Władysław Studnicki
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
15 listopada 1867 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
Władysław Studnicki-Gizbert (ur. 15 listopada 1867 w Dyneburgu, zm. 10 stycznia 1953 w Londynie) – polski polityk i publicysta, członek tymczasowego zarządu Polskiego Skarbu Wojskowego w 1912[1], od września 1939 zwolennik kolaboracji Polski z III Rzeszą[2].
Brat Wacława Studnickiego, archiwisty wileńskiego.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Przed 1918
[edytuj | edytuj kod]W młodości uczęszczał do Gimnazjum w Dyneburgu. Od 1887 był studentem Szkoły Handlowej Leopolda Kronenberga. W 1888 r. był jednym z założycieli II Proletariatu, za działalność socjalistyczną aresztowany jesienią 1888, po ośmiu miesiącach śledztwa zesłano go na Syberię. Po powrocie z zesłania w 1896 zamieszkał w Petersburgu, a wkrótce potem w Warszawie. W 1897 wyjechał razem z bratem Wacławem do Wiednia, a następnie osiadł w Heidelbergu. Działał w Związku Zagranicznych Socjalistów Polskich i był członkiem jego władz, tzw. Centralizacji, publikował także w emigracyjnej prasie socjalistycznej, m.in. „Przedświcie”. Stopniowo jednak oddalał się od ruchu socjalistycznego w stronę poglądów bardziej narodowych. W 1901 zamieszkał w Galicji i został najpierw członkiem tamtejszego Stronnictwa Ludowego, a w 1902 Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego. W 1903 założył we Lwowie „Tygodnik Lwowski”.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/W%C5%82adys%C5%82aw_Studnicki_m%C5%82ody.jpg/220px-W%C5%82adys%C5%82aw_Studnicki_m%C5%82ody.jpg)
W 1904 r. wydał zbiór swojej publicystyki Od socjalizmu do nacjonalizmu, gdzie przedstawił przyczyny zmiany swoich poglądów. Ostatecznie rozstał się jednak z ruchem nacjonalistycznym wobec różnic w stosunku do Rosji. W latach 1905–1910 mieszkał głównie w Warszawie, był aktywnym publicystą, będącym w opozycji do prorosyjskiej polityki Romana Dmowskiego. W latach 1906–1908 wykładał ekonomię polityczną na Wydziale Humanistycznym Towarzystwa Kursów Naukowych w Warszawie[3]. W 1910 wydał Sprawę polską, w której głosił potrzebę odbudowy niepodległej Polski przy wsparciu państw centralnych. Wysunął wówczas koncepcję tzw. trializmu, czyli poszerzenia austro-węgierskiej unii realnej o trzeci człon, którym miało być odbudowane państwo polskie. Był zwolennikiem rozbicia Rosji, która zajęła 80% terytorium I Rzeczypospolitej (w granicach z 1772). W ostatnim okresie przed wybuchem I wojny światowej był działaczem Polskiego Skarbu Wojskowego i Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, czynił kroki na rzecz stworzenia politycznej nadbudowy dla polskich organizacji paramilitarnych. Do idei tej, w 1912 r., starał się przekonać płk. Tadeusza Rozwadowskiego, w późniejszym czasie jedynego generała Polaka w służbie austriackiej, który nawiązał kontakty z polskim ruchem strzeleckim[4]. Członek Wydziału Finansowego Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych[5]. Po klęskach armii austro-węgierskiej jesienią 1914 stał się jednym z najwybitniejszych przedstawicieli orientacji proniemieckiej. 10 maja 1916 spotkał się z generał-gubernatorem Hansem von Beselerem, któremu przedłożył projekt powołania niepodległej Polski, ze wschodnią granicą na Dźwinie i Berezynie, z zachowaniem zachodniej granicy Królestwa Polskiego z Niemcami z 1815. 21 lipca 1916 założył Klub Państwowców Polskich. Nazywany był jednym ze współautorów aktu 5 listopada, który obiecywał utworzenie państwa polskiego. W grudniu 1916 wszedł do 25-osobowej Tymczasowej Rady Stanu dzięki poparciu okupacyjnych władz niemieckich, został z niej wykluczony w sierpniu 1917. Do końca wojny popierał ekspansję przyszłego państwa polskiego na wschód w sojuszu z Niemcami. W 1918 był zaangażowany w rozmowy o obsadzeniu tronu polskiego przez księcia saskiego Christiana. Mianowany członkiem Rady Stanu w 1918 roku[6].
II Rzeczpospolita
[edytuj | edytuj kod]W II Rzeczypospolitej pracował jako naczelnik Wydziału Statystycznego Cywilnego Zarządu Ziem Wschodnich (1919–1921), konsultant w Ministerstwie Przemysłu i Handlu (1922–1926), konsultant w Ministerstwie Spraw Zagranicznych (1928–1930), wykładowca w Instytucie Nauk Handlowo-Gospodarczych w Wilnie (1930–1934). Przede wszystkim jednak był aktywnym publicystą, autorem wielu książek i artykułów prasowych, poświęconych m.in. współpracy polsko-niemieckiej, krajom bałtyckim, m.in. w 1935 opublikował książkę System Polityczny Europy a Polska, w której postulował stworzenie bloku państw środkowoeuropejskich opartego na Polsce i Niemczech. W 1935 i 1938 r. kandydował bez powodzenia w wyborach do Sejmu RP.
Jego książka Sprawa polsko-żydowska przedstawiała polskich Żydów jako „pasożyty na zdrowej gałęzi polskiego drzewa”[7] i proponowała stopniowe wysiedlanie polskich Żydów w liczbie stu tysięcy na rok[8]. Postulował również stworzenie polskiego protektoratu w Palestynie, do którego mieliby przeprowadzać się wysiedleni polscy Żydzi.
W 1924 roku poślubił Alinę Brylińską, lektorkę języka angielskiego na Uniwersytecie Wileńskim. W momencie ślubu Studnicki miał 57 lat, a jego żona 38. W roku 1926 urodził się ich jedyny syn, Konrad[9].
1 lipca 1928 został wybrany członkiem komisji rewizyjnej założonego wówczas Związku Sybiraków[10]. W 1938 wydał książkę Kwestia Czechosłowacji a Racja Stanu Polski.
W 1936 roku został zaproszony na zjazd NSDAP w Norymberdze przez Rudolfa Hessa. Studnicki miał wtedy okazję spotkać się z Hitlerem i odbyć kilkugodzinną rozmowę z Joachimem von Ribbentropem[11].
W związku z dynamiką wydarzeń międzynarodowych (wkroczenie wojsk niemieckich do Czech, otoczenie Słowacji niemieckim protektoratem oraz aneksja Kłajpedy przez Niemcy) Studnicki nawoływał do spokoju, pomimo podkreślania, że Niemcy popełniły w ten sposób błąd polityczny[12] i mogą zrazić w ten sposób do siebie resztę państw Europy Środkowo-Wschodniej i wepchnąć je w „angielską pułapkę”[13]. 13 kwietnia wysłał list do ministra Józefa Becka, w którym przekonywał o tym, że związanie się z Wielką Brytanią będzie miało dla Polski fatalne konsekwencje[14]. Zapewniał w nim ministra Becka, że:
Uchronienie Polski przed samobójczym uczestnictwem w wojnie historia poczytywać będzie Panu, Panie Ministrze, za zasługę[15].
W czerwcu 1939, w związku z obawami o kurs przyjętej przez rząd Rzeczypospolitej polityki zagranicznej, Studnicki wydał Wobec nadchodzącej drugiej wojny światowej, w której prognozował m.in. izolowaną wojnę Polski z Niemcami i niewykonanie zobowiązań sojuszniczych wobec RP przez Wielką Brytanię i Francję. Jednocześnie apelował o nawiązanie porozumienia z Niemcami polegającego na zachowaniu zbrojnej neutralności w przypadku wojny Niemiec z Francją i Wielką Brytanią, która miałaby polegać przede wszystkim na nieprzepuszczeniu ewentualnych wojsk sowieckich idących na pomoc aliantom zachodnim. Wskazywał w niej na nieprzygotowanie do wojny zarówno Francji, jak i Wielkiej Brytanii, a wojnę z Niemcami uważał za niebezpieczną z powodu ryzyka ataku Związku Sowieckiego oraz okoliczności geograficznych (wojna pozycyjna na zachodzie, manewrowa na wschodzie, co nawet przy neutralności ZSRR będzie oznaczało okupację niemiecką części terytorium Polski, a najpewniej przegraną z powodu odcięcia Śląska – głównego rejonu poboru mocy oraz produkcji wojennej).
Książka została pozbawiona debitu w Polsce, a jej nakład skonfiskowany w dniu, gdy książki były drukowane w drukarni. Jako protest Studnicki napisał list do ministra Józefa Becka z prośbą, aby ten raczył książkę przeczytać i cofnąć konfiskatę. Gdy to nie przyniosło efektu, Studnicki zdecydował się zaskarżyć sprawę w sądzie. W trakcie procesu bronił każdego argumentu użytego w swojej książce przed wyimaginowanymi zarzutami pod którymi została dokonana konfiskata. Po latach Studnicki zapisał w pamiętniku:
Polska jest niepodległa, lecz dla zachowania swej niepodległości winna być wolna, winna korzystać ze swobody dyskusji, w sprawach zasadniczych, w sprawach polityki zagranicznej. Gdy mówiłem o niebezpieczeństwie sowieckim, o losie ziem wschodnich w razie wojny, a co za tem idzie o opanowaniu ich przez Sowiety, nie wytrzymały mi nerwy. Rozpłakałem się. Wiem, że moja mowa sprawiła duże wrażenie, prokurator nie przytaczał żadnych argumentów contra, tylko twierdził, że podtrzymuje konfiskatę[16].
Po latach sędzia prowadzący sprawę wyznał, że polecenie konfiskaty było bezpośrednim nakazem premiera i miał on w związku z tym związane ręce[17].
Sierpień 1939 roku Studnicki spędził w Rabce, dokąd pojechał, aby odwiedzić swojego syna Konrada. Po latach zapisał, że był to najcięższy okres w jego życiu, gdy słuchał maszerujących oddziałów idących nad granicę.
II wojna światowa
[edytuj | edytuj kod]23 listopada 1939 skierował do władz III Rzeszy Memoriał w sprawie odtworzenia Armii Polskiej i w sprawie nadchodzącej wojny niemiecko-sowieckiej, w którym postulował odtworzenie Wojska Polskiego, które w sojuszu z Wehrmachtem miało walczyć w wojnie przeciwko Związkowi Radzieckiemu[18].
20 stycznia 1940 napisał w Warszawie i wystosował Memoriał dla Rządu Niemieckiego w sprawie polityki okupacyjnej w Polsce, w którym protestował przeciwko nazistowskim metodom terroru i oskarżał niemieckie władze o popełnianie zbrodni w Polsce. Wyjechał do Berlina i z memoriałem dotarł do Goebbelsa. Jednak został aresztowany przez Gestapo, po czym internowany w sanatorium w Neubabelsbergu . Zwolniono go po klęsce Francji. W sierpniu 1940 powrócił do Warszawy, utrzymywał kontakty z władzami okupacyjnymi, które wykorzystywał także do krytyki działań niemieckich wobec Polaków oraz do interwencji, niejednokrotnie skutecznych, w sprawach osób uwięzionych. 10 lipca 1941 ponownie aresztowany przez Gestapo; uwięziony na Pawiaku. Został zwolniony w wyniku interwencji Maurycego Stanisława Potockiego 15 sierpnia 1942. W dalszym ciągu propagował ideę polsko-niemieckiej współpracy politycznej i wojskowej. W lipcu 1944 wyjechał na Węgry, następnie do Austrii, gdzie wciąż apelował do władz hitlerowskich o mobilizację Polaków i ich zwolnienie z obozów koncentracyjnych.
W 1945 r. zamieszkał w Rzymie, a pod koniec 1946 w Londynie. Izolowany w środowiskach emigracyjnych z uwagi na bezkompromisowość w głoszeniu niepopularnych poglądów, co pogłębiła jeszcze decyzja o zgłoszeniu się na świadka obrony w procesie feldmarszałka Ericha von Mansteina[19] (1948), nie doszło jednak do wezwania go na salę rozpraw.
Po wojnie
[edytuj | edytuj kod]Wszystkie jego utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[20]. Przed śmiercią opublikował wspomnienia z okresu II wojny światowej Tragiczne Manowce, gdzie próbował wyjaśnić swoje proniemieckie stanowisko, jakie zajmował przed wojną.
Władysław Studnicki został pochowany 17 stycznia 1953 roku na rzymskokatolickim cmentarzu St. Mary’s w Kensal Green, w północno-zachodnim Londynie (numer grobu 89 GK).
Publikacje
[edytuj | edytuj kod]- Pisma wybrane, Tom 1 Z przeżyć i walk, Toruń 2001, Wyd. Adam Marszałek, ISBN 83-7174-554-0.
- Pisma wybrane, Tom 2 Polityka międzynarodowa Polski w okresie międzywojennym, Toruń 2009, Wyd. Adam Marszałek, ISBN 83-7322-288-X.
- Pisma wybrane, Tom 3 Ludzie, idee i czyny, Toruń 2000, Wyd. Adam Marszałek, ISBN 83-7174-610-5.
- Pisma wybrane, Tom 4 Tragiczne manowce. Próby przeciwdziałania katastrofom narodowym 1939–1945, Toruń 2002, Wyd. Adam Marszałek, ISBN 83-7322-289-8.
- O przymierze z Niemcami, Kraków 2019, Wydawnictwo Universitas
- Wobec nadchodzącej drugiej wojny światowej, Kraków 2018, Wydawnictwo Universitas
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Wanda Kiedrzyńska, Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914, w: „Niepodległość”, t. XIII zeszyt 1 (33), 1936, s. 84.
- ↑ Ryszard Kaczmarek, Kolaboracja na terenach wcielonych do Rzeszy Niemieckiej, „Pamięć i Sprawiedliwość” nr 1 (12) 2008, Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie, s. 164–165 [dostęp 8 kwietnia 2021].
- ↑ Dziesięciolecie Wolnej Wszechnicy Polskiej TKN: sprawozdanie z działalności Towarzystwa Kursów Naukowych, 1906-1916, opracowali Ryszard Błędowski, Stanisław Orłowski, Henryk Mościcki, Warszawa 1917, s. 130, Podkarpacka BC – wersja elektroniczna.
- ↑ M. Patelski, Generał broni Tadeusz Jordan Rozwadowski żołnierz i dyplomata, Warszawa 2002, s. 62–63.
- ↑ Wanda Kiedrzyńska, Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914, w: „Niepodległość”, t. XIII zeszyt 1 (33), 1936, s. 94.
- ↑ Monitor Polski Nr 57 z 26 kwietnia 1918 r., s. 1.
- ↑ Joanna B. Michlic , Poland’s Threatening Other: The Image of the Jew from 1880 to the Present, U of Nebraska Press, 1 grudnia 2006, ISBN 978-0-8032-5637-8 [dostęp 2020-11-25] (ang.).
- ↑ Joanna B. Michlic , Poland’s Threatening Other: The Image of the Jew from 1880 to the Present, U of Nebraska Press, 1 grudnia 2006, ISBN 978-0-8032-5637-8 [dostęp 2020-11-25] (ang.).
- ↑ Marek Figura , Rosja w myśli politycznej Władysława Studnickiego, 2012 .
- ↑ Ze zjazdu sybiraków. „Kurier Warszawski”. Nr 181, s. 4, 2 lipca 1928.
- ↑ Piotr Zychowicz , Pakt Ribbentrop-Beck, REBIS, 2012, s. 322 .
- ↑ Władysław Studnicki , Wobec nowej sytuacji, artykuł w wileńskim „Słowie”, 18 marca 1939 .
- ↑ Władysław Studnicki , Wobec nadchodzącej drugiej wojny światowej, s. 189, 1939 .
- ↑ J. Weinstein , Studnicki w świetle dokumentów hitlerowskich II wojny, Zeszyty Historyczne, 1967 .
- ↑ J. Weinstein , Tamże.
- ↑ Władysław Studnicki , Wspomnienia. Rozdział wstępny .
- ↑ Konrad Studnicki , Komentarz na temat życia i działalności Władysława Studnickiego, 2003 .
- ↑ Por. Piotr Zychowicz: Opcja niemiecka. Czyli jak polscy antykomuniści próbowali porozumieć się z III Rzeszą. Poznań: REBIS, 2014, s. 57. ISBN 978-83-7818-620-5.
- ↑ Por. Józef Mackiewicz: Droga pani. Warszawa: Officyna Liberałów, 1988, s. 43. ISBN 0-9076-13-1.
- ↑ Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 40.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Polski Słownik Biograficzny, tom 45/1, wyd. 2007
- Jacek Gzella, Zaborcy i sąsiedzi Polski w myśli społeczno-politycznej Władysława Studnickiego: (do 1939 roku), Toruń 1998.
- Ryszard Kaczmarek, Kolaboracja na terenach wcielonych do Rzeszy Niemieckiej, „Pamięć i Sprawiedliwość” nr 1 (12) 2008, Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie, s. 159–181 [dostęp 8 kwietnia 2021].
- Jan Sadkiewicz, „Ci, którzy przekonać nie umieją”. Idea porozumienia polsko-niemieckiego w publicystyce Władysława Studnickiego i wileńskiego „Słowa” (do 1939), Kraków 2012.
- Gaweł Strządała, Niemcy w myśli politycznej Władysława Studnickiego, Opole 2011.
- Piotr Zychowicz, Jak Władysław Studnicki próbował uratować Polskę przed klęską. Posłowie w: Władysław Studnicki, Wobec nadchodzącej drugiej wojny światowej, Universitas, Kraków 2018.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Archiwum Władysława Studnickiego w zbiorach Instytutu Piłsudskiego
- Artykuł z Gazety Wyborczej opisujący m.in. działania Studnickiego przed wojną
- Stanisław Cat-Mackiewicz, Fragment książki „Historia Polski od 11 listopada 1918 do 17 września 1939”
- ISNI: 0000000116498964, 0000000446446913
- VIAF: 57420733
- LCCN: no96015465
- GND: 119258129
- BnF: 10703231x
- SUDOC: 097682187
- NKC: kup20030000116916, jo2014807572
- NTA: 243296320
- BIBSYS: 5095038
- CiNii: DA10413142
- Open Library: OL430765A
- PLWABN: 9810688308005606
- NUKAT: n94208545, n2017182135
- J9U: 987007268641505171
- LNB: 000203252
- LIH: LNB:V*9125;=BD
- Autorzy objęci zapisem cenzury w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
- Członkowie Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych
- Członkowie Rady Stanu Królestwa Polskiego (1918)
- Członkowie Tymczasowej Rady Stanu
- Członkowie II Proletariatu
- Członkowie Polskiego Skarbu Wojskowego
- Członkowie Związku Sybiraków
- Członkowie Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich
- Internowani w III Rzeszy w latach 1939–1945
- Ludzie urodzeni w Dyneburgu
- Odznaczeni Krzyżem Niepodległości
- Polacy związani z działalnością antysemicką (II RP i II wojna światowa)
- Politycy Polskiego Stronnictwa Ludowego (1895–1913)
- Politycy Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego
- Polscy publicyści
- Polscy geopolitycy
- Polscy zesłańcy w Imperium Rosyjskim
- Polscy kolaboranci III Rzeszy
- Urzędnicy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich
- Więźniowie Pawiaka (okupacja niemiecka)
- Wykładowcy Towarzystwa Kursów Naukowych 1905–1918
- Zmarli w 1953
- Urodzeni w 1867