Starzec nierównozębny
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
starzec nierównozębny | ||
Nazwa systematyczna | |||
Senecio inaequidens DC. Prodr. 6:401. 1838 („1837”)[3] | |||
Synonimy | |||
|
Starzec nierównozębny, starzec wąskolistny[a] (Senecio inaequidens DC) – gatunek z rodziny astrowatych pochodzący z południowej Afryki[3]. Jest inwazyjny na Hawajach, w Ameryce Południowej, w Australii oraz w Europie zachodniej i środkowej[4][3]. Od końca lat 90. XX wieku notowany jest także w Polsce[5][6], gdzie od co najmniej 2012 roku uważany jest za gatunek lokalnie zadomowiony (kenofit) i potencjalnie inwazyjny[7]. W naturze występuje na sawannie, na terenach otwartych przy korytach rzek i na wydmach. W Europie rozprzestrzenia się głównie na terenach ruderalnych wzdłuż dróg i linii kolejowych. Rośnie w miejscach suchych i ciepłych na podłożu przepuszczalnym[6].
Występowanie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Senecio_inaequidens_kz.jpg/220px-Senecio_inaequidens_kz.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Narrow-leaved_Ragwort.jpg/240px-Narrow-leaved_Ragwort.jpg)
Naturalny zasięg gatunku obejmuje tereny położone na wysokościach między 1400 i 2850 m n.p.m. w rejonie płaskowyżu Wysoki Weld w Afryce południowej[8] (Lesotho, RPA i Suazi)[3]. W XX wieku zarejestrowano w Afryce południowej ekspansję tego gatunku wynikającą z jego rozprzestrzeniania się na siedliskach antropogenicznych. W Europie gatunek obserwowany był jako zawleczony co najmniej od końca XIX wieku w okolicy różnych ośrodków przetwórstwa wełny owczej, najpierw w Niemczech, później we Francji, Belgii, Włoszech. Lokalizacja pierwszych stanowisk w Europie świadczy o tym, że do zawleczenia lekkich owoców tego gatunku doszło wraz z wełną importowaną z południowej Afryki[8][6]. Inwazyjne rozprzestrzenianie się tego gatunku dokumentowane jest od lat 50. XX wieku z rejonu Liège w Belgii. Wraz z zachodnimi wiatrami, owoce opatrzone puchem lotnym zaczęły rozprzestrzeniać się przede wszystkim w kierunku wschodnim. W latach 70. XX wieku gatunek pojawił się w zachodnich Niemczech, gdzie w ciągu kilkunastu lat stał się pospolity. W latach 90. XX wieku zaczął się pojawiać liczniej w Niemczech wschodnich. Na początku XXI wieku gatunek występuje masowo w Holandii i zachodnich Niemczech, rozpowszechniony jest w Danii, rozproszony lub na pojedynczych stanowiskach obserwowany jest na obszarze od Hiszpanii i Irlandii na zachodzie, po Czarnogórę, Węgry, Czechy i Polskę na wschodzie. Na północy stwierdzony został w Szwecji i Norwegii[3][6].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Bylina o wysokości do 60 cm (czasem do 100 cm[4]), silnie rozgałęziająca się i drewniejąca u nasady, o pokroju kulistym.
- Pędy
- Gęsto ulistnione.
- Liście
- Równowąskie, zróżnicowane pod względem szerokości od 1 do 7 mm i długości od 30 do 140 mm, zmienne w kształcie.
- Kwiaty
- Skupione w koszyczki o średnicy do 25 mm.
- Owoce
- Niełupki o długości 3 mm, z puchem kielichowym o długości do 5 mm[6].
Zagrożenia i zwalczanie
[edytuj | edytuj kod]Roślina jest na liście Europejskiej i Śródziemnomorskiej Organizacji Ochrony Roślin, której członkiem jest także Polska, jako roślina stanowiąca duże zagrożenie dla zdrowia roślin, środowiska, bioróżnorodności w regionie działania organizacji[9]. Ma status uporczywego chwastu na Hawajach, szkodnika w stanach Queensland i Nowej Południowej Walii oraz rośliny zabronionej i zwalczanej w Australii Zachodniej[4]. Decyzje te są spowodowane bardzo dużą inwazyjnością rośliny, a także tym, iż zawiera trujący alkaloid pirolizydynę, szczególnie toksyczny dla bydła i koni, powodujący śmiertelne zatrucia, szkodliwy także dla owiec i ludzi[10][4]. Występuje jako chwast w uprawach winorośli i zbóż oraz na słabych pastwiskach, jest konkurencyjny dla miejscowej flory na obszarach wydmowych[4].
W celu ograniczenia lub zwalczenia inwazji tego gatunku zaleca się ręczne usuwanie roślin w miejscach, gdzie pojawiają się nielicznie. Tam, gdzie doszło już do kolonizacji, skuteczne jest regularne, coroczne koszenie roślin przed kwitnieniem oraz utrzymywanie możliwie zwartej pokrywy roślinnej[4].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Nazwa „s. nierównozębny” podana jest w Krytycznej liście roślin naczyniowych Polski (2002). Epitet gatunkowy „wąskolistny” użyty został w publikacji Dajdoka i Pawlaczyka (2009) i nawiązuje do wybitnej cechy morfologicznej. Jest też zgodny z nazewnictwem tego gatunku w innych krajach europejskich. W języku polskim określenie „s. wąskolistny” wcześniej przypisane zostało jednak do Senecio erucifolius, znanego też jako starzec srebrzysty.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2011-11-15] (ang.).
- ↑ a b c d e Taxon: Senecio inaequidens. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2011-11-15]. (ang.).
- ↑ a b c d e f EPPO data sheet on Invasive Plants – Senecio inaequidens. European and Mediterranean Plant Protection Organization, 2006-02-01. [dostęp 2011-11-19]. (ang.).
- ↑ Guzik J. 2003. Dump of T. Sendzimir steelwork in Cracow as locality of interesting alien plant species. Archiwum Ochrony Środowiska 13-19.
- ↑ a b c d e Tina Heger, Hans Jürgen Böhmer: Senecio inaequidens. [w:] NOBANIS – Invasive Alien Species Fact Sheet [on-line]. [dostęp 2011-11-15]. (ang.).
- ↑ B. Tokarska-Guzik, Z. Dajdok, M. Zając, A. Zając, A. Urbisz, W. Danielewicz: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012. ISBN 978-83-62940-34-9.
- ↑ a b Tina Heger, Hand Jürgen Bohmer. The Invasion of Central Europe by Senecio inaequidens DC – a complex biogeographical problem. „Erdkunde”. 59, s. 34-49, 2005. (ang.).
- ↑ Invasive alien plants – EPPO Lists and documentation. [dostęp 2011-11-18]. (ang.).
- ↑ Dimande AF, Botha CJ, Prozesky L, Bekker L, Rösemann GM, Labuschagne L, Retief E.: The toxicity of Senecio inaequidens DC.. J S Afr Vet Assoc. 2007 Sep;78(3):121-9.. [dostęp 2011-11-18]. (ang.).
- BioLib: 41409
- EoL: 6189375
- EUNIS: 159629
- FloraWeb: 6513
- GBIF: 3109086
- identyfikator iNaturalist: 55607
- IPNI: 245637-1
- NCBI: 58524
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): gcc-21160
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:245637-1
- Tela Botanica: 62909
- identyfikator Tropicos: 2703153
- USDA PLANTS: SEIN10
- CoL: 6YGST