Sosna kalabryjska
![]() | |
Systematyka[1][2][3] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
sosna kalabryjska |
Nazwa systematyczna | |
Pinus brutia Ten. 1811-1815 | |
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4] | |
![]() | |
Zasięg | |
![]() |
Sosna kalabryjska (Pinus brutia Ten.) – gatunek drzewa z rodziny sosnowatych. Sosna kalabryjska występuje głównie na terenie Turcji, także we wschodniej Bułgarii, Grecji, Azerbejdżanie, północnym Iraku, wschodniej Syrii, Libanie, na Krecie, Cyprze, we Włoszech oraz na czarnomorskim wybrzeżu Rosji i Abchazji. Gatunek ten sprowadzony został z Turcji do włoskiej prowincji Kalabria w czasach rzymskich (wówczas Brutia). Jedna odmiana tego gatunku uznana została za zagrożoną.
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Średnich rozmiarów drzewo iglaste, wiecznie zielone. Korona za młodu stożkowata, z wiekiem spłaszcza się, staje się otwarta i nieregularna[5].
- Pień
- Pień prosty, osiąga wysokość 25–35 metrów i średnicę do 1,5 m[5]. Kora początkowo szara i gładka, z wiekiem czerwono-brązowa, gruba i spękana[5].
- Liście
- Igły zebrane w pęczki po 2, chociaż zdarzają się po 3, długości 10–18 cm, szerokości około 1 mm, ciemnozielone[5].
- Szyszki
- Siedzące[5]. Grube, twarde i ciężkie, o długości 6–11 cm. Młode szyszki są zielone, po roku stają się czerwono-brązowe. Nasiona długości 7–8 mm z 15–20 mm skrzydełkiem.
-
Liście i szyszki (Syria)
-
Szyszka nasienna
- Gatunki podobne
- Blisko spokrewniona sosna alepska osiąga mniejsze rozmiary (do 20 m wysokości i 100 cm średnicy). Ma igły jasnozielone i delikatniejsze (do 12 cm długości i poniżej 1 mm średnicy). Szyszki ma krótkoszypułkowe[5].
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Igły pozostają na drzewie od 1,5 do 2,5 lat. Szyszki nasienne dojrzewają w kwietniu w dwa lata po zapyleniu. Otwierają się zaraz potem lub w ciągu kolejnych 2 lat, chociaż czasem nasiona uwalniają, dopiero gdy deszcz rozmiękczy łuski[6].
Preferuje podłoże wilgotne. Lubi stanowiska nasłonecznione.
Systematyka i zmienność
[edytuj | edytuj kod]Synonimy[7]: Pinus halepensis var. brutia (Ten.) Elwes et Henry, Pinus halepensis subsp. brutia (Tenore) Holmboe, Pinus persica Strangw.
Pozycja gatunku w obrębie rodzaju Pinus[8]:
- podrodzaj Pinus
- sekcja Pinus
- podsekcja Pinaster
- gatunek P. brutia
- podsekcja Pinaster
- sekcja Pinus
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F.jpg/220px-%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F.jpg)
Sosna kalabryjska klasyfikowana jest czasem jako podgatunek sosny alepskiej (P. halepensis subsp. brutia). Częściej traktowana jest jako osobny gatunek blisko spokrewniony z sosną alepską, a także sosną kanaryjską i sosną nadmorską. Jest to gatunek o średniej zmienności. Wyróżnia się 4–5 podtaksonów, ujmowanych różnie, między innymi jako cztery odmiany (var. brutia, var. pityusa, var. pendulifolia, var. eldarica)[9] lub jako cztery odmiany i podgatunek[7][6]:
- Pinus brutia var. brutia – odmiana typowa, rośnie w rejonie Morza Śródziemnego,
- Pinus brutia var. pityusa (Steven) Silba (syn, P. pityusa Steven) – pochodzi z Abchazji (z rejonu Picundy skąd wzięła nazwę), występuje też w rejonie Kaukazu,
- Pinus brutia var. stankewiczii (Sukaczev) Frankis,
- Pinus brutia var. pendulifolia Frankis – występuje w Turcji,
- Pinus brutia subsp. eldarica (Medw.) Nahal – podgatunek czasem uważany za osobny gatunek Pinus eldarica Medw. Pochodzi z Azerbejdżanu.
Zagrożenia
[edytuj | edytuj kod]Gatunek umieszczony został przez międzynarodową organizację IUCN w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych w grupie gatunków niższego ryzyka (kategoria zagrożenia: LC, według klasyfikacji v2.3 i v3.1)[4][9]. Odmiana P. brutia var. pityusa uznana została za zagrożoną (kategoria zagrożenia: VU, według klasyfikacji v2.3 i v3.1), w związku z utratą części siedlisk w obszarze występowania. Głównym zagrożeniem jest rozwój infrastruktury w rejonie wybrzeża Morza Czarnego, szczególnie w rejonie Półwyspu Krymskiego[10]. Podgatunek P. brutia subsp. eldarica, ujęty w randze odmiany P. brutia var. eldarica (Medw.) Silba, uzyskał w 2013 r. status taksonu bliskiego zagrożeniu (kategoria NT, według klasyfikacji v3.1). Takson ten, endemit Azerbejdżanu, rośnie dziko w jednej lokalizacji, wprawdzie objętej ochroną (wpierw w Parku Narodowym Göygöl, a od 2004 w osobnym Państwowym Rezerwacie Przyrody „Sosna eldarska”) ale narażonej na choroby powodowane przez grzyby, dotykające plantacji w Kaukazie Południowym[11].
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Roślina ozdobna – drzewo chętnie sadzone w parkach i ogrodach, w rejonach o suchym i ciepłym klimacie (np. Arizona, Kalifornia).
- Jest bardzo wytrzymała na suszę i wiatry, sadzona na piaskach chroni podłoże przed wywiewaniem piasku[12].
- Roślina użytkowa – sosna kalabryjska jest jednym z ważniejszych drzew leśnych w północno-wschodnim rejonie Morza Śródziemnego. Owad Marchalina hellenica żywiący się sokiem tej sosny produkuje duże ilości spadzi, która zbierana jest przez pszczoły miodne i daje dobrej jakości miód sosnowy, ceniony za walory smakowe i lecznicze[potrzebny przypis].
- Drewno – uprawiana jest jako źródło drewna.
Udział w kulturze
[edytuj | edytuj kod]- Żywica otrzymywana z drewna i szyszek w Starożytnym Egipcie była używana do balsamowania zwłok faraonów[12].
- Niemal wszyscy znawcy roślin biblijnych są zgodni, że sosna kalabryjska wymieniona jest w tych miejscach Biblii, gdzie mowa jest o sprowadzanym drewnie sosnowym. W czasach biblijnych sosna ta nie występowała bowiem na Ziemi Świętej, ale występuje na obszarze śródziemnomorskim. Ponadto M. Zohary zauważył, że pięciokrotnie występujące w hebrajskim oryginale Biblii słowo `ёṣ šemen jest podobne do obecnej nazwy sosny `őren i powinno być przetłumaczone jako sosna, a nie „drzewo oliwne” lub „dzika oliwka”, jak to błędnie uczyniono w wielu przekładach Biblii (również w Biblii Tysiąclecia)[12].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-26] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Pinales : Pinaceae, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-02-28] (ang.).
- ↑ M.J.M. Christenhusz i inni, A new classification and linear sequence of extant gymnosperms, „Phytotaxa”, 19 (1), 2011, s. 55–70, DOI: 10.11646/phytotaxa.19.1.3 (ang.).
- ↑ a b A. Farjon , Pinus brutia, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2010-02-08] (ang.).
- ↑ a b c d e f Mauri i inni, inus halepensis and Pinus brutia in Europe: distribution, habitat, usage and threats, San-Miguel-Ayanz i inni red., [w:] European Atlas of Forest Tree Species, Luxembourg: EU, 2016 [dostęp 2023-06-17] .
- ↑ a b M. P. Frankis: Morphology and affinities of Pinus brutia. W: O. Tashkin (ed.): Papers International Symposium Pinus brutia. Marmaris. Ankara: 1993, s. 11-18.
- ↑ a b Pinus brutia, [w:] Gymnosperm Database [online] [dostęp 2010-02-13] (ang.).
- ↑ Christopher J. Earle , Pinus, [w:] Gymnosperm Database [online] [dostęp 2009-09-12] (ang.).
- ↑ a b A. Farjon , Pinus brutia, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2013-08-03] (ang.).
- ↑ A. Farjon , Pinus brutia var. pityusa, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2010-02-13] (ang.).
- ↑ A. Farjon , Pinus brutia var. eldarica, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2013-08-03] (ang.).
- ↑ a b c Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- EoL: 1061743
- EUNIS: 150576
- GBIF: 5285710
- identyfikator iNaturalist: 135778
- IPNI: 677009-1
- ITIS: 507507
- NCBI: 88726
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2563202
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:677009-1
- Tela Botanica: 78525
- identyfikator Tropicos: 24900665
- USDA PLANTS: PIBR9
- CoL: 77KTL