Ази
Ази | |
---|---|
![]() Ази эхиган картин тӀехь | |
Мохк | 44 579 000 км² |
Бахархой | 4 560 667 000[1] стаг |
Йукъахь йу | 49 (+5 цхьаццамма къобалйина) пачхьалкхаш |
Йозуш йолу пачхьалкхаш | Акротири а, Декели а, Британин Мохк ХӀиндин Ӏапказ чохь, Рождествон гӀайре (Австрали), Кокосан гӀайренаш, Гонконг, Макао |
Мотт | Азин меттанаш |
Интернет-доменаш | .asia |
![]() |
А́зи — уггаре доккха Дуьненан дакъа, мехкаца а, бахархойн барамца. Кхуллу Европица цхьаьна Еврази материк. Майда (гӀайренашца цхьаьна) — 43,4 млн км² гергга[2]. Бахархой — 4,3 млрд стаг (2012) (60,5 % Дуьненан бахархойх). Ази хӀинца йу дуьненахь уггаре йоккха кхуьу регион[3].
ЦӀе схьаялар
[бӀаьра нисйан | нисйан]Хеттийн муьрехь Жима Азин къилбаседа-малхбузен декъехь лаьттина Ассува паччахьалла[4]. Хетташа царна тӀехь баьккхина толам хьахийна Тудхалия IV-гӀачун паччахьан анналашкахь. Желтойн эпосехь и паччахьалла гойту, трояхойн бертахоца, паччахьан Асийн вастехь. Асия цӀе желтойн мифологехь лелайо Океанидас, Пхьарматан зудчо, цунах, мифологин ламастаца, дуьненан декъан цӀе схьайаьлла. Геродотан заманахь дийнна дуьненан декъан Асиян (Азия) цӀе лелор йукъара тӀеэцна дара желтойн.
Хьал а, латтар а
[бӀаьра нисйан | нисйан]Материкан Ази лаьтта коьртаниг малхбален (Чукоткин ахгӀайре йоцург) а, къилбаседан а эхигашкахь. Африкица Ази йихкина Суэцан лого, Къилбаседа Америкех иза къастийна готта Беринган хидоькъе.
Европин а, Азин а йукъара доза
[бӀаьра нисйан | нисйан]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Possible_definitions_of_the_boundary_between_Europe_and_Asia.png/220px-Possible_definitions_of_the_boundary_between_Europe_and_Asia.png)
Оцу дуьненан дакъошна йукъара дуьххьарлера дозанаш билгалдаьхна Шира Желтойчоьнан муьрехь. Тардолийта, уггаре хьалха дуьне Европин а, Азин а декънарг хила ширажелтойн географ Гекатей Милетан: шен «Дуьне гайтар» белхан чохь цуо царна йукъахь доза даьккхина Фасис эркца (Риони эрк Гуьржийчуьра) а, Латтайуккъера хӀордца а[7]. Европин а, Азин а йукъарчу дозанийн бала кегийна ширажелтойн Ӏилманчаша, масала, Геродот, цуо билгаладоккхура дуьненан кхо дакъа (Европа, Ази, Ливи)[8], Фукидид, Изократ, Полибий (Европин а, Азин а йукъара доза билгалдаьккхина шен «Йерриг йукъара истори» белхан чохь Танаис эркаца (Дон)[9]), Страбон («Географи» белхан чохь доза даьккхина Танаисца[9]). Шен рогӀехь, шираруман йаздархочо Плиний Воккхахаволчо шина декъана йукъара доза билгалдаьккхина Понтан а, Каспийн а (Кавказан лаьмнаш) лаг, Боспор Киммерийн (Керчан хидоькъе) а, Меотидица а (Азов-хӀорд)[9].
XVIII бӀешо кхаччалц Европин а, Азин а йукъара доза доккхура Азовн хӀордаца а, Донца а, шеконе ца дуьллура, тӀечӀагӀдора цхьа могӀа белхашкахь: Козьма Индикопловн (VI бӀешо), Бельский Марцинан (1550 год), Меркатор Герардан (XVII бӀешо), Ломоносов Михаилан (XVIII бӀешоа). Амма оцу хенахь йара кхин ойланаш. Масала, йуккъера бӀешерийн Ӏаьрбийн хьосташа лорура Европин малхбален доза Ийдал а, Кама[10] а.
Билгалдахарш
[бӀаьра нисйан | нисйан]- ↑ World Population Prospects - Population Division - United Nations . https://population.un.org. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 5 декабрь.
- ↑ Кравчук П. А. Ӏаламан рекордаш. — Л.: Эрудит, 1993. — 216 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-7707-2044-1.
- ↑ Цзэн Цинхун: Китай намерен вместе со странами Азии более тесно поддерживать взаимное сотрудничество
- ↑ История Древнего Востока. Кн.1. Ч.2. С.149, 188
- ↑ Уралан лаьмнийн а, Мугоджарийн а малхбален кӀажошкахула, Эмба эркца, Каспий-хӀордан къилбаседа бердашца, ГӀуман-Манычан чутаӀен чухула, Керчан хидоькъен чухула.
- ↑ Уралан хи доькъу дукъца, Урал эркца, Кавказан дукъца.
- ↑ Чубарьян, 2005, p. 31.
- ↑ Чубарьян, 2005, p. 31—33.
- ↑ 1 2 3 Чубарьян, 2005, p. 34.
- ↑ Чибилёв А. А. Евро-Азиатская граница: история вопроса и современные представления . Русское Географическое Общество. ТӀекхочу дата: 2012 шеран 19 март. Кху чуьра архивйина оригиналан 2012 шеран 19 мартехь Архивйина 2013-04-17 at archive.today
Литература
[бӀаьра нисйан | нисйан]- Bhagwat S.B. Foundation of geology. — Global Vision Publishing Ho, 2009. — Т. 1. — 218 с. — ISBN 8182202752.
- Duka C. World Geography. — Rex Bookstore, Inc., 2007. — 218 с. — ISBN 971234696X.
- Кондрашов А. П. Новейшая книга фактов: для самых умных и любознательных в вопросах и ответах : в 3-х томах. — RIPOL classic, 2008. — Т. 1. — 494 с. — ISBN 538600347X.
- Чубарьян А. О. Российский европеизм. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — 416 с. — ISBN 5-224-05369-2.
- Азия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Хьажоргаш
[бӀаьра нисйан | нисйан]- Display Maps . The Soil Maps of Asia. European Digital Archive of Soil Maps – EuDASM. ТӀекхочу дата: 2011 шеран 26 июль. Архивйина 2011 шеран 12 августехь
- Asia Maps . Perry–Castañeda Library Map Collection. University of Texas Libraries. ТӀекхочу дата: 2011 шеран 20 июль. Архивйина 2011 шеран 18 июлехь
- Asia . Norman B. Leventhal Map Center at the Boston Public Library. ТӀекхочу дата: 2011 шеран 26 июль. Архивйина 2011 шеран 29 сентябрехь Архивйина 2011-09-29 — Wayback Machine
- Bowring, Philip. What is Asia? // Eastern Economic Review. — 1987. — 12 февралехь (т. 135).