Súnámaí
Is sraith tonnta é súnámaí (nó tonn taoide) a chruthaítear nuair a easáitítear uisce i loch nó san fharraige go tobann ar scála ollmhór. Is féidir le creathanna talún, sciorradh talún, brúchtadh bolcáin agus bualadh dreigíte móire súnámaí a chruthú.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Great_Wave_off_Kanagawa_-_reversed.png/255px-Great_Wave_off_Kanagawa_-_reversed.png)
Tagann an téarma Súnámaí ón tSeapáinis, a chiallaíonn cuan ("tsu", 津) agus tonn ("nami", 波 nó 浪). Úsáidtear an focal céanna don uimhir uatha is iolra as Seapáinis. Rinneadh léirscrios agus cailleadh na mílte daoine i dteagmhais mar seo thar na blianta timpeall an Aigéin Chiúin go háirithe.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/2004-tsunami.jpg/250px-2004-tsunami.jpg)
Ar an 5 Samhain gach bliain, ceiliúrtar an Lá Domhanda Feasachta ar Shúnámaithe (lá a tharla an “Inamura - no-hi”, in oileán Honshu na Seapáine ar an 5 Samhain 1854).
Eolaíocht
cuir in eagarTarlaíonn muirbhrúcht nó súnámaí, tonn sa bhfarraige le tréimhse fhada de bharr gluaiseachtaí móra an ghrinnill de thoradh crith talún, brúchtadh pléascach bolcáin, nó maidhm talún faoin bhfarraige[1].
Is féidir le súnáimí taisteal sa bhfarraige oscailte suas le 800 km u·1 agus cladaí a bhualadh le fórsa millteach, arís is arís eile le gach buaic toinne. Is féidir go mbeidh buaic 30 m ag a leithéid.
Is solatón an tonn taoide ar a dtugtar súnámaí, agus is féidir a leithéid a chur ar siúl in uisce canála freisin. Is mar an gcéanna na bórthonnta i mBá Fundy, agus ar abhainn na Sabhrainne idir an Bhreatain Bheag is Sasana.
Tubaistí
cuir in eagar- Réamhstair. Na Sreabha Stóiréaga.
- 1531: bhuail crith talún agus súnámaí Liospóin, sa Phortaingéil. Maraíodh thart ar 30,000 duine.
- 7 Meitheamh 1692. Scrios crith talún agus súnámaí Port Royal in Iamáice. Maraíodh 2,000 duine; gortaíodh breis is 2,000.
- 26 Eanáir 1700. Bhuail Crith Talún Cascadia, ceann de na creatheanna talún ba mhó dár taifeadadh ariamh, an Crios Foduchtaithe Cascadia amach ó chósta thiar Mheiriceá Thuaidh ó Oileán Vancouver go California. Mhair an crith talún i dtraidisiún béil na mbundúchasach Meiriceánach. Tá an súnámaí taifeadta i annalacha na Seapáine freisin.
Fógra "Bí Cúramach" i mBanda Aceh - 5 Samhain 1854. “Inamura-no-hi”, in oileán Honshu na Seapáine.
- 1883. Sliabh Krakatoa. Bhí brúchtadh ollmhór tubaisteach ann. Chuir an brúchtadh tús le tonnta fathachúla farraige, 30 m ar airde, a mharaigh níos mó ná 36,000 duine.
- 15 Meitheamh 1896. Sa tSeapáin cailleadh 27,000 i gcrith talún Sanriku agus san súnámaí a tháinig ina dhiaidh.
- 28 Nollaig 1908. Fuair 70,000 duine bás nuair a bhuail crith talún agus súnámaí deisceart na hIodáile.
- 1 Aibreán 1946. Bhuail súnámaí Hilo, Haváí agus cailleadh 160 duine.
- 23 Bealtaine 1960. Fuair 61 duine bás ar Hilo, Haváí de bharr súnámaí.
Scriosadh Aceh, 2004. - 27 Feabhra 2010. Bhuail crith talún 8.8 ar an scála Richter chomh maith le súnámaí an tSile. Fuair 525 duine bás.
Scriosadh mar shampla, Taro, Miyako, Iwate (grianghraf: 15 Márta 2011).