Veliko Gradište
Veliko Gradište je gradsko naselje u Srbiji i sedište istoimene opštine u Braničevskom upravnom okrugu. Prema popisu iz 2022. bilo je 5.518 stanovnika. Nalazi se u blizini Srebrnog jezera.
Veliko Gradište | |
---|---|
Administrativni podaci | |
Država | Srbija |
Upravni okrug | Braničevski |
Opština | Veliko Gradište |
Stanovništvo | |
— 2022. | ![]() |
Geografske karakteristike | |
Koordinate | 44° 45′ 43″ S; 21° 30′ 51″ I / 44.76188° S; 21.51418° I |
Vremenska zona | UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST) |
Aps. visina | 68 m |
Ostali podaci | |
Poštanski broj | 12220 12228 |
Pozivni broj | 012 |
Registarska oznaka | PO |
Gradište se prvi put pominje u Ravaničkoj povelji od 1381. godine, kojom knez Lazar ostavlja 13 sela u Peku manastiru Ravanici, među kojima i Gradište. U Velikom Gradištu se održavaju Carevčevi dani. Ovde postoje Narodni muzej i Narodna biblioteka „Vuk Karadžić”.
Geografija
urediVeliko Gradište se nalazi u severoistočnom delu Srbije, u podnožju Karpata, nedaleko od ulaska u Đerdapsku klisuru.
Leži na 1.059. kilometru desne obale toka Dunava (koji je prirodna granica sa Rumunijom) sa jedne, i ušća Peka u Dunav sa druge strane. U njegovoj neposrednoj blizini, na 3 km od centra grada, nalazi se poznato turističko odredište Srebrno jezero.
Istorija
urediRimsko doba
urediU Rimsko doba na mestu današnjeg Gradišta, na putu od Viminaciuma (Kostolca) prema Kuppei (Golupcu) nalazilo se važno rimsko utvrđenje Pinkum Pincum. Prema nekim nalazima Pinkum je u to vreme bio važan rudarski centar, odnosno mesto u kome se prikuplja ruda i transportuje dalje prema drugim rimskim gradovima. Nastanak ovog rimskog grada vezuje se za prvi vek nove ere. Pinkum je osim geografskog imao i strateški značaj. Svoj najveći uspon - svoje zlatno doba ovaj grad je doživeo za vreme rimskog cara Hadrijana. Nasledivši ratobornog prethodnika, cara Trajana, Hadrijan je mudrom vladavinom nastojao da očuva stečeno bogatstvo i sav se posvetio unutrašnjem uređenju zemlje. Za razliku od Viminacijuma koji je bio minicipijum, Pinkum je uživao naklonost sam samog cara, koji ga je posetio oko 117. godine. Pinkum je u to vreme bio rudarski centar koji je u administrativnom pogledu bio izuzet iz uprave provincijskog prefekta i direktno potčinjen caru.
Ipak, najveći kuriozitet ovog rimskog grada je što je u njemu kovan i poseban bakarni novac. Po veličini on spada u grupu male bronze. Zbog svoje retkosti ovaj mali novčić veličine 15 ili 19 mm za numizmatičare predstavlja izuzetno bogatstvo. Zna se da postoji samo pet primeraka koji se nalaze u Beču, Berlinu, Londonu i Beogradu.[1]
Sudeći prema opekama, koje se ovde mogu naći, u Gradištu su bili stacionirani delovi Sedme Klaudijeve rimske legije.
S obzirom na njegov geografski položaj u Pinkumu i okolini stalno su se smenjivali osvajači. Huni su ga osvojili i spalili između 441. i 443. godine naše ere. U njegovoj obnovi pominje se Justinijan I.
Srednji vek
urediU srednjem veku Pek, Podunavlje, Stig i deo Pomoravlja sačinjavali su oblast Braničevo. Tako se zvao i glavni grad po kome je i čitava oblast dobila ime. Posle smrti cara Dušana 1355. godine Braničevom je zavladala vlastelinska porodica Rastisavljević, ali za kratko jer ih je ubrzo pokorio knez Lazar pripojivši i Braničevo svojoj državi.
Iz vremena kneza Lazara ostala nam je Ravanička hrisulja ili poznatija kao Ravanička povelja. Knez Lazar je 1381. godine kroz darodavnicu osnovao manastirsko vlastelinstvo koje je činilo 146 sela, dva zaseoka i tri crkvene metone i to je poklonio Ravanici. Pored ostalih u ovom dokumentu spominju se oblasti Braničeva i Pek. U oblasti Braničeva spominju se 9, a u Peku 13 sela.
Godine 1432. ugarska vojska prešla je Dunav kod Požežena i dospela do Kruševca gde je spalila turske šajke. Međutim, ojačana turska vojska nastupala je do Vidina. Obe su prošle preko Braničeva i opustošile ga. Despotu Đurđu posle toga nije preostalo ništa drugo no da ga ustupi Turcima. Zabeleženo je da je ovim krajevima prošla i velika vojska Hunjadi Janoša 1448. godine, u narodnoj pesmi poznatog kao Sibinjanin Janko.
Napredak ovog kraja prekida se padom Despotovine pod tursku vlast. Stanovništvo se pred turskim terorom povlači u brdovite krajeve. Zbog toga, prema Jovanu Cvijiću, današnje stanovništvo ove opštine i čitavog Braničevskog kraja ima veoma malo potomaka srednjovekovnih braničevskih starosedelaca.
Ovde se nalaze Crkva Svetog arhanđela Gavrila u Velikom Gradištu i Stara elektrana, upravna zgrada i kanali na reci Peku. Tu je i Čitaonica Veliko Gradište osnovana 1848. godine.
Godine 1856. nameravali su crkveni opštinari na čelu sa predsednikom Stefanom Nešićem, da oslikaju unutrašnjost novosagrađene crkve u mestu.[2]
Demografija
urediU naselju Veliko Gradište živi 4438 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 38,1 godina (36,7 kod muškaraca i 39,4 kod žena). U naselju ima 1888 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 3,00.
Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2022. godine).
![]() |
|
m | ž |
|||
? | 25 | 19 | ||
80+ | 22 | 40 | ||
75—79 | 52 | 104 | ||
70—74 | 118 | 141 | ||
65—69 | 106 | 143 | ||
60—64 | 119 | 146 | ||
55—59 | 151 | 155 | ||
50—54 | 216 | 254 | ||
45—49 | 239 | 262 | ||
40—44 | 205 | 232 | ||
35—39 | 164 | 199 | ||
30—34 | 156 | 188 | ||
25—29 | 209 | 222 | ||
20—24 | 194 | 189 | ||
15—19 | 218 | 192 | ||
10—14 | 178 | 173 | ||
5—9 | 177 | 165 | ||
0—4 | 150 | 135 | ||
Prosek : | 36,7 | 39,4 |
| ||||||||||||||||||||||||
|
Pol | Ukupno | Neoženjen/Neudata | Oženjen/Udata | Udovac/Udovica | Razveden/Razvedena | Nepoznato |
---|---|---|---|---|---|---|
Muški | 2.194 | 646 | 1.354 | 84 | 94 | 16 |
Ženski | 2.486 | 539 | 1.370 | 396 | 162 | 19 |
UKUPNO | 4.680 | 1.185 | 2.724 | 480 | 256 | 35 |
Pol | Ukupno | Poljoprivreda, lov i šumarstvo | Ribarstvo | Vađenje rude i kamena | Prerađivačka industrija |
---|---|---|---|---|---|
Muški | 1.090 | 129 | 2 | 5 | 177 |
Ženski | 925 | 76 | 0 | 1 | 166 |
UKUPNO | 2.015 | 205 | 2 | 6 | 343 |
Pol | Proizvodnja i snabdevanje | Građevinarstvo | Trgovina | Hoteli i restorani | Saobraćaj, skladištenje i veze |
Muški | 23 | 77 | 160 | 65 | 68 |
Ženski | 7 | 19 | 180 | 46 | 22 |
UKUPNO | 30 | 96 | 340 | 111 | 90 |
Pol | Finansijsko posredovanje | Nekretnine | Državna uprava i odbrana | Obrazovanje | Zdravstveni i socijalni rad |
Muški | 13 | 58 | 138 | 44 | 38 |
Ženski | 32 | 31 | 86 | 107 | 112 |
UKUPNO | 45 | 89 | 224 | 151 | 150 |
Pol | Ostale uslužne aktivnosti | Privatna domaćinstva | Eksteritorijalne organizacije i tela | Nepoznato | |
Muški | 37 | 0 | 0 | 56 | |
Ženski | 20 | 0 | 0 | 20 | |
UKUPNO | 57 | 0 | 0 | 76 |
Vidi još
urediPoznati Gradištanci
uredi- Miloje Vasić (1869—1956) je bio srpski arheolog, profesor na Beogradskom univerzitetu i član SANU
- Žanka Stokić (1887—1947) je bila srpska glumica, poznata po tumačenju likova iz dela Branislava Nušića
- Vlastimir Pavlović Carevac (1895—1965), bio je kompozitor i dirigent i osnivač Narodnog orkestra Radio Beograda
- Pavle Beljanski (1892—1965), srpski diplomata i kolekcionar
- Braća Đorđević - Pavle (Beograd, 4. novembra 1894) i Đorđe (Beograd, 23. jula 1897), Pavle je bio diplomata, a Đorđe predsednik Trgovačkog suda u Požarevcu i Velikom Gradištu, dobrotvori, gradu poklonili svu pokretnu i nepokretnu imovinu sa zaostavštinom od oko 1500 muzejskih eksponata uz uslov da se u Velikom Gradištu sagradi narodni muzej
- Sava Ž. Obradović, (Veliko Gradište, 1838), veliki dobrotvor, ostavio je Velikom Gradištu dućan (sadašnja Biblioteka), porodičnu kuću, lokal na pijaci i nekoliko njiva kao i poveću sumu novca da se iz svega formira Fond iz koga će se dva puta godišnje darivati sirotinja
- Dragan Milenković, novinar i publicista, nekadašnji dopisnik Tanjuga i lista Borba iz Japana
- Slobodan Kovač, poznati odbojkaš bivši reprezentativac Jugoslavije i trener
- Vladimir Trifunović, poznati odbojkaš igrao nekada u KUP-u Šampiona zajedno s Mitićem, Đorđevićem i Lukićem
- Slavica Đukić (Veliko Gradište 7. januar 1960) je srpska rukometašica, igrala je tri puta na Olimpijskim igrama (zlatna medalja u Los Anđelesu 1984. sa reprezentacijom Jugoslavije)
- Filip Cepter (Philip Zepter) - Milan Janković, privrednik osnivač i vlasnik kompanije Cepter, rođen u Velikom Gradištu 23.11.1950.
Galerija
uredi-
Spomenik borcima 1912-1919.
-
Galerija Pigoza
-
Drvo sa kućicama za ptice na obali
-
Spomenik borcima NOB-a
-
Obala
-
Spomenik "Carevcu"
-
Spomenik Žanki Stokić
-
Brod na Dunavu
-
Crkva
-
Gimnazija
-
Šetalište
-
Kuća sa cvećem
-
Granični prelaz
Reference
uredi- ^ „Istorija[[Kategorija:Botovski naslovi]]”. Arhivirano iz originala 26. 8. 2014. g. Pristupljeno 22. 8. 2014. Sukob URL—vikiveza (pomoć)
- ^ "Srbski dnevnik", Novi Sad 1856. godine
- ^ „Knjiga 9”. Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, podaci po naseljima (PDF). webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. maj 2004. ISBN 86-84433-14-9.
- ^ „Knjiga 1”. Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-00-9.
- ^ „Knjiga 2”. Stanovništvo, pol i starost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-01-7.