboek van Nederland]]
* J. Bosmans, ''[http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn5/alfrink Alfrink, Bernardus Johannes (1900–1987)]'', in [[Biografisch Woordenboek van Nederland]]
* [http://arno.uvt.nl/show.cgi?fid=77741 Bernardus Johannes kardinaal Alfrink (1900–1987): gezaghebbend vanaf leerstoel en bisschopszetel], J.Y.H.A. Jacobs
* [https://web.archive.org/web/20110514004330/http://arno.uvt.nl/show.cgi?fid=77741 Bernardus Johannes kardinaal Alfrink (1900–1987): gezaghebbend vanaf leerstoel en bisschopszetel], J.Y.H.A. Jacobs
* [http://www.kirchenlexikon.de/a/alfrink_b.shtml Alfrink, Bernardus Johannes], Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexicon
* {{de}}[http://www.kirchenlexikon.de/a/alfrink_b.shtml Alfrink, Bernardus Johannes]{{dode link|datum=augustus 2017|bot=InternetArchiveBot}}, lemma in [[Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon]]
* [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/balfrink.html Gegevens over kardinaal Alfrink]opwww.catholic-hierarchy.org
* {{en}}[http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/balfrink.html Gegevens over kardinaal Alfrink - catholic-hierarchy.org]
* [http://www.araldicavaticana.com/decedutialfrink_bernard_jan.htm Zijn wapen en portret]opwww.araldicavaticana.com
* {{it}}[http://www.araldicavaticana.com/decedutialfrink_bernard_jan.htm Zijn wapen en portret - araldicavaticana.com]
In de Nederlandse kerkprovincie waren de verhoudingen intussen gepolariseerd: aan de ene kant stonden de progressieve en aan de andere kant de meer gematigde katholieken. Voor de eerste groep was Alfrink degene die uitzicht had geboden op allerlei moderniseringen in de Kerk. De tweede groep verweet Alfrink dat hij de crisis in de kerkprovincie niet naar behoren had aangepakt en de eenheid met Rome op het spel had gezet.
Bernardus was de jongste zoon in het gezin van timmerman-aannemer Theodorus Johannes Alfrink en diens vrouw Elisabeth Catharina Ossenvoort.[1] Zijn moeder overleed in 1901 bij de geboorte van zijn tweelingzusjes, die beiden overigens ook al na enkele maanden stierven. Bernardus werd de drie eerstvolgende jaren verzorgd door een kinderloze tante uit het naburige Barneveld. Pas op zijn vijfde keerde hij terug in het huis van zijn vader, die op 2 september 1903 hertrouwd was met Anthonia Gerarda Gerver.[2]
Alfrink studeerde bijna vijf jaar in Rome, terwijl hij verbleef in het priesterhuis van de Santa Maria dell'Anima.[5]Het eerste jaar was hij hier convictor, dat wil zeggen: betalende gast. Daarna verdiende hij zijn kost en inwoning door als kapelaan zo nu en dan de mis te lezen, incidenteel een preek te houden en de biecht af te nemen.
Alfrink en de enige andere Nederlandse student in de Anima (een zekere Kersemakers uit Den Bosch) werden de Batavi genoemd. Ook door zijn opleiding tot Bijbelkenner voelde hij zich een beetje een vreemde eend in de bijt. Het merendeel van zijn collega-studenten was canonicus: zij bestudeerden het kerkrecht. Alfrinks eerste studiejaren te Rome werden getekend door het volgen van colleges en het afleggen van tentamina.
Alfrink had vrijwel dagelijks colleges op het Bijbelinstituut, dat in 1909 was opgericht door paus Pius X. Die oprichting had een tweeledige bedoeling: het bevorderen van de katholiekeexegese van de Bijbel en het opleiden van toekomstige seminarieprofessoren ad optima principia catholicae interpretationis, naar de beste beginselen van de katholieke interpretatie. Het Instituut was daardoor vooral een lerarenopleiding.
Alfrinks meest geliefde docenten waren Alberto Vaccari en de latere kardinaal Augustin Bea. Vaccari doceerde de geschiedenis van de Bijbelexegese en van de tekstoverlevering. Bea was vooral een filoloog, die vlekkeloos Latijn sprak. In zijn colleges behandelde hij de modernste inzichten op het gebied van de tekstkritiek, ook van niet-katholieke wetenschappers.
Het Bijbelinstituut bezat het ius promovendi niet. Studenten die wilden promoveren konden daartoe terecht bij de Pauselijke Bijbelcommissie, een instelling die door paus Leo XIII in het leven was geroepen. Vanaf het studiejaar 1927–'28 kon Alfrink zich gaan toeleggen op het schrijven van zijn dissertatie, die zou handelen over de Babylonische en Israëlitische voorstellingen van het leven na de dood. Dit thema was niet zonder risico's, want het vergde vrijwel per definitie historisch-kritische studie, iets waar de katholieke Bijbelexegese niet zo dol op was.
In 1928 kreeg Alfrink de gelegenheid om een aantal maanden in Jeruzalem door te brengen, in het succursaalhuis van het Pauselijk Bijbelinstituut aldaar. Dit gaf hem tevens de gelegenheid om de heilige plaatsen te bezoeken en om zijn dissertatieonderzoek als het ware dicht bij de bron af te ronden. In de vroege zomer van 1929 kon Alfrink zijn proefschrift – Israelitische und Babylonische Jenseitsvorstellungen – aanbieden aan de Pauselijke Bijbelcommissie die het ius promovendi voor het Bijbelinstituut waarnam. De commissie keurde de dissertatie af omdat deze op enkele punten strijdig zou zijn met de katholieke leer. Volgens haar wekte de promovendus de indruk dat in het Oude Testament de ziel en het voortbestaan van de ziel na de dood werden ontkend, wat indruiste tegen de leer dat het lichaam sterfelijk is en de ziel onsterfelijk.[6] In Nederland werkte hij aan een nieuwe versie, waarop hij op 5 juni1930 promoveerde.[7]
In 1930 werd Alfrink door aartsbisschop Joannes Jansen benoemd tot kapelaan aan de parochie van de Heilig Hartkerk te Maarssen, met een tweeledig doel. Enerzijds wilde Jansen de jonge doctor er – voor zover dat nog nodig was – van doordringen dat gehoorzaamheid aan de bisschop van groter waarde is dan een academische carrière. Anderzijds werd het opdoen van pastorale ervaring, ook voor iemand die voorbestemd leek te gaan doceren, gezien als een nuttige aanvulling op het curriculum. In Maarssen bekommerde Alfrink zich om het grotendeels door Alfons Ariëns geïnitieerde katholieke verenigingsleven. Zijn pastoor was Antoon Rientjes (1881–1961), een nuchtere Sallander die zelf zijn kerkelijke loopbaan begonnen was als kapelaan in Jutphaas bij G. W. van Heukelum. Alfrink en Rientjes hadden een uitstekende werkrelatie. Zij preekten om de week en hielden elke zaterdag om beurten wacht bij de biechtstoel. Alfrink hield voor de rest van diens leven contact met Rientjes, die later plebaan van de Utrechtse kathedraal en oprichter van het St. Bernulphusgilde was. Rientjes was, naar aangenomen wordt, ook Alfrinks biechtvader.[8]
Alfrink doceerde vanaf oktober 1933 exegese aan het groot-seminarie Rijsenburg. De katholieken noemden het seminarie "Rijsenburg", hoewel het niet in Rijsenburg lag, maar op grondgebied van Driebergen stond. Toen "Rijsenburg" in de zomer van 1942 door de Duitse bezetter werd gevorderd, verhuisde het grootseminarie naar een kasteel in Laag-Keppel in de Achterhoek, waar de leefomstandigheden primitief waren.
Van 1945 tot in 1951 was Alfrink hoogleraar exegese van het Oude Testament en in het Hebreeuws aan de Katholieke Universiteit van Nijmegen. Op 23 november 1945 aanvaardde hij zijn ambt aldaar met het uitspreken van de inaugurale redeOver "typologische" exegese van het Oude Testament.[9] In deze rede bakende Alfrink de zijns inziens beperkte ruimte af voor een typologische uitleg van het Oude Testament, een bijzondere vorm van de allegorische uitleg, waarbij personen en gebeurtenissen uit het Oude Testament als "typen" van Christus worden beschouwd. Zijn meest in het oog springende wetenschappelijke studie was Josue uit de grondtekst vertaald en uitgelegd uit 1952. Hierin bood hij filologisch hecht onderbouwde reconstructies van het Bijbelboek Jozua, gekoppeld aan een gedegen historische analyse.[10] Als docent was hij eerder degelijk dan inspirerend, hetgeen ook werd veroorzaakt door zijn afstandelijkheid, die hij als aartsbisschop nog verder zou cultiveren. In 1947 werd de Nijmeegse oudtestamenticus door paus Pius XII benoemd tot consultor van de Pauselijke Bijbelcommissie.
Het aartsbisschoppelijk paleis aan de Maliebaan 40 te UtrechtAartsbisschop Alfrink tijdens een receptie in het aartsbisschoppelijk paleis, in maart 1960, vlak nadat hij gehoord heeft dat hij tot kardinaal gecreëerd zal worden
In 1951 werd aan de ernstig vermoeide aartsbisschop van Utrecht, kardinaal De Jong, een coadjutor toegewezen. Het metropolitaan kapittel had het recht daartoe een voordracht op te stellen. Algemeen werd aangenomen dat vicaris-generaalJan Geerdinck als eerste op de voordracht zou worden geplaatst. Geerdinck had na de Tweede Wereldoorlog feitelijk het bestuur van het aartsbisdom waargenomen, dit echter met dusdanig straffe hand dat hij geringe populariteit onder de priesters genoot. Geerdinck eindigde als tweede op de voordracht. Op de terna verscheen Alfrinks Nijmeegse collega kerkgeschiedenis R.R. Post als derde kandidaat. Tot veler verrassing werd de – buiten zijn vakgebied en buiten zijn seminarie – onbekende Alfrink als eerste op de voordracht geplaatst.[11]
In mei van datzelfde jaar werd hij door paus Pius XII benoemd tot titulair aartsbisschop van Tyana en aartsbisschop-coadjutor van kardinaal De Jong. Deze was niet meer in staat zelf als hoofdconsecrator op te treden en daarom werd deze taak op 17 juli van datzelfde jaar vervuld door monseigneurPaolo Giobbe (1880–1972), sinds jaar en dag de pauselijke internuntius in Den Haag. Alfrink koos als wapenspreuk Evangelizare divitias Christi (uit Efeziërs 3:8: Christus' rijkdommen verkondigen).
Wegens de slechte gezondheid van De Jong nam Alfrink vrijwel alle lopende zaken van hem over. Alfrink had zich zelfs metterwoon gevestigd in het aartsbisschoppelijk paleis, dat door De Jong, die naar Amersfoort was verhuisd, was verlaten. Alfrinks Nijmeegse huishoudster Dora Kingma volgde hem naar Utrecht en woonde – evenals zijn twee secretarissen – ook in het paleis.
De eerste grote taak was het organiseren van de manifestatie Honderd jaar Kromstaf in 1953, waarbij het jubileum van het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie vol zelfvertrouwen, maar rekening houdend met antikatholieke sentimenten bij de protestantse bevolking, werd gevierd. Hij had een grote invloed op de formulering van het Bisschoppelijk mandement van 1954, waarin katholieken aangespoord werden zich in te zetten voor de maatschappij via katholieke sociale organisaties en het lidmaatschap van socialistische organisaties werd verboden.[12]
In de jaren 1954–55 werden de Nederlandse seminaries gevisiteerd door de jezuïetSebastiaan Tromp, consultor van het Heilig Officie en hoogleraar aan de Pauselijke Universiteit Gregoriana. Rome had er namelijk lucht van gekregen dat de Nijmeegse zenuwarts Anna Terruwe priesters en seminaristen met neurotische aandoeningen adviseerde toe te geven aan hun lustgevoelens, en dus aan datgene wat als zwaar zondig gold. De visitatie vond plaats in een sfeer van geheimzinnigheid en intimidatie. De visitator bezocht ook Alfrink aan de Maliebaan, waar hij zich – volgens Alfrink – gedroeg als ware hij de Heilige Vader zelf. Het resultaat van de visitatie was dat Terruwe in diskrediet werd gebracht en dat haar leermeester, professor Willem Duynstee in 1957 naar Rome werd verbannen. Alfrink koos in deze kwestie de zijde van Terruwe, die overigens in de jaren 60 zou worden gerehabiliteerd.[13]
Als coadjutor slaagde Alfrink er niet in erg geliefd te raken bij zijn medewerkers en de priesters van het aartsbisdom. Hij sprak graag over zichzelf als Uw bisschop, maar creëerde tegelijkertijd een grote afstand tot de mensen in het aartsdiocees. Daarbij bediende hij zich vaak van enigszins cynisch commentaar dat vele toehoorders deed huiveren. Zo placht hij priesters die hij aantrof bij feestelijkheden buiten hun parochie te begroeten met Zo X [achternaam], jij ook hier?, daarmee suggererend dat de priester zich ergens bevond waar hij niet behoorde te zijn. Een priester die door Alfrink werd aangetroffen bij een kerkwijding buiten zijn dorp antwoordde eens op een dergelijke vraag: Zeker, monseigneur. Als U ermee instemt, ben ik hier geboren.[14]
Aartsbisschop Alfrink, net geland in Rome, waar hij zijn kardinaalshoed in ontvangst zal nemen
Na het overlijden van De Jong in 1955 werd Alfrink op 3 november van dat jaar benoemd tot aartsbisschop van het aartsbisdom Utrecht en daarmee metropoliet van de Nederlandse kerkprovincie. Het eerste waar hij in zijn nieuwe hoedanigheid mee te maken kreeg was de grootschalige reorganisatie van de Nederlandse kerkprovincie. Zo werd er een nieuw bisdom Groningen gecreëerd dat de drie Noordelijke provincies omvatte en een nieuw bisdom Rotterdam dat het Zuiden van het bisdom Haarlem ging omvatten. Utrecht, dat de drie Noordelijke provincies was kwijtgeraakt, moest – zeer tot verdriet van Alfrink – ook Het Gooi afstaan aan het bisdom Haarlem.
De San Gioacchino ai Prati di Castello, de titelkerk van kardinaal Alfrink
In 1957 werd hij benoemd tot eerste legerbisschop van het nieuw opgerichte Nederlands militair ordinariaat. Door paus Johannes XXIII werd hij tijdens het consistorie van 28 maart1960kardinaal-priester van de San Gioacchino ai Prati di Castello gecreëerd. Sommigen – onder wie zeker ook Alfrink zelf[bron?] – hadden deze verheffing eerder verwacht, maar aannemelijk is dat paus Johannes XIII zich in het begin van zijn pontificaat trachtte te houden aan de nog door paus Sixtus V gestelde norm die bepaalde dat het College van Kardinalen niet groter mocht zijn dan zeventig kardinalen. Pas in de loop van de tijd zou Johannes XIII die norm ruim gaan overschrijden.[15] Daarbij moet worden bedacht dat Utrecht in het geheel nog geen zekere kardinaalszetel was. Vóór Alfrink was enkel zijn directe voorganger, De Jong, kardinaal gecreëerd, en deze creatie werd gezien als een eerbetoon aan de man die zich gedurende de Duitse bezetting kranig had geweerd.[16] In 1960 was een kardinaal nog een soort overgangsfiguur tussen de renaissancevorst of de zeventiende- en achttiende-eeuwse Principe, de Prins van de Kerk en het moderne lid van een veel talrijker internationaal pauselijk adviescollege, zoals zich het College van Kardinalen na het Tweede Vaticaans Concilie zou ontwikkelen. Alfrinks kardinaalscreatie – nog compleet met cappa magna en kardinaalshoed, die daags na het consistorie door een medewerker van het Apostolisch Paleis bij Alfrink op het Nederlands College werd bezorgd – betekende ook een grote gebeurtenis in Nederland. Toen hij eenmaal terug was op het aartsbisschoppelijk paleis aan de Maliebaan, kwamen tal van hoogwaardigheidsbekleders de kardinaal persoonlijk gelukwensen.[17] Tijdens die receptie sprak de bisschop van Haarlem, Mgr. Huibers, Alfrink toe:
Wij staan als tussen twee werelden op de drempel van een nieuwe tijd. Er wordt verandering en vernieuwing gevraagd op alle gebied. Dat zal zeker niet gaan zonder strijd. De taak die U wacht zal niet gemakkelijker zijn, doch als er strijd gevoerd moet worden voor waarheid, liefde en recht, dan zult Gij U gesteund weten door de eerbiedige liefde en onverbreekbare trouw van geheel het gelovige volk[18]
Tegen zijn medebisschoppen had Alfrink voor zijn vertrek naar Vaticaanstad gezegd: we zullen maar gewoon blijven doen, waarop de Bossche bisschopWilhelmus Mutsaerts antwoordde: Aan ons zal het niet liggen.[19]
In 1963 werd Alfrink, vermoedelijk door de Franse titulair-abt en vriend van de familie De Bourbon, dom Robert de Floris OSB, benaderd met de vraag zich in Rome met prinses Irene te verstaan over haar voorgenomen overgang naar de Rooms-Katholieke Kerk, dit in verband met haar voorgenomen huwelijk met Carlos Hugo van Bourbon-Parma. Nadat hij in Rome was aangekomen bleek er onduidelijkheid te bestaan over de wijze waarop prinses Irene in 1940 op Buckingham Palace was gedoopt. Volgens het katholieke sacrament van de doop, moest er echt sprake zijn van overgieten met wijwater, in plaats van – zoals de protestanten deden – het deppen met water. Een telefoontje naar Soestdijk had kunnen volstaan, maar Alfrink besloot tot herdoop sub conditione. Dat was een gebruikelijke vorm van herdopen die bij gemengde huwelijken wel plaatsvond. De gebruikte formulering luidde dan: indien Gij niet gedoopt zijt, zo doop ik U in de naam van etc. De herdoop vond plaats in de binnenkapel van de Sint-Paulus buiten de Muren en leidde tot grote beroering in zowel politiek Nederland als binnen de Nederlandse oecumenische beweging, waar het herdopen gezien werd als een regelrechte belediging.[20] Later zou het huwelijk van Irene en Carlos Hugo niet worden ingezegend door de paus, zoals de Bourbons wilden, en evenmin door Alfrink, maar door de vroegere nuntius Paolo Giobbe.[21] Volgens Ton van Schaik had Alfrink niet voorzien dat de herdoop tot grote narigheid zou leiden. Later heeft Alfrink gezegd dat als hij het allemaal geweten had hij het niet gedaan had. Hij heeft zijn excuus aangeboden. Hij stond onder de zware druk van de Bourbons, een oud-adellijke familie waar hij hoog tegen op keek.[22] De gebeurtenissen leidden tot een, tot dan toe ongekende, ontmoeting tussen katholieken en de kerken van de Reformatie, waar men in een diepgaand oecumenisch gesprek over de doop en gemengde huwelijken kwam tot wederzijdse dooperkenning en gemeenschappelijke regels met betrekking tot kerkovergang.[23]
Alfrink kreeg een plaats in de commissie van voorbereiding voor het Tweede Vaticaans Concilie (1962–1965) en werd gekozen in het tienkoppige presidium, waarvan hij zowel in leeftijd als in anciënniteit het jongste lid was. De voorbereidingscommissie zette de lijnen uit voor het Concilie aan de hand van een nauwgezette bespreking van conceptteksten. Alfrink maakte daarbij gebruik van het doorwrochte theologisch voorwerk dat door de Utrechtse theologen Herman Fortmann en Frans Haarsma werd verricht. Voorafgaand aan het Concilie publiceerden de Nederlandse bisschoppen een herderlijk schrijven dat in een Italiaanse – door de Salesianen verzorgde en naar later bleek foutieve – vertaling de indruk wekte dat de Nederlandse bisschoppen de pauselijke onfeilbaarheid ter discussie wilden stellen. Deze brief was het begin van een zekere spanning tussen het Nederlands episcopaat en de Romeinse Curie, die zich tijdens – en na – het Concilie nog zou verdiepen.[24] Voorafgaand aan het Concilie trok Alfrink het land door om overal te spreken over de naderende kerkvergadering. Ter voorbereiding op het Concilie werd in opdracht van het Nederlands episcopaat het Pastoraal Instituut van de Nederlandse Kerkprovincie (PINK) opgericht. Dit instituut, dat onder leiding stond van de franciscaan Walter Goddijn, zou uitgroeien tot de motor van de vernieuwingsbeweging in de Nederlandse kerkprovincie, tot het in 1972 werd opgeheven.
Tijdens dat Concilie zat Alfrink verscheidene sessies voor. Eén gebeurtenis tijdens Alfrinks voorzitterschap kreeg zowel in het buitenland als in Nederland bijzonder veel aandacht. Het betrof een aanvaring tussen Alfrink en kardinaal Ottaviani, de – oppermachtig geachte – secretaris van het Heilig Officie. Tijdens de eerste periode, tijdens de behandeling van het document over de liturgie, overschreed Ottaviani (1890–1979), die bezig was aan een pleidooi om de liturgie met de nodige omzichtigheid te behandelen, de voorgeschreven limiettijd van tien minuten. Toen kardinaal Alfrink hem hierop wees (Eminentia vestra habeat me excusatum, quindecim momenta praeterierunt – Pardon, eminentie, er zijn al vijftien minuten voorbij), zei Ottaviani Ego iam finivi, iam finivi, iam finivi (ik ben al klaar) en terwijl hij naar zijn plaats terugliep klonk er luid applaus in de Sint-Pieter (plausus in aula).[25] De vernederde Ottaviani bleef een paar dagen weg van het Concilie, maar hervatte daarna onverstoorbaar zijn werk. Deze – ogenschijnlijk onbeduidende – anekdote betekende veel voor het verloop van het Concilie. Voor het eerst voelden de concilievaders dat zij een eigen macht vormden tegenover de Curie. Ook Alfrink heeft het voorval als zodanig geduid, zij het dat hij zich – later – ongelukkig toonde over de openlijke bijval van het Concilie bij zijn ingreep, die volgens hem niets met kerkpolitiek, maar vooral met de vergaderorde te maken had.[26][27][28]
Alfrink zou zich overigens ontwikkelen tot een van de meest gezaghebbende concilievaders. Hij zou in totaal 23 keer interveniëren en zijn bijdragen werden – het meest nog die over de bisschoppelijke collegialiteit – door vriend en vijand gewaardeerd om hun helderheid en doorwrochte theologische onderbouwing. Bij veel van zijn interventies was de Nijmeegse dominicaanEdward Schillebeeckx zijn vaste adviseur. Alfrink was er vooral op uit om de bisschoppen een grotere invloed te geven op het bestuur van de wereldkerk. Uitdrukkelijk was het daarbij niet zijn bedoeling om het pauselijk primaat aan te tasten; hij wilde benadrukken dat de bisschoppen naast — en samen met — de paus een verantwoordelijkheid hadden. Daarbij richtte hij de aandacht ook en vooral op de rol van de Romeinse Curie, die in zijn ogen te veel functioneerde als de uitvoerende macht van de paus alleen. Naar Alfrinks opvatting zou na de paus eerst het College van Bisschoppen moeten komen, en daarna – als uitvoerende dienst van zowel de paus als de bisschoppen – de Curie. Deze opvatting werd gedeeld door veel Europese bisschoppen. Het instrument van de bisschoppensynode leek aanvankelijk bedoeld als een uitvloeisel van Alfrinks ideeën, maar al spoedig na het Concilie slaagde de Romeinse Curie erin de bisschoppensynode zijn bestuurlijke invloed te ontnemen.
Paus Paulus VI (begin 1969)
Na de dood van paus Johannes nam Alfrink deel aan het conclaaf van 1963, dat leidde tot de verkiezing van Giovanni Battista Montini, die de naam Paulus VI aannam. Tijdens de eerste zitting van het Concilie had Alfrink nog enkele dagen bij Montini gelogeerd en in die tijd was een vriendschap tussen beiden ontstaan die pas later – onder invloed van de spanningen in de Nederlandse kerkprovincie – zou bekoelen. Volgens Van Schaik is het aannemelijk dat Alfrink tijdens het conclaaf op Montini heeft gestemd. In elk geval is, aldus van Schaik,
(...) duidelijk dat Alfrink meer verwantschap vertoonde met de gecompliceerde en filosofisch ingestelde intellectueel Montini, dan met de goede paus Johannes voor wie natuur en bovennatuur als vanzelf in elkaar overgingen en die met Gods engelen en heiligen omging alsof ze op de boerderijen van zijn geboortedorp woonden[29]
Vanaf 1966 begonnen er evenwel spanningen te ontstaan in Alfrinks relatie met paus Paulus VI. In 1966 gaf hij het imprimatur aan de Nieuwe Katechismus, die later – op last van de paus – door een commissie van kardinalen werd bijgesteld.[30][31] De eindredactie van deze Nederlandse 'Katechismus' was gevoerd door de jezuiet en kunstenaar Guus van Hemert (1927-2011). Bij diens uitvaart memoreerde zijn medebroeder Fried Pijnenborg Van Hemerts woorden: "Hadden wij er maar nooit het woord Katechismus op geplakt; dat had ons veel ellende bespaard.[32]
In 1966 begon ook het Pastoraal Concilie dat – als experiment met kerkelijke democratie (hetgeen feitelijk een contradictio in terminis is) – door paus en Curie met argusogen werd gevolgd. Zowel de Katechismus als het Pastoraal Concilie kregen ook in de buitenlandse, en dan vooral de Italiaanse, pers veel aandacht, waarbij Alfrink als een van Rome losgezongen modernist te boek kwam te staan. In diezelfde periode presideerde hij het eerste symposium van de West-Europese bisschoppen (Noordwijkerhout, 1967). Dat symposium had als thema De praktische gezagsuitoefening van de bisschoppen en de inspraak van de leken. Alleen al dit thema – in Rome kon men zich bij inspraak weinig voorstellen – wekte argwaan bij de Romeinse Curie. Die argwaan werd versterkt door het gevoel dat hier, buiten Rome om, een soort pseudosynode van West-Europese bisschoppen werd georganiseerd. In zijn openingswoord stond Alfrink stil bij het Concilie. Hij betoogde dat Vaticanum II een einde had gemaakt aan de gewoonte om de lokale kerken louter te zien als een onderdeel van de wereldkerk. Door het Concilie was er, aldus Alfrink, een nieuwe – horizontale – saamhorigheid ontstaan tussen Rome en de lokale kerken, in plaats van de – verticale – gehoorzaamheid van daarvoor.[33]
Van 1964 tot 1978 was hij de internationale voorzitter van Pax Christi en van 1952 tot 1976 voorzitter van Pax Christi Nederland. Als voorzitter van Pax Christi Nederland speelde Alfrink een belangrijke rol in de vorming van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV) in 1967. In 1968 baarde hij opzien door zich te keren tegen het voornemen van het kabinet-De Jong om de defensie-uitgaven met 225 miljoen te verhogen naar aanleiding van de inval van het Warschaupact in Tsjechoslowakije. Alfrink zelf lichtte deze stellingname toe op televisie en de regering reageerde geprikkeld. Vicevoorzitter Wim Schuijt, die namens de KVP zitting had in de Tweede Kamer, legde zijn bestuursfunctie neer. Het betekende het begin van een zekere spanning tussen de kardinaal en de KVP.[34]
De Nederlandse afdeling van Pax Christi groeide in de tweede helft van de jaren 60 sterk. De organisatie ontwikkelde zich tot een vliegwiel van de vernieuwingsbeweging in de Kerk. Alfrink – hoewel in wezen eerder voorzichtig behoudend – kreeg door zijn voorzitterschap van Pax Christi een progressief imago. In 1966 publiceerde Pax Christi het beleidsdocument Met Pacem in Terris onderweg, waarin het concept van de vreedzame co-existentie een belangrijke rol speelde. Opsteller van het rapport was het katholieke PvdA-KamerlidGeert Ruygers.[35]
Overigens zou Alfrink zich later verzetten tegen de suggestie, die vooral in kringen van het Oud-Strijders Legioen populair was, dat Pax Christi feitelijk een soort cryptocommunistische organisatie was, of althans dan toch in elk geval door Moskou werd gesubsidieerd. In gesprek met Michel van der Plas nam hij opnieuw afstand van deze aantijging, toen hij het had over zijn bezoeken aan de Sovjet-Unie: Ieder betaalde de onkosten voor de ontvangst (...) de reiskosten werden door iedere club zelf gedragen. De laatste keer in Moskou heb ik mijn ticket uit mijn eigen zak betaald.
Alfrink kwam in de jaren 70 in conflict met de pater assumptionistWinand Kotte, toen deze de Sint-Willibrordusgemeenschap oprichtte en de neogotischeSint-Willibrorduskerk in Utrecht voor sloop behoedde. Kotte stichtte er de Sint-Willibrordus, die zich ten doel stelde de Kerk in Nederland te vrijwaren van modernistische invloeden, vooral waar het de liturgie betrof. In 1975 leidde dit conflict tot een uitspraak van de kerkelijke rechtbank van het aartsbisdom waarin het Kotte werd verboden de sacramenten te bedienen. Later werd Kotte door de Congregatie voor de Clerus op alle punten vrijgesproken. Niettemin zou dit conflict pas in 2008 met aartsbisschop Eijk bijgelegd worden.[36]
Alfrink was aartsbisschop van het aartsbisdom Utrecht in een zeer onrustige tijd. Er was een crisis in de Katholieke Kerk, in het geloof en in de relatie met het Vaticaan. Het katholieke volksdeel werd steeds kleiner. Alfrink was een traditioneel ingestelde katholiek. Als aartsbisschop trachtte hij – naar later bleek tevergeefs – de uitersten binnen de Nederlandse kerkprovincie te verzoenen. Hij was aangeraakt door de geest van het Tweede Vaticaans Concilie en meende dat het zijn taak was de besluiten van het Concilie op een eigentijdse manier om te zetten in beleid voor de Nederlandse kerkprovincie. Alfrink wenste wel een open oog en oor te houden voor de noden van zijn geloofsgemeenschap, die er in die tijd onder meer in bestonden dat het aantal priesterroepingen sterk afnam, terwijl tegelijkertijd een groeiend aantal priesters uittrad om te gaan trouwen. Alfrinks imago van progressieve kerkvorst had hij overwegend te danken aan zijn optreden tijdens het Tweede Vaticaans Concilie, waar hij een van de voornaamste woordvoerders was op het punt van de bisschoppelijke collegialiteit. Ingrijpen tegen in zijn ogen al te progressief optredende gelovigen deed hij niet vaak, maar wel toen pastores van de Utrechtse studentenparochie celebreerden in een oecumenische tafelviering, waarbij het eucharistisch gebed werd uitgesproken, en alle aanwezigen werden uitgenodigd deel te nemen aan de Heilige Communie. Na de derde zitting van het Pastoraal Concilie in Noordwijkerhout, zei Alfrink over zijn positie:
(...) ik moet nu eenmaal katholiek Nederland op velerlei manieren vertegenwoordigen. We weten allen, dat dat niet altijd even gemakkelijk is. Ik hoop alleen, dat onze katholieke gemeenschap altijd begrijpt, dat zij in mijn hart ligt en ik tracht die opdracht en die taak die ik nu eenmaal heb zo goed mogelijk te vervullen.[37]
De aanvaarding van het 'ambtsrapport', waarin de ontkoppeling van priesterschap en celibaat werd bepleit, in januari 1970, tijdens de vijfde zitting van het in 1968 begonnen Concilie van Noordwijkerhout, betekende voor Alfrink persoonlijk en voor de kerkprovincie echter een keerpunt. De Nederlandse kerkprovincie dolf het onderspit tegen Rome, waar Alfrink tweemaal moest verschijnen om uitleg te geven en nadere instructie te ontvangen. In Rome werd de periode na het Concilie gekenmerkt door het streven van de Romeinse Curie om haar greep op de wereldkerk te verstevigen, een streven dat vooral was ingegeven door het ogenschijnlijke verlies aan invloed dat Vaticanum II voor de Curie had opgeleverd. De kardinaal verloor, na de vijfde zitting van het Pastoraal Concilie, in Rome zijn al fors verminderde krediet, terwijl hij tegelijkertijd in Nederland aan krediet won. De spanningen binnen de kerkprovincie namen vervolgens zeer toe, mede door benoemingen van enkele Romegetrouwe bisschoppen onder wie Adrianus Simonis (Rotterdam) in 1970, Joannes Gijsen (Roermond) in 1972, Henny Bomers en (in mindere mate) Joseph Lescrauwaet (beiden in Haarlem) in 1983 en Johannes ter Schure ('s-Hertogenbosch) in 1984.
Beelden van de bisschopswijding van Dr. Simonis uit het bioscoopjournaal van 1 maart 1971
De benoeming van kapelaan Simonis op 30 december 1970 sloeg in Rotterdam, en overigens niet alleen daar, in als een bom. Aan die benoeming was een ingewikkelde inspraak voorafgegaan, waarbij drie kandidaten werden voorgedragen. Dezen zouden evenwel geen van allen worden benoemd. Alfrink was aangeslagen en teleurgesteld. Simonis had zich meer dan eens kritisch over de Nederlandse bisschoppenconferentie uitgelaten. Hij was – overigens op uitnodiging van diezelfde Conferentie – tijdens het Pastoraal Concilie de spreekbuis geweest van conservatief katholiek Nederland. Zijn benoeming op de zetel van Rotterdam leidde tot een verharding in de Nederlandse verhoudingen. Tijdens de homilie bij de wijding van Simonis zei Alfrink, sprekend over de toegenomen polarisatie en de verharding van standpunten die het gevolg waren van de benoeming:
Dat alles heeft veel schade gedaan aan de kerk en het heeft vertrouwen in de kerkelijke autoriteiten ondermijnd. En het meest spijtige daarbij is wellicht dat het vermeden had kunnen worden, wanneer men andere wegen was gegaan. Een herhaling van deze situatie moet tot alle prijs worden vermeden. Ik denk dat iedereen aan wie de toekomst van de Nederlandse kerk ter harte gaat, dit zal betreuren en zal verstaan hoezeer de opdracht van het episcopaat om ten opzichte van al hun gelovigen hun herdersambt waar te maken, daardoor is verzwaard.[38]
Alfrink heeft erg onder de polarisatie geleden en trachtte de verschillende vleugels te verzoenen, maar effectieve verzoening bleef uit. Eenzaamheid en een zeker isolement is wellicht verbonden met deze functie, zei hij eens. Vicaris pater dr. H.M. van Munster, O.F.M., zijn rechterhand, zei ooit, toen Alfrink nog leefde: Over de kardinaal valt veel goeds te vertellen, maar aardig is hij niet. Kardinaal Simonis is aardig. Alfrink was een man die voor zover bekend – als aartsbisschop – door niemand werd getutoyeerd, ook niet privé door collega-bisschoppen.[39]
Kort voor Alfrinks emeritaat, namelijk in 1974, bij zijn 50-jarig priesterjubileum, kreeg hij de versierselen uitgereikt van Ridder Grootkruis in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Alfrink kreeg op deze wijze dezelfde eer als was toegevallen aan zijn voorganger, kardinaal De Jong, omwille van diens onverzettelijke houding tegenover de Duitsers. Alfrinks opvolgers – Johannes Willebrands en Adrianus Simonis – kregen de onderscheiding Ridder Grootkruis in de Orde van Oranje-Nassau. Dit grootkruis had Alfrink al in 1963 ontvangen.
Op 5 juli 1975 bood Alfrink – zoals voorzien is in het kerkelijk wetboek – zijn ontslag aan, dat tot zijn teleurstelling per kerende post door paus Paulus VI geaccepteerd werd. Alfrink raakte door deze onverwacht snelle aanvaarding van zijn ontslag uit evenwicht. Hij voelde zich gekwetst, werd ziek en was anderhalve maand niet tot werken in staat.[40] Als zijn opvolger werd kardinaal Willebrands (1909–2006) benoemd, die zijn taak als president van de Pauselijke Raad ter Bevordering van de Eenheid van de Christenen in Rome niet wilde opgeven en Utrecht 'erbij' deed. Deze situatie duurde zeven jaar, waarna Willebrands terugkeerde naar Rome. Pas in 1982 lukte het Willebrands om twee hulpbisschoppen, dr. Johannes Antonius de Kok, O.F.M. en drs. Johannes Bernardus Niënhaus, naast zich te krijgen. Kardinaal Alfrink nam, samen met kardinaal Willebrands, deel aan het conclaaf van augustus 1978, en toonde zich na afloop tevreden met de verkiezing van Albino Luciani tot paus Johannes Paulus I. Na diens plotselinge overlijden nam Alfrink ook deel aan het oktoberconclaaf van dat jaar. Uit de verkiezing van Karol Józef Wojtyła, die de naam Johannes Paulus II aannam, meende hij te kunnen opmaken dat de kardinalen graag een geestverwant van Luciani als nieuw hoofd van de moederkerk zagen aantreden.
Alfrink bleef als emeritus de ontwikkelingen in de Nederlandse kerkprovincie op de voet volgen, hoewel hij zich er nooit in het openbaar over uitliet. Hij zag de Bijzondere Bisschoppensynode van de Nederlandse bisschoppen, in Rome, als een kans om de eenheid in de kerkprovincie te herstellen. In die optimistische zin schreef hij paus Johannes Paulus II een brief waarin hij stelde dat Nederland louter orthodoxe bisschoppen kende.[41] Hij hield zich de laatste jaren van zijn leven bezig met de geschiedenis van zijn geboortestad Nijkerk en met de genealogie van de familie Alfrink.[42]
Alfrink woonde de laatste jaren van zijn leven – met zijn huishoudster Dora – in een bungalow op Dijnselburg bij Huis ter Heide, die – naar zijn bewoners – door de kardinaal wel Dora et Labora werd genoemd. De bungalow was speciaal voor de kardinaal ontworpen.
Hij verscheen weer op televisie toen paus Johannes Paulus II op 12 mei 1985 de kardinaal ontmoette tijdens zijn bezoek aan Nederland.
Alfrink had aangegeven bij de ontmoeting van de paus met maatschappelijke groeperingen in de Jaarbeurs aanwezig te willen zijn. De organisatie wilde Alfrink bewust uit het programma van deze bijeenkomst houden omdat zij vreesden dat Alfrink hier meer applaus zou krijgen dan de paus. Daarom was de ontmoeting zonder publiek tijdens een lunch.[43]
Op maandag 13 mei 1985 heeft de paus het programma van zijn bezoek aan Nederland onderbroken en een kort bezoek gebracht aan Alfrink in zijn huis op Dijnselburg.[44]
Alfrink meende dat de paus met zijn bezoek wilde laten weten:
(...) dat wat in Nederland gebeurd is, hier en daar zijn bezwaren wel zal hebben, maar dat die niet van dien aard zijn dat alles moet worden afgewezen wat gebeurd is.[45]
In 1986 werd aan Alfrink de Four Freedoms Award, voor godsdienstvrijheid, toegekend. Omdat hij zelf niet aanwezig kon zijn, nam mgr. Ernst, de bisschop van Breda, de onderscheiding in ontvangst, uit handen van minister-president Ruud Lubbers. Toen Ernst de prijs aan Alfrink kwam overhandigen, sprak deze voor het laatst in het openbaar. Hij ging in op de verdiensten van het Vaticaans Concilie en dan met name op het conciliedocument Dignitatis humanae, waarmee de Kerk zijns inziens liet zien dat niet de waarheid, maar de waardigheid van mensen centraal diende te staan.[47]
Eind 1987 werd Alfrink na een hersenbloeding opgenomen in het Sint Antonius Ziekenhuis in Nieuwegein. Hier verbleef hij, sterk verzwakt, nog enkele weken tot aan zijn overlijden. In het ziekenhuis werd hij – volgens Van Schaik ongetwijfeld tot zijn geringe genoegen – door de verpleging aangesproken als meneer Alfrink. Veelzeggend voor hoe de nationale figuur van weleer bij sommigen in de vergetelheid was geraakt, was een verbaasde vraag van een van de verpleegsters toen Alfrink niet met bed en al naar de aula, waar de mis zou worden gelezen, gereden wilde worden: Maar U bent toch ook katholiek, meneer Alfrink?[48]
Kardinaal Alfrink overleed een week vóór kerstavond.
Tussen zijn voorganger Alfrink en Simonis heeft het bepaald niet altijd geboterd, maar er was sprake van waardering over en weer. Simonis leidde de uitvaartplechtigheden van Alfrink. Bernard Möller, de bisschop van Groningen, sprak de homilie uit tijdens de requiemmis in de kathedraal van Utrecht. Alfrink werd op begraafplaats St. Barbara, in Utrecht, te ruste gelegd, waar hij begraven ligt naast zijn voorganger, kardinaal De Jong.
In september 2018 berichtte NRC Handelsblad dat Alfrink kennis had gehad van vier gevallen van seksueel misbruik, waarna hij de betrokken geestelijken overplaatste naar andere parochies, waar zij zich opnieuw schuldig zouden hebben gemaakt aan dezelfde misdaad.[49]
(de) Israelitische und Babylonische Jenseitsvorstellungen. Dissertation bei der Päpstlichen Bibelkommission zur Erlangung der Doktorwürde eingereicht von Bernhard Alfrink, Priester der Erzdiözese Utrecht (Rome, 1930)
Het Boek Prediker (Brugge, 1932)
Het boek Ecclesiasticus (Brugge, 1934)
Epistels en evangeliën volgens het Romeinsch missaal (met G. Hartmann en P. van Grinsven, Hilversum, 1938)
Het Passieverhaal der vier Evangelisten (Nijmegen, 1946)
Over "typologische« exegese" van het Oude Testament (oratie, Nijmegen, 1945)
Josue, uit de grondtekst vertaald en uitgelegd (Roermond, 1952)
Vragen aan de Kerk: toespraken van kardinaal Alfrink in de jaren van het concilie, met een inleiding van Edward Schillebeeckx (Utrecht/Baarn, 1967)
Vrede is meer ... – kardinaal Alfrink over oorlog en vrede Pax Christi, 1973
Leven in de Kerk. Michel van der Plas in gesprek met Kardinaal Alfrink (Utrecht/Baarn, 1984), ISBN 9026306547
J.A. Bornewasser et al. Alfrink en de Kerk. Historische en theologische essays, aangeboden aan kardinaal Alfrink bij zijn zilveren bisschopsjubileum, Ambo, Baarn, 1976, ISBN 9026303599
Walter Goddijn, "Paul VI et le Cardinal Alfrink", in: Paola VI e la collegialità episcopale Uitgegeven door Instituto Paola VI, (15) Brescia, 1995, blz. 248–251
Walter Goddijn, Rode oktober. Honderd dagen Alfrink. Een bijdrage tot de empirische ecclesiologie, Ambo, Baarn, 1983
Walter Goddijn en G. Knuvelder, red., Hervorming zonder schisma: historisch-sociologische studies over de kerk van Alfrink bij gelegenheid van zijn tachtigste verjaardag Hilversum, 1980
(fr) Jan Grootaers, "Une restauration de la théologie de l'episcopat: contributions de Cardinal Alfrink à la préparation de Vatican II", in: (de) Elmer Klinger en Klaus Wittstadt, red., Glaube im Prozeß. Christsein nach dem II. Vatikanum. Für Karl Rahner. Freiburg/Bazel/Wenen, 1984.
J.Y.H.A. Jacobs, "Bernardus Johannes kardinaal Alfrink (1900–1987), gezaghebbend vanaf leerstoel en bisschopszetel", Trajecta 3 (1994), blz. 155–170
J.B.W.M. Möller, "Jaargetijde kardinaal Alfrink. Homilie tijdens de Eucharistieviering", Analecta Aartsbisdom Utrecht 62 (1989), blz. 1–3
Ton Oostveen, Bernard Alfrink, Katholiek Den Bosch, 1972, ISBN 9020853821
Fabrizio de Santis, Alfrink. Il Cardinale d'Olanda Milaan, 1969
Ton H.M. van Schaik, Alfrink: een biografie, Anthos, Amsterdam, 1997, ISBN 9789041401175
E. Schoenmakers s.j., "Kardinaal Alfrink in de crisis der Nederlandse kerk" De Heraut 95 (1994), blz. 209–215
M.G. Spiertz, "De aartsbisschop-coadjutor B.J. Alfrink voor een dilemma. Het moeizame ontstaan van het Mandement van 1954", Trajecta 5 (1996), blz. 243–274
Pieter van der Ven, "Doodzonde van bisschop Alfrink Ao 1951" in Hoog feest voor Paars- Bisschopsmotto's en andere vergeten groenten à la Romana, Den Haag, 2016, blz. 96-105, ISBN 9789087596002
Wim Zaal, "Die van Nijkerk" in: Nederlandse sekten en messianen Amsterdam, 1972
↑B.J. Alfrink, Over "typologische" exegese van het Oude Testament: rede, uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar in de exegese van het Oude Testament aan de Katholieke Universiteit te Nijmegen op vrijdag 23 november 1945, Nijmegen/Utrecht, Dekker & Van de Vegt, 1945
↑Ton H.M. van Schaik, op cit., p. 220–238, toont aan dat anders dan latere auteurs – die het beeld van de in hun ogen progressieve kardinaal van na het Concilie met dat van de coadjutor wilden verzoenen – ten onrechte meenden dat Alfrink een matigende invloed op de tekst van het mandement zou hebben gehad. In werkelijkheid was hij er de voornaamste auteur van.
↑Voor Alfrinks optreden als coadjutor: Ton H.M. van Schaik, op. cit., 184–238, citaat, aldaar op p. 253
↑De norm werd pas door paus Paulus VI definitief vastgesteld op een maximum van 120 kiesgerechtigde kardinalen
↑Alfrinks opvolger, Johannes Willebrands, was al kardinaal toen hij bezit nam van de Utrechtse zetel. Pas diens opvolger Adrianus Simonis werd na zijn benoeming tot aartsbisschop kardinaal gecreëerd, zodat er sprake is van een broze traditie.
↑Ton H.M. van Schaik, op. cit. staat (p. 296 e.v.) uitgebreid stil bij alle feestelijkheden
↑Geciteerd in: Michel van der Plas, Dagboek van het Concilie Amsterdam/Brussel, Elsevier, 1963, p. 48
↑Ton H.M. van Schaik, op. cit., 351, schrijft dat de paus zijn vingers niet wilde branden: noch aan de Carlistische beweging, noch aan de oecumenische spanningen in Nederland
↑De gevolgen van de geheime doop voor de oecumenische beweging en Ton H.M. van Schaik, op. cit. 351, waar een brief van Alfrink wordt geciteerd aan de Generale Synode der Nederlands Hervormde Kerk: Ik stel er overigens prijs op te verklaren, dat indien ik met betrekking tot de doop, die in 1940 plaatsvond, over de gegevens had kunnen beschikken die mij thans zijn verstrekt, geen voorwaardelijke doop had hoeven geschieden
↑Cum in Neerlandia, Verklaring ter herziening van de Nieuwe Katechismus, Congregatie voor de Geloofsleer, kardinalen Frings, Lefèbvre, Jaeger, Florit, Browne en Joumet, 15 oktober 1968
↑Fried Pijnenborg sj, In Memoriam, Guus van Hemert 12 augustus 2011
↑Ton H.M. van Schaik, op. cit., 192, meldt dat Alfrink vlak voor zijn bisschopswijding een wandeling maakte met zijn Nijmeegse collega proximusReinier Post. Deze vroeg hem of hij Alfrink mocht blijven tutoyeren, waarbij Alfrink duidelijk maakte dat dit tot de bisschopswijding zou zijn toegestaan.
↑Ton H.M. van Schaik, op. cit., 501, die op die plaats ook vertelt dat Alfrink in 1964 een historisch geïnteresseerde kandidaat, Matthijs de Vries, had benoemd tot pastoor in Nijkerk, in de hoop dat deze zou gaan publiceren over de geschiedenis van Nijkerk. De Vries zou Alfrink wat dit betreft niet teleurstellen.