Jon Fosse
Jon Fosse | |
---|---|
![]() | |
Tavalludi |
Jon Olav Fosse 29-sentyabr 1959-yil Haugesund, Rogaland, Norvegiya |
Kasbi |
|
Ijod qilgan tillari | Norveg tili[1] va Nynorsk[2][3] |
Fuqaroligi |
![]() |
Taʼlimi | Bergen universiteti (BA) |
Mukofotlari | Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti (2023) |
Turmush oʻrtogʻi |
|
Bolalari | 3 |
Jon Olav Fosse (1959-yil 29-sentyabrda tugʻilgan) – norvegiyalik yozuvchi, tarjimon va dramaturg. 2023-yilda u „innovatsion pyesalari va soʻzsizlarga ovoz beradigan nasriy asarlari uchun“ Adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.
Fosse ijodi ellikdan ortiq tilga tarjima qilingan yetmishdan ortiq roman, sheʼr, bolalar kitobi, insho va teatr spektakllarini oʻz ichiga oladi[4]. Henrik Ibsendan keyin eng koʻp ijro etilgan norvegiyalik dramaturg Fosse hozirda butun dunyo boʻylab mingdan ortiq sahnada namoyish etilgan spektakllari bilan jahon miqyosida eng koʻp ijro etilgan zamonaviy dramaturglardan biri hisoblanadi[5][6]. Uning minimalist va chuqur introspektiv pyesalari, tili koʻpincha lirik nasr va sheʼriyat bilan chegaralanadi[7][8]. 19-asrda Henrik Ibsen tomonidan asos solingan dramatik anʼananing zamonaviy davomi sifatida qayd etilgan[7][9]. Fossening pyesalari koʻpincha dramatik dramadan keyingi teatr anʼanalariga kiritilgan, shu bilan birga uning bir qancha mashhur romanlari minimalizm, lirizm va sintaksisdan noanʼanaviy foydalanish tufayli postmodernistik va avangard adabiyot uslubiga tegishli deb taʼriflangan[10][11].
Biografiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Jon Fosse 1959-yilda Norvegiyaning Haugesund shahrida tugʻilgan va Strandebarmda oʻsgan[12]. Uning oilasi kvakerlar va pietistlar boʻlib, u oʻzining ruhiy qarashlarini shakllantirishga yordam bergan[13]. Fossening kitoblar bilan unchalik qiziqmasligini aytganiga qaramay, u taxminan oʻn ikki yoshida yozishni boshlagan. Fosse oʻsmirlik chogʻida rok-gitarist boʻlishga qiziqdi va u musiqiy ambitsiyalaridan voz kechgach, yozishga koʻproq vaqt ajrata boshladi[13]. U shuningdek, skripka chalgan va oʻsmirlik yozish amaliyotining aksariyati musiqiy asarlar uchun oʻz soʻzlarini yaratish bilan bogʻliq. U oʻsib ulgʻayganida kommunizm va anarxizm taʼsirida boʻlgan va oʻzini „hippi“ deb taʼriflagan.
Fosse Bergen universitetiga oʻqishga kirdi va qiyosiy adabiyotni oʻrgandi va shu vaqt ichida Nynorskda yoza boshladi[14]. Uning debyut romani „Raudt, svart“ (Qizil, qora) 1983-yilda nashr etilgan va unga Nynorsk yozuvchisi Tarjei Vesaas taʼsir qilgan[14][13]. Roman oʻsha paytda Norvegiyada mashhur boʻlgan sotsial-realistik fantastikaga qarama-qarshi qoʻyilgan va syujetdan koʻra lingvistik ifodaga urgʻu bergan[13]. U 1985-yilda Stengd gitar (Yopiq gitara) nomli ikkinchi romanini, 1986-yilda esa Engel med vatn i augene (Koʻzlarida suv bor farishta) sheʼriy siklini nashr etdi[13]. U 1987-yilda yana Bergen universitetida qiyosiy adabiyot boʻyicha magistr darajasini oldi va oʻzining uchinchi romani „Qon, bu tosh“ („Qon. Toshdir“)ni nashr etdi[13]. 1989-yilda xotinidan ajralganidan soʻng, Fosse romanini va birinchi insholar toʻplamini nashr etdi. 1990-yillar boshida u romanlarini nashr etishda davom etdi va ikkinchi xotini Grete Fotima Syéd bilan bir qator tarjimalar ustida ishladi[13].
Fossening birinchi „Og aldri skal vi skiljast“ („Va biz hech qachon ajralmaymiz“) pyesasi 1994-yilda sahnalashtirilgan va nashr etilgan. Fosse romanlar, qisqa hikoyalar, sheʼrlar, bolalar kitoblari, insholar va pyesalar yozgan. Asarlari qirqdan ortiq tilga tarjima qilingan. Fosse oʻz romanlari ustida ishlash oraligʻida boshqa mualliflar asarlarida tarjimon sifatida ishlaydi[14].
Eʼtirof
[tahrir | manbasini tahrirlash]Fosse Henrik Ibsendan keyin eng koʻp ijro etilgan norveg dramaturgidir[15][7]. Uning asarlari XIX asrda Henrik Ibsen tomonidan asos solingan anʼananing zamonaviy davomi sifatida koʻriladi[9]. Fossening oʻzi Samuel Bekketni, shuningdek Georg Trakl va Tomas Bernxardni saylangan qarindoshlari sifatida tilga oladi[16]. Uning hayoti va ijodiga taʼsir koʻrsatgan boshqa muallif va kitoblar orasida Olav X. Hauge, Frans Kafka, Uilyam Folkner, Virjiniya Vulf va Injil ham bor[17].
2003-yilda Fosse Fransiyaning Milliy du Mérite ordenining chevaleri etib tayinlandi[18]. U, shuningdek, The Daily Telegraph tomonidan 100 ta tirik daho roʻyxatida 83-oʻrinni egallagan[19].
Shaxsiy hayoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Fosse uch marta uylangan. U 1980-yildan 1992-yilgacha hamshira boʻlgan Byorg Sissel (1959-yilda tugʻilgan) bilan turmush qurgan va undan oʻgʻil koʻrgan. Keyingi yili u hind-norvegiyalik tarjimon va yozuvchi Grethe Fotima Syedga turmushga chiqdi, keyinchalik ular ajralishdi. Ularning nikohlari davomida ikki qizi bor edi[20][21][13].
Fosse vaqtining bir qismini uchinchi rafiqasi Anna (2011) bilan Avstriyaning Hainburg an der Donau shahrida oʻtkazadi. Shuningdek, u Bergenda va Norvegiyaning gʻarbiy qismida yana ikkita uyga ega[14]. Dastlab u Norvegiya cherkovining aʼzosi edi (garchi u 2012-yilgacha oʻzini ateist deb taʼriflagan boʻlsa ham). 2012–2013-yillarda u katolik cherkoviga qoʻshildi va spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish bilan bogʻliq uzoq muddatli muammolarini hal qilish uchun oʻzini ixtiyoriy ravishda reabilitatsiya qilish uchun qabul qildi[22].
Mukofot va unvonlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- 1992-yilda Nynorsk adabiyot mukofoti[23]
- 1996-yilda Norvegiya Ibsen mukofoti[7][5]
- 1997-yilda Aschehoug mukofoti[24]
- 1999-yilda Soren Gyldendal mukofoti[7]
- 1999-yilda Doblug mukofoti[25]
- 2000-yilda Nestroy teatr mukofoti[7]
- 2000-yilda Skandinaviya dramaturg mukofoti[7]
- 2003-yilda Norvegiya Madaniyat Kengashi faxriy mukofoti[7]
- 2003-yilda Nynorsk adabiyot mukofoti[23]
- 2003-yilda Fransiya Milliy xizmatlari uchun ordeni[18]
- 2004-yilda Sheʼriyat kengashi mukofoti[7]
- 2005-yilda Braj mukofoti[7]
- 2005-yilda Norvegiya Qirollik Muqaddas Olav qoʻmondoni ordeni[26]
- 2006-yilda Anders Jahres madaniyat mukofoti[7]
- 2007-yilda Shvetsiya akademiyasining Nordik mukofoti[27][28]
- 2007-yilda Federal oila ishlari vazirligining Nemis yoshlar adabiyoti mukofoti[29]
- 2010-yilda Ibsen mukofoti[30]
- 2012-yilda Maqsadli mukofot[7]
- 2014-yilda Adabiyot boʻyicha Yevropa mukofoti[31]
- 2015-yilda Shimoliy Kengash adabiyoti mukofoti[32]
- 2016-yilda Willy Brandt mukofoti[7]
- 2019-yilda Nynorsk adabiyot mukofoti[7][33]
- 2021-yilda Braj mukofoti[7]
- 2023-yilda Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti[34]
- Fosse fondi (Strandebarmda joylashgan) Fosse va uning asarlariga bagʻishlangan tashkilotdir. Bino Fossening bolalik uyi va uning bobosi va buvisiga tegishli uy yaqinida joylashgan[14].
Asarlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Nasr
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Raudt, svart (1983) (Qizil va Qora)[35];
- Stengd gitar (1985) (Yopiq gitara)[35];
- Blod. Steinen er (1987) (Qon. Bu tosh)[35];
- Uendelig Seint(1989) (Cheksiz kechikish)[48]
- Naustet (1989) (Qayiqxona), tarjimon May-Brit Akerholt (Dalkey arxivi, 2017)[35];
- Kant (1990)[48]
- Flaskesamlaren (1991) (Shisha yigʻuvchi0[35];
- Bly og vatn (1992) (Qoʻrgʻoshin va suv) [35];
- Dyrehagen Hardanger(1993) (Hardanger hayvonot bogʻi)[35];
- To forteljingar (1993) (Ikki hikoya)[35];
- Prosa frå ein oppvekst (1994) (Bolalikdagi nasr) [35];
- Melancholia I (1995) (Melanxoliya), tarjimon Grethe Kvernes va Damion Searls (Dalkey arxivi, 2006)[35];
- Nei å nei (1995) (Yoʻq, yoʻq)[35];
- Fy å fy (1997) (Laʼnat)[35];
- Melancholia II (1996). (Melanxoliya II), tarjimon Eric Dickens (Dalkey arxivi, 2014)[35];
- Du å du (1996) (sen va sen)[35];
- Eldre kortare prosa med 7 bilete av Camilla Wærenskjold (1998) (Kamilla Varenskjoldning 7 ta surati bilan eski asar)[35];
- Morgon og kveld (2000) (Ertalab va kechqurun), tarjimon Damion Searls (Dalkey arxivi, 2015)[35];
- Søster (2000) (Opa)[35];
- Det er Ales (2004) (Bu Ales) tarjimon Damion Searls (Dalkey arxivi, 2010)[35];
- Kant (2005)[35];
- Andvake (2007) (Uygʻoning) Wakefulness[35];
- Spelejenta (2009) (Oʻynang qiz)[35];
- Kortare prosa (2011) (Qisqaroq nasr) [35];
- Olavs draumar (2012) (Olavning orzulari) [35];
- Kveldsvævd (2014) [35];
- Levande stein (2015)[35];
- Trilogien (2014). Trilogy, trans. May-Brit Akerholt (Dalkey Archive, 2016). Compiles three novellas: Wakefulness, Olav’s Dreams and Weariness.
- Det andre namnet – Septologien I-II (2019) (Boshqa nom – Septologiya I-II;;), tarjimon Damion Searls (Fitzcarraldo nashri, 2019)[35];
- Eg er ein annan – Septologien III-V (2020) (Men boshqa: Septologiya III-V), tarjimon Damion Searls (Fitzcarraldo nashri, 2020)[35];
- Eit nytt namn – Septologien VI-VII (2021) (Yangi nom: VI-VII Septologiya) tarjimon Damion Searls (Fitzcarraldo nashri, 2021)[35];
- Septologien (2022) (Septologiya).
- Kvitleik (2023) (Bir porlash) tarjimon Damion Searls (Fitzcarraldo nashri, 2023)[35];
Ingliz tilidagi toʻplamlar
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ (unspecified title)
- ↑ (unspecified title)
- ↑ (unspecified title)
- ↑ Frank Johnsen/Bergens Tidende: -Eg skriv aldri sjølvbiografisk – Intervju med Jon Fosse – Aftenposten 4. november 2020
- ↑ 5,0 5,1 „Jon Fosse“.
- ↑ NRK „Jon Fosse – «take it or leave it»“ (nb-NO). NRK (2005-yil 19-avgust). Qaraldi: 2023-yil 5-oktyabr.
- ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 Drangsholt, Janne Stigen; Rottem, Øystein; Surén, Odd Wilhelm; Allkunne (5 October 2023), „Jon Fosse“, Store norske leksikon (norveg), qaraldi: 5 October 2023
- ↑ „«Nokon kjem til å kome»: Mørk meditasjon over ensomheten“ (no). Dagsavisen (2019-yil 10-sentyabr). Qaraldi: 2023-yil 5-oktyabr.
- ↑ 9,0 9,1 H. H. Andersson, Jon Fosse i teaterhistorien, kunstinstitusjonen og markedet, University of Oslo, 2003
- ↑ Bordemann, Suzanne (26 March 2012). "«Man må føre menneskeheten ut av fryktens og den tålmodige sløvhetens primitive stadier» – Om den tyskspråklige resepsjonen av Jon Fosses tidlige dramatikk" (no). Norsk Litteraturvitenskapelig Tidsskrift. 1 15: 46–59. doi:10.18261/ISSN1504-288X-2012-01-04. ISSN 0809-2044. http://www.idunn.no/doi/10.18261/ISSN1504-288X-2012-01-04. Qaraldi: 5 October 2023. "Både Fosses teater og postdramatiske teateruttrykk utfordrer representasjonsteaterets normer og konvensjoner ved å rette søkelyset mot selve persepsjonsprosessen. Når dramatiske konstituenter dekonstrueres, oppstår gjerne kollisjoner med rådende estetiske normer i teaterkritikken. Jeg skal gi noen eksempler på dette."Jon Fosse]]
- ↑ „Hva er det med Jon Fosse?“ (nb). www.bt.no (2005-yil 8-may). Qaraldi: 2023-yil 5-oktyabr.
- ↑ Creamer, Ella „Jon Fosse wins the 2023 Nobel prize in literature“. The Guardian (2023-yil 5-oktyabr). Qaraldi: 2023-yil 5-oktyabr.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 Storfjell, Troy „Jon Fosse“,. Dictionary of Literary Biography: Twentieth-Century Norwegian Writers (en). Farmington Hills, MI: Gale, 2004 — 95–101 bet. ISBN 0-7876-6834-6.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Merve Enre (13 November 2022). „Jon Fosse's Search for Peace“. The New Yorker. Qaraldi: 14 November 2022.
- ↑ „Jon Fosse – "take it or leave it"“. NRK. Qaraldi: 2023-yil 5-oktyabr.
- ↑ „Winner of the 2023 Nobel Prize in Literature announced“ (en). The Independent (2023-yil 5-oktyabr). Qaraldi: 2023-yil 5-oktyabr.
- ↑ „What's on my bookshelf: Jon Fosse | The Booker Prizes“ (en). thebookerprizes.com (2023-yil 1-yanvar). Qaraldi: 2023-yil 5-oktyabr.
- ↑ 18,0 18,1 Fransk heder til Fosse, nrk.no.
- ↑ „Top 100 living geniuses“. Telegraph.co.uk (2007-yil 30-oktyabr). Qaraldi: 2015-yil 6-noyabr.
- ↑ Drangsholt, Janne Stigen; Rottem, Øystein; Surén, Odd Wilhelm „Jon Fosse“ (no). Store norske leksikon (2023-yil 5-oktyabr).
- ↑ „Syéd-familien“ (nn). Dag og Tid (2018-yil 20-aprel).
- ↑ Kvamme, Kjell. „Jon Fosse er blitt katolikk: Som å kome heim“ (no) (2013-yil 16-noyabr). 2013-yil 19-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 5-oktyabr.
- ↑ 23,0 23,1 „Nynorsk litteraturpris“. 2016-yil 20-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 21-dekabr.
- ↑ „Jon Fosse (NORWAY)“ (en-US). AO International. 2020-yil 2-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 12-may.
- ↑ Store norske leksikon (2005–2007). „Doblougprisen“. Store norske leksikon. Qaraldi: 2015-yil 6-noyabr.
- ↑ „Tildelinger av ordener og medaljer“ (no). Det norske kongehus. Qaraldi: 2023-yil 5-oktyabr.
- ↑ „Jon Fosse prisas av Svenska Akademien“ (sv). nummer.se (2007-yil 13-mart). Qaraldi: 2012-yil 27-oktyabr.
- ↑ „Fosse får Akademiens nordiska pris“ (sv). DN.se (2007-yil 13-mart). Qaraldi: 2012-yil 27-oktyabr.
- ↑ „2007 Archive“. 2011-yil 26-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 21-dekabr.
- ↑ „Jon Fosse“. internationalibsenaward.com. Qaraldi: 2015-yil 6-noyabr.
- ↑ „Laureate 2014 (Press Release)“. City of Strasbourg (2014-yil 19-noyabr). Qaraldi: 2014-yil 21-dekabr.
- ↑ Prize ceremony 2015. 2013. doi:10.6027/TN2013-570. http://www.norden.org/en/nordic-council/nordic-council-prizes/prize-ceremony-2015. Qaraldi: 6 November 2015.Jon Fosse]]
- ↑ Drangsholt, Jamme „Jon Fosse“. Store norske leksikon (2023-yil 5-oktyabr). Qaraldi: 2023-yil 5-oktyabr.
- ↑ Marshall, Alex. „Nobel Prize in Literature: Jon Fosse Is the 2023 Laureate“ (en-US). The New York Times (2023-yil 5-oktyabr). Qaraldi: 2023-yil 5-oktyabr.
- ↑ 35,00 35,01 35,02 35,03 35,04 35,05 35,06 35,07 35,08 35,09 35,10 35,11 35,12 35,13 35,14 35,15 35,16 35,17 35,18 35,19 35,20 35,21 35,22 35,23 35,24 35,25 35,26 35,27 35,28 35,29 35,30 „Biobibliography“. NobelPrize.org. Nobel Prize Outreach AB 2023. Qaraldi: 2023-yil 5-oktyabr.