Zawkrze
Państwa | |
---|---|
Stolica | |
Ważniejsze miejscowości | |
Powierzchnia |
1779 km² |
Populacja • liczba ludności |
|
• gęstość |
64 os./km² |
Położenie na mapie![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/Mazowsze_w.png/220px-Mazowsze_w.png)
Zawkrze (ziemia zawkrzeńska) – niewielka kraina historyczna Polski na terenie północno-zachodniego Mazowsza w widłach Łydynii i Wkry. Funkcjonowała jako odrębna jednostka administracyjna od 2. połowy XIV wieku do rozbiorów. Jej historyczną stolicą jest Szreńsk.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Krainy-historyczne-Polski.png/220px-Krainy-historyczne-Polski.png)
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]Nazwa regionu pochodzi od położenia „za rzeką Wkrą”, patrząc z perspektywy macierzystego księstwa płockiego[1]. Przez około cztery stulecia rzeka Wkra stanowiła bowiem granicę między ziemią zawkrzeńską a ziemią płocką wchodzącymi w skład mazowieckiego Księstwa Płockiego, a następnie województwa płockiego[potrzebny przypis].
Geografia
[edytuj | edytuj kod]Granicę historycznego Zawkrza wyznaczają w większości rzeki: Wkra (Działdówka i Nida), Łydynia i Orzyc. Odstępstwem są jedynie prawobrzeże Ciechanowa, Poniatowa oraz historyczna granica z Prusami na północy ustalona w 1343 na mocy układu bratiańskiego[1].
Granice historyczne są współcześnie zachowane jedynie w niewielkim stopniu, a tereny dawnej ziemi zawkrzeńskiej znajdują się na terenie województw mazowieckiego (większość powiatu mławskiego, duża część żuromińskiego i ciechanowskiego, niewielki płońskiego w okolicy Gutarzewa) oraz warmińsko-mazurskiego (południowa część powiatu działdowskiego i nidzickiego). Obszar zajmuje powierzchnię około 1779 km²[2].
Pod względem fizycznogeograficznym Zawkrze znajduje się w całości na terenie Niziny Północnomazowieckiej, w obrębie mezoregionów Wzniesień Mławskich, Równiny Raciąskiej i Wysoczyzny Ciechanowskiej. Jest to teren rolniczy, w większości równinny i pagórkowaty, porozcinany płytkimi dolinami rzek. Większe obszary leśne występują jedynie na północy w okolicy Mławy oraz na południu w okolicy Ciechanowa.
Największym miastem znajdującym się na Zawkrzu jest Mława. Innymi miastami są: Żuromin, Lubowidz i Glinojeck. Dawniej prawa miejskie miały też dzisiejsze wsie gminne: Kuczbork, Niedzbórz, historyczna stolica ziemi – Szreńsk, i kilka innych miejscowości[3]. Łącznie na Zawkrzu znajduje się około 200 wsi, w tym gminne: Wieczfnia Kościelna, Janowiec Kościelny, Stupsk, Szydłowo, Strzegowo, Wiśniewo i Lipowiec Kościelny.
Zawkrze jest dość dobrze skomunikowane z resztę kraju dzięki drodze krajowej 7 oraz magistrali kolejowej łączącej Warszawę z Gdańskiem. W trakcie budowy jest też droga ekspresowa S7 docelowo łącząca oba miasta[potrzebny przypis].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Tereny Zawkrza znalazły się w zasięgu państwa piastowskiego w drugiej połowie X stulecia[1]. Był to zalesiony obszar graniczny między terytoriami słowiańskimi a pruskimi. Stopniowo rozwinęła się sieć grodów granicznych jak Szreńsk, Stupsk, czy najważniejszy Grzebsk[4]. Zawkrze stanowiło północną część Mazowsza Płockiego, a jako odrębna jednostka administracyjna zostało wydzielone najprawdopodobniej między 1355 a 1384[2][5]. W owym czasie był to stosunkowo słabo zaludniony region przygraniczny. Znaczący przyrost ludności obserwuje się dopiero począwszy od połowy XIV wieku[1].
W latach 1384–1399 i 1407-11 terytorium było zastawione przez księcia Siemowita IV na rzecz zakonu krzyżackiego[3], co ugruntowało odrębność ziemi zawkrzeńskiej, jaka utrzymała się do II rozbioru Polski. W tym czasie zaczęła się tworzyć sieć miejska regionu: w 1383 roku lokowano Szreńsk, następnie Kuczbork (1384), Mławę (1429), Niedzbórz (1503), Lubowidz (przed 1505), Karniszyn (1519), Poniatowo (przed 1520)[1][3] i Dłutowo (1532 lub wcześniej)[6]. Mimo tego, region miał charakter rolniczy, a oprócz Mławy pozostałe miasteczka miały charakter zaplecza okolicznych wsi i wielu mieszczan samemu zajmowało się uprawą i hodowlą.
Ziemia zawkrzeńska dzieliła się na trzy powiaty: szreński, mławski i niedzborski[1]. Za stolicę uchodził Szreńsk, jednak na najważniejsze miasto wyrosła Mława, położona przy szlaku handlowym łączącym Ruś i Mazowsze z Prusami. Wiek XV i XVI to czas rozwoju i wzrostu zamożności mieszkańców. Przyczynił się do tego handel produktami rolnymi, leśnymi, końmi, wyrobami skórzanymi, szewskimi i lnianymi, czy piwem mławskim[1]. Mława osiągnęła 2500 mieszkańców, stając się jednym z większych miast mazowieckich. Zawkrze było też znane z licznej szlachty zagrodowej[5], szczególnie na Poborzu.
Upadek gospodarczy Zawkrza nastąpił w XVII wieku w wyniku wojen i epidemii. Pewna poprawa sytuacji nastąpiła dopiero w połowie XVIII wieku, ale gdy w 1793 i 1795 roku region przyłączono do Królestwa Prus poziom rolnictwa wciąż był niższy niż na początku XVII stulecia[1]. Ziemię zawkrzeńską w nowej sytuacji zastąpił powiększony powiat mławski, jaki objął większość regionu, oprócz terenów na zachód od Ciechanowa przyłączonych do powiatu przasnyskiego, a także północną część historycznej ziemi płockiej z Sierpcem, Bieżuniem i Raciążem[7]. Powiat przetrwał do 1975 roku[1], choć nastąpiło kilka zmian przynależności państwowej oraz korekt granic, w szczególności przywrócenie powiatu sierpeckiego w 1867 jaki objął też zachodnie Zawkrze[3].
W latach 1793–1807 Zawkrze wchodziło w skład Królestwa Prus, następnie Księstwa Warszawskiego, Królestwa Kongresowego i II Rzeczypospolitej. W czasie powstania listopadowego Zawkrze ominęły większe walki powstańcze, ale w trakcie powstania styczniowego region brał aktywny udział w zrywie przeciwko władzy rosyjskiej[3]. Pewne ożywienie gospodarcze przyniosła Kolej Nadwiślańska, otwarta w 1877 roku. Korzyści odczuła przede wszystkim Mława, jako stacja graniczna[1]. Rozwój jednak zahamowały zniszczenia powstałe w wyniku walk w trakcie I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej. Ponownie Zawkrze znalazło się na pierwszej linii frontu w pierwszych dniach kampanii wrześniowej.
Po wojnie Zawkrze po raz pierwszy w historii przestało być regionem granicznym. W 1956 roku granice powiatów znacząco zmieniono, zacierając ślady dawnej ziemi zawkrzeńskiej, powołując przy okazji powiat żuromiński[3]. W 1975 roku powiaty zniesiono, a nowy podział administracyjny włączył krainę w całości do województwa ciechanowskiego. Ten stan rzeczy zmienił się w wyniku ostatniej reformy administracyjnej z 1998 roku.
Kultura
[edytuj | edytuj kod]Wpływ na odrębność etnograficzną regionu przez stulecia miało pograniczne położenie Zawkrza. W kulturze ludowej były widoczne wpływy mazurskie oraz kurpiowskie[1]. Współcześnie tradycje lokalne w większości się zatarły.
Wyróżniającym się kulturowo regionem było Poborze, znajdujące się na północnym skraju regionu wokół Janowca Kościelnego i Grzebska, będące okolicą szlachecką wywodzącą się z wolnej ludności mającej chronić północnych granic Mazowsza. Odrębność Poborzan przetrwała do połowy XX wieku i jest dzięki temu lepiej poznana[1].
Dzieje, tradycje i przyrodę regionu prezentuje Muzeum Ziemi Zawkrzeńskiej w Mławie, a także Muzeum Małego Miasta w Bieżuniu i Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu znajdujące się już poza granicami historycznego regionu. Lokalne tradycje kultywują też zespoły folklorystyczne[1].
Atrakcje
[edytuj | edytuj kod]Zawkrze, jako kraina graniczna znajdująca się z dala od centrów politycznych i gospodarczych nie posiada zabytków o szczególnej wartości. Mimo tego można zapoznać się z licznymi miejscami o znaczeniu regionalnym[potrzebny przypis].
Kilka zabytków oferuje Mława, takich jak późnobarokowy ratusz, fara, czy barokowy kościół cmentarny. Muzeum Ziemi Zawkrzeńskiej jest jedyną tego typu instytucją w regionie. Dookoła miasta wytyczono krótki, 4 km szlak pieszy oznaczony kolorem zielonym[8].
Na północ od miasta znajduje się linia umocnień granicznych z okresu przed II wojną światową, miejsce bitwy pod Mławą[potrzebny przypis]. W 1964 roku otwarto Mauzoleum Żołnierzy Września upamiętniające tragiczne wydarzenia. Wzdłuż linii umocnionej wytyczono czerwony szlak pieszy długości 40 km[8].
Militarne znaczenie miały też grodziska, np. w Grzebsku, a w Szreńsku zachowały się ruiny średniowiecznego zamku[potrzebny przypis]. W regionie zachowało się też kilka kurhanów z epoki wczesnośredniowiecznej[9][10]. W Starym Dłutowie znajduje się zabytkowy dwór.
Spośród licznych historycznych świątyń wyróżniają się kościoły w Szreńsku (jedyny średniowieczny budynek kościelny na Zawkrzu), Kuczborku (pierwotnie gotycki, przebudowany w baroku[3]), Poniatowie, Ratowie, Strzegowie, Żurominie. Zachowało się też kilkanaście dworów i założeń parkowych, w większości zaniedbanych. Przykładami są rezydencje w Bogurzynie, Brudnicach (istnieje możliwość zwiedzania[3]), Chamsku, Dąbku.
Zachowały się też, wpisane do rejestru zabytków, pozostałości Mławskiej Kolei Dojazdowej, obecnie nieczynnej[1].
Do atrakcji turystycznych należą też rekonstrukcje bitew z czasu wojny polsko-bolszewickiej i kampanii wrześniowej[1].
Galeria
[edytuj | edytuj kod]-
Gotycki kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Szreńsku
-
Ruiny zamku w Szreńsku
-
XIX-wieczny wiatrak w Niegocinie
-
Krajobraz Zawkrza na wschód od Mławy
-
Kaplica św. Leonarda w Grzebsku
-
Ratusz w Mławie
-
Rekonstrukcja Bitwy pod Mławą
-
Mauzoleum Żołnierzy Wrześniowych
-
Okolice Lubowidza
-
Rzeka Wkra we wsi Wkra
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Tradycja Mazowsza, powiat mławski Przewodnik subiektywny. Mazowiecki Instytut Kultury, Warszawa 2016.
- ↑ a b Muzeum Ziemi Zawkrzeńskiej, Historia.
- ↑ a b c d e f g h Tradycja Mazowsza powiat żuromiński Przewodnik subiektywny. Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Agencja Wydawnicza „Egros” s.c., Warszawa 2012.
- ↑ Elżbieta Kowalczyk-Heyman , Mazowiecka kraina Zawkrze, „Nasze Korzenie”, 11, Płock, grudzień 2016 [dostęp 2020-02-11] .
- ↑ a b Instytut Historii PAN, Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu.
- ↑ Dariusz Sokołowski , Miasta zdegradowane i potencjalne w województwie warmińsko-mazurskim, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2(292), Olsztyn 2016 .
- ↑ Mappa jeneralna województwa płockiego.
- ↑ a b Szlaki turystyczne w okolicach Mławy | Mława [online], www.mlawa.pl [dostęp 2020-02-10] .
- ↑ Urząd Gminy Janowiec Kościelny - Regionalny portal informacyjny - Kurhany [online], janowiec.warmia.mazury.pl [dostęp 2020-02-10] .
- ↑ Śladami najstarszych dziejów Chamska [online], kurierzurominski.pl [dostęp 2020-02-10] [zarchiwizowane z adresu 2020-02-05] (pol.).