Olimpia
![]() Starożytny stadion w Olimpii | |
Państwo | |
---|---|
Administracja zdecentralizowana | |
Region | |
Jednostka regionalna | |
Gmina | |
Wysokość |
63 m n.p.m. |
Populacja (2011) • liczba ludności |
|
Nr kierunkowy |
26240 |
Kod pocztowy |
270 65 |
Tablice rejestracyjne |
ΗΑ |
Położenie na mapie Grecji ![]() | |
![]() | |
Strona internetowa |
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO | |
Świątynia Filipa II Macedońskiego | |
Państwo | |
---|---|
Typ |
kulturowy |
Spełniane kryterium |
I, II, III, IV, VI |
Numer ref. | |
Region[b] |
Europa i Ameryka Północna |
Historia wpisania na listę | |
Wpisanie na listę |
1989 |
Olimpia[1] (nowogr. Αρχαία Ολυμπία, Archea Olimbia) – miejscowość w Grecji, na Peloponezie, w administracji zdecentralizowanej Peloponez, Grecja Zachodnia i Wyspy Jońskie, w regionie Grecja Zachodnia, w jednostce regionalnej Elida. Siedziba gminy Olimpia. W 2011 roku liczyła 835 mieszkańców[2].
W starożytności (od ok. XII w. p.n.e.) Olimpia (starogr. Ολυμπία, Olympía) była ośrodkiem kultu Zeusa. Od 776 roku p.n.e. miejsce igrzysk olimpijskich. W 1989 roku stanowisko archeologiczne w Olimpii zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Geografia
[edytuj | edytuj kod]Starożytna Olimpia położona jest na zachodnim Peloponezie, ok. 16 km od Morza Jońskiego i 60 km od Elidy[3], pomiędzy zbiegającymi się dwoma rzekami: Alfiosem (Alfejos) i Kladeosem, u stóp wzgórza Kronos (122,7 m)[4].
Historia
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Tereny Olimpii zamieszkane były nieprzerwanie pomiędzy 2800 a 1100 p.n.e. – w okresie od wczesnej do późnej kultury helladzkiej[4]. Pierwsze ślady kultu Pelopsa i jego żony Hippodamei pochodzą z okresu późnej kultury helladzkiej[4]. Z tego samego (lub nawet wcześniejszego) okresu pochodzą ślady kultu Kronosa, Gai, Ejlejtyi i Temidy[4][5]. Olimpia stała się centrum kultu Zeusa ok. X wieku p.n.e.[6] po inwazji Dorów w XII w. p.n.e.; kult ten stale się rozwijał aż do początku VIII w. n.e.[4] Nazwa Olimpia nawiązuje do Olimpu – siedziby Zeusa[6].
U stóp wzgórza Kronos nad Alfiosem (Alfejos) i Kladeosem znajdował się początkowo temenos, gdzie z czasem wzniesiono sanktuarium poświęcone Zeusowi[7] – jego powstanie szacuje się na ok. 1000 p.n.e. Sanktuarium Zeusa stanowił ogrodzony, prostokątny 4-hektarowy święty gaj (gdzie posadzono m.in. oliwki, topole, dęby i sosny[4]) zwany Altisem (od stgr. alsos = pol. drzewo[7]). Początkowo (IX–VIII w. p.n.e.) w otoczonym murem sanktuarium znajdował się jedynie ołtarz Zeusa i Pelopejon – grób legendarnego Pelopsa[7].
Wokół sanktuarium odbywały się co cztery lata panhelleńskie igrzyska[6], zwane od tego miejsca olimpijskimi. Według lokalnego podania to Pelops miał zapoczątkować organizację igrzysk olimpijskich (grecki geograf Pauzaniasz uważał Heraklesa za inicjatora igrzysk)[7]. Pierwsze odnotowane igrzyska odbyły się w 776 p.n.e. a kolejne miały miejsce co cztery lata[5]. W roku tym Ifitos – król Elidy, Kleostenes z Pizy i Likurg przywrócili organizację igrzysk w Olimpii po inwazji doryckiej i wprowadzili instytucję „świętego pokoju” (Ekechejria)[8]. „Święty pokój” ogłaszano na 1 miesiąc na terenie całej ówczesnej Grecji, święty stawał się wówczas również teren wokół Altisu – nie wolno było wnosić tu broni[5]. Igrzyska obejmowały wówczas jedną dyscyplinę – bieg na dystansie jednego stadionu[5].
Coraz popularniejsze olimpiady zapoczątkowały rozkwit Olimpii[4], która stała się panhelleńskim ośrodkiem religijnym[5]. W VII w. p.n.e. zwiększono liczbę dyscyplin olimpijskich – dodano m.in. bieg długodystansowy, pięciobój, zapasy, boks oraz wyścigi konno i wyścigi rydwanów[9]. Okres szybkiego rozwoju sanktuarium przypadał na okres archaiczny, kiedy to wzniesiono monumentalne budowle, m.in. świątynię Hery (wczesny VI w. p.n.e.[10]), prytanejon (ok. 475 p.n.e.[11]), buleuterion (ok. 580 p.n.e.[12]) i pierwszy stadion[8]. Obok sanktuarium powstały liczne skarbce – łącznie w latach ok. 600–450 p.n.e. przynajmniej 15[3], z których najbardziej znany jest skarbiec Megaryjczyków, datowany na VI w. p.n.e.[13] Jest to skromna budowla w stylu doryckim, reprezentująca typ świątyni między antami[13].
Na okres klasyczny (500–323 p.n.e.) przypada budowa świątyni Zeusa i nowego stadionu poza Altisem[8]. Świątynia Zeusa została ukończona w ok. 456 p.n.e. – była to największa świątynia na Peloponezie[9]. Wewnątrz świątyni znajdował się jeden z tzw. siedmiu cudów świata – 13-metrowy posąg Zeusa (ok. 430 p.n.e.) dłuta Fidiasza (ok. 490 p.n.e.–ok. 430 p.n.e.)[14][3]. Oprócz tego wzniesiono szereg innych budowli o niereligijnym charakterze (m.in. łaźnie, kolejne skarbce)[8].
W dobie epoki hellenistycznej powstał Leonidajon – dom gościnny dla honorowych gości oraz Filipejon – świątynia ufundowana przez Filipa II Macedońskiego, a wokół sanktuarium kolejne obiekty sportowe: stadion na 45 tys. widzów, hipodrom, Metroon, gimnazjon z palestrą oraz łaźnie[8][15]. W czasach Cesarstwa Rzymskiego sanktuarium zostało kilkakrotnie splądrowane, wzniesiono łaźnie, luksusowe wille i akwedukt[8]. W latach 160–170 n.e. Olimpię odwiedził grecki geograf Pauzaniasz, który sporządził szczegółowe opisy sanktuarium za czasów jego największej świetności, poświęcając mu dwie z dziesięciu ksiąg swojego dzieła Periegesis tes Hellados (pol. „Wędrówki po Helladzie”)[3]. Jego opisy, obok wyników badań archeologicznych, posłużyły do budowy modeli sanktuarium[3].
Sanktuarium funkcjonowało w pierwszych latach chrześcijaństwa za panowania Konstantyna I Wielkiego[8]. Ostatnie igrzyska odbyły się w Olimpii w roku 393, wkrótce potem w 394 roku Teodozjusz I Wielki wydał edykt zakazujący wszelkich świąt i uroczystości pogańskich[8]. W roku 426 Teodozjusz II rozkazał zniszczenia Olimpii[8], m.in. spalono wówczas świątynię Zeusa[14]. W połowie V w. w sanktuarium osiedliła się mała społeczność chrześcijańska i przekształciła warsztat Fidiasza w kościół[8]. Trzęsienia ziemi w 551 i 552 roku dokonały kolejnych zniszczeń, m.in. świątynia Zeusa uległa częściowemu zawaleniu[8]. Na przestrzeni wieków obszar sanktuarium wielokrotnie zalewały wody Kladeos i Alfios – sanktuarium przykryła warstwa piachu i szlamu o grubości 5–7m[8].
Historia odkrycia Olimpii
[edytuj | edytuj kod]W 1516 roku miejsce zbiegu rzek Alfios i Kladeos zostało oznaczone na mapie weneckiej jako Andilalo[16]. Pod koniec wojny trzydziestoletniej, szwedzki dyplomata Matthias Palbitzki (1623–1677), podróżujący po Grecji w latach 1645–1648, był najprawdopodobniej pierwszym zachodnim Europejczykiem, który dotarł do Olimpii w 1647 roku[16]. W 1723 roku, w liście do arcybiskupa Korfu, benedyktyński mnich i francuski paleograf Bernard de Montfaucon (1655–1741) wysunął propozycję odnalezienia Olimpii i przeprowadzenia prac wykopaliskowych[16][17]. Pomysł ten nigdy jednak nie został zrealizowany[17]. W latach 1728–1731, prace wykopaliskowe w Grecji prowadził na zlecenie króla Francji Ludwika XV francuski antykwariusz Michel Fourmont (1690–1746), który został odwołany do Paryża zanim rozpoczął prace na granicy Arkadii i Elidy[17]. Kolejnym uczonym z zamiarem odkrycia Olimpii był niemiecki historyk sztuki i archeolog Johann Joachim Winckelmann (1717–1768), którego plany przekreśliła jego nagła śmierć z rąk mordercy[17]. Kolejne wyprawy do Grecji zorganizowało w latach 60. XVIII w. brytyjskie Towarzystwo Dyletantów (ang. Society of Dilettanti)[17]. Pierwsza wyprawa, pod kierownictwem angielskiego antykwariusza Richarda Chandlera (1737–1810), odbyła się w 1764 roku, po której nastąpiła druga w 1766 roku[17]. Podczas drugiej wyprawy, bazując na opisie Pauzaniasza, poszukiwania Olimpii zakończyły się sukcesem[16]. Sanktuarium zostało odkryto ponownie w 1766 roku[8] a zidentyfikował je Richard Chandler[18], który odkrył ruiny świątyni Zeusa Olimpijskiego – pozostałości naosu i dorycki kapitel[17].
Ponieważ antyczna Olimpia była w ruinie, pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie zorganizowano w 1896 roku w Atenach[19].
Stanowisko archeologiczne w Olimpii
[edytuj | edytuj kod]W XIX i XX wieku w Olimpii prowadzono systematyczne prace archeologiczne. W 1829 roku francuska ekspedycja do Morei (fr. Expédition de Morée) przeprowadziła pierwsze prace archeologiczne, odkrywając częściowo świątynię Zeusa i zabierając fragmenty frontonów do muzeum w Luwrze[8].
Od 1875 roku wykopaliska prowadzone są przez Niemiecki Instytut Archeologiczny (niem. Deutsches Archäologisches Institut, DAI)[8]. Pierwsze prace prowadzono pod kierunkiem Ernsta Curtiusa (1814–1896) i Friedricha Adlera (1827–1908)[16]. Pierwsza wyprawa odbyła się w latach 1875–1876, kiedy to odkryto pozostałości posągu Nike[16]. Podczas drugiej wyprawy w latach 1876–1877 odkryto m.in. rzeźbę Hermesa z małym Dionizosem, podczas trzeciej – w latach 1877–1878 odkryto m.in. Filipejon, podczas czwartej – w latach 1878–1879 m.in. prytanejon oraz pelopejon a w trakcie piątej wyprawy w latach 1879–1880 odnaleziono m.in. leonidajon[16]. Szósta, ostatnia wyprawa w latach 1880–1881 poświęcona była katalogowaniu znalezisk[16].
W 1989 roku stanowisko archeologiczne w Olimpii zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[20].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Plan_Olympia_sanctuary-fr.svg/780px-Plan_Olympia_sanctuary-fr.svg.png)
Numer na planie | Zdjęcie (stan współcześnie) |
Nazwa | Rok budowy | Opis |
---|---|---|---|---|
2 | ![]() |
Prytanejon | ok. 475 p.n.e.[11] | Wzniesiony na planie prawie kwadratu (32,65 m x 27,25 m) gmach dorycki z gankiem i westybulem, otwartymi dziedzińcami po bokach[11]. W centralnym pomieszczeniu znajdował się najprawdopodobniej ołtarz Hestii[11]. W gmachu urzędowali organizatorzy igrzysk i świętowano tu również zwycięstwa sportowców[11]. |
3 | ![]() |
Filipejon – świątynia Filipa II Macedońskiego | ok. 339 p.n.e. – 300 p.n.e.[21] | Tolos z okrągłym naosem, z wejściem od zachodu, otoczony kolumnadą 18 kolumn jońskich; wewnątrz kolumnada z 9 kolumn korynckich[21]. Wzniesiony przez Filipa II Macedońskiego (ukończony przez Aleksandra Wielkiego) dla uczczenia zwycięstwa w bitwie pod Cheroneą w 338 roku p.n.e.[21] W środku stały chryzelefantynowe posągi Aleksandra Wielkiego, jego rodziców: Filipa II Macedońskiego i jego żony Olimpias oraz jego dziadków: Amyntasa III Macedońskiego i jego żony Eurydyki[21]. |
4 | ![]() |
Świątynia Hery | Wczesny VI w. p.n.e.[10] | Architekt nieznany[10]. Gmach dorycki z okresu archaicznego, o wymiarach 19m × 50m, orientowany na osi wschód-zachód, z wejściem od wschodu tak, by promienie wschodzącego słońca oświetlały posąg Hery w środku[10]. Wzniesiony z wapienia (fundamenty i podstawa), cegieł glinianych (partie środkowe) i drewna (partie górne i dach), o dachu krytym dachówką terakotową[10]. Na środku frontonów znajdowały się okrągłe, terakotowe akroteriony w jaskrawych kolorach[10]. Naos otaczały początkowo drewniane kolumny, wysokie na ponad 5 m – po sześć z przodu i z tyłu, i szesnaście po bokach[10]. Kolumny drewniane wymieniano stopniowo na kolumny wapienne, przy czym każda kolumna odpowiadała stylistycznie epoce, w której dokonywano wymiany[10]. |
5 | ![]() |
Pelopejon | ok. 600-500 p.n.e.[22] | Grób legendarnego Pelopsa – peribolos z propylonem, wewnątrz ołtarz herosa Pelopsa[22] oraz posągi i topole[23]. |
6 | ![]() |
Nimfajon | ok. 160[24] | Nimfajon, znany jako eksedra Heroda Attyka, z prostokątnym zbiornikiem w części dolnej i owalnym w części górnej połączonymi apsydą[25]. Ściana miała 15 niszy na posągi[24] (inne źródła podają dwa rzędy po 11 nisz[25]). Pośrodku owalnego zbiornika stał marmurowy posąg byka[25]. Wodę do nimfajonu sprowadzał akwedukt ze źródła odległego o 4 km, woda spływała do basenu górnego a następnie brązowymi rynnami do zbiornika na dole, skąd była rozprowadzana rurami po sanktuarium[24]. |
7 | ![]() |
Metroon | ok. 400–300 p.n.e.[26] | Dorycka świątynia dedykowana matce bogów Rei, później zwanej Kybele[27]; gmach z kolumnadą 6 × 11 kolumn; naos otwarty na wschód do pronaosu zakończonego antami, po stronie zachodniej opistodomos również zakończony antami[26][27]. |
8 | ![]() |
Zanes – brązowe posągi Zeusa | Rząd szesnastu piedestałów przy wejściu na stadion, na których stały brązowe posągi Zeusa ufundowane z kar nakładanych na zawodników za oszukiwanie podczas igrzysk[28]. Żaden z posagów nie zachował się do naszych czasów[28]. Według Pauzaniasza, pierwszy posąg został ustawiony w 388 p.n.e. po 98. igrzyskach, kiedy na jednego z zawodników – Eupolosa z Tesalii – została nałożona kara za przekupienie trzech swoich przeciwników w zawodach bokserskich[28]. Posągi wykonane były przez najlepszych ówczesnych artystów, m.in. przez Kleona z Sykionu[28]. Każdy posąg miał na piedestale tabliczkę z nazwiskiem winnego sportowca, co miało odwodzić innych zawodników od oszustw podczas igrzysk[28]. | |
9–10 | ![]() |
Kryptoportyk i stadion (stadion III) | ok. 775–350 p.n.e.[29] | Trzeci stadion w Olimpii usytuowany na wschód od Altisu, miejsce starożytnych igrzysk olimpijskich oraz Herajów – igrzysk dla kobiet[30]. Pierwszy stadion z poł. VI w. p.n.e. zlokalizowany był na południe od wzgórza Kronos w granicach Altisu, po drugiej stronie jego zachodniego boku znajdował się ołtarz Zeusa[30]. Drugi stadion wzniesiono na wschód od pierwszego – zbocze wzgórza zapewniało miejsce dla publiczności po stronie północnej a po stronie południowej wzniesiono widownię[30]. Ostateczna formę stadion otrzymał w V w. p.n.e. – z uwagi na ogromną popularność igrzysk został przesunięty 82 m na wschód i 7 m na północ i otoczony ławami dla publiczności[30]. Stadion mieścił ok. 45 tys. widzów[30]. W poł. IV w. p.n.e. stadion został odgrodzony od Altisu nowo-wybudowaną stoe Echo[30]. Całkowite wymiary stadionu to 212,54 m długości i 30–34 m szerokości, przy czym dwa kamienne znaczniki wyznaczały bieżnię – dystans stadionu równy 192,27 m, zaznaczając linie startu i mety[30]. Na stronie południowej znajdowało się podium dla sędziów, a naprzeciwko, po stronie północnej, stał ołtarz Demeter[30]. W okresie rzymskim stadion został poddany renowacji (stadion IV–V)[30]. Pod koniec III w. p.n.e. wzniesiono zadaszone wejście dla sportowców a po stronie zachodniej dodano monumentalny portyk – kryptoportyk[30]. |
11 | Stoa Echo | ok. 350 p.n.e.[31] | Stoa z zewnętrzną kolumnadą, najprawdopodobniej koryncką, otwartą na zachód oraz wewnętrzną kolumnadą jońską[31]. Nazywana w starożytności stoą Echo, ponieważ echo miało odpowiadać w jej wnętrzu siedem razy[31]. Wzniesiona być może przez Filipa II Macedońskiego, wielokrotnie przebudowywana, zdobiona malowidłami[31]. | |
13 | Stoa Hestii (Hellanodikeon) | ok. 375–350 p.n.e.[32] | Stoa na planie prostokąta, z zewnętrzną kolumnadą dorycką z trzech stron, w układzie 18 kolumn z przodu i 8 po bokach[33], otwartą na zachód[32]. Wschodnia strona budynku mogła być poświęcona Hestii, nad którą później (w I w. p.n.e.[33]) wzniesiono budynki hellenistyczne nieznanego przeznaczenia – ich pozostałości użyto do budowy willi Nerona[32]. Następnie teren został wykorzystany do wzniesienia łaźni wschodnich[32]. | |
15 | ![]() |
Świątynia Zeusa | ok. 470–456 p.n.e.[34] | Architekt – Libon z Elidy[14]. Usytuowana w centrum sanktuarium świątynia dorycka[34], orientowana na osi wschód-zachód – największa na Peloponezie[14]. Na krepidomie 6 kolumn z przodu i z tyłu, 13 po bokach[34]. Kolumny wzniesione z wapienia, miały ponad 10 m wysokości a ich średnica przy bazie wynosiła 2,25 m[14]. Trójnawowy naos otwarty na wschód, podzielony dwoma podwójnymi rzędami 7 kolumn na trzy nawy; pronaos i opistodomos zakończone antami[34]. W środku, oddzielona od publiczności, stała statua Zeusa dłuta Fidiasza[34]. Świątynia została spalona z rozkazu Teodozjusza II w 426 roku[14]. Zniszczona w trzęsieniach ziemi w 551 i 552 roku[14]. |
16 | Ołtarz Zeusa | Obszar na planie prostokąta z ołtarzem usypanym z popiołu ze składanych ofiar[35]. Ołtarz nie zachował się do naszych czasów – został zniszczony podczas akcji likwidacji Olimpii za czasów Teodozjusza I Wielkiego i Teodozjusza II[36]. Według mitu, Zeus sam miał wskazać lokalizację ołtarza, ciskając piorun w wybrane miejsce[36]. | ||
19 | Piedestał Nike | Masywny, dziewięciometrowy piedestał z inskrypcją wotywną z dedykacją posągu Nike Zeusowi Olimpijskiemu przez mieszkańców Mesenii i Nafpaktos po ich zwycięstwie nad Lakonią w II wojnie peloponeskiej (ok. 421 p.n.e.) i nazwiskiem artysty, który posąg wykonał – Pajonios z Mende[37]. Druga inskrypcja Meseńczyków z ok. 135 p.n.e. znajduje się na prawym boku piedestału i upamiętnia arbitraż pomiędzy Meseńczykami a Lakończykami w sprawie o sporny teren na górze Tajget – Dentheliatis[37]. Posąg Nike z Olimpii znajduje się obecnie w Muzeum Archeologiczne w Olimpii[37]. | ||
20 | ![]() |
Gimnazjon | ok. 250 p.n.e.[38] | Gimnazjon złożony z czterech stoi; wody rzeki Kladoes zmyły część północną i zachodnią kompleksu[38]. |
21 | Palestra | ok. 400–300 p.n.e.[39] | Perystyl otoczony portykiem kolumnowym 19 × 19 kolumn doryckich, wysypany piaskiem; pokoje dla zawodników we wszystkich czterech częściach budynku wokół perystylu[39][40]. Po stronie południowej kolumnada 15 kolumn jońskich, po stronie północnej efebejon – pokój ćwiczeń z wewnętrzną kolumnadą 9 kolumn jońskich[39]. Część kompleksu gimnazjonu, używana przez bokserów, zapaśników i skoczków do ćwiczeń[40]. | |
22 | Theokoleon | ok. 360 p.n.e.[41] | Budynek wzniesiony na planie prostokąta (prawie kwadratu) z dziedzińcem wewnętrznym, gdzie znajdowała się studnia[41]. Osiem pomieszczeń w gmachu głównym i dwa w westybulu[41]. Najprawdopodobniej kwatera kapłanów Olimpii – theokoloi[41][42]. | |
23 | Heroon | ok. 450 p.n.e.[43] | Budynek na planie prostokąta podzielony na trzy części, pierwotnie łaźnie[43]. Wejście od zachodu z czterema kolumnami, od wschodu dwa pomieszczenia: okrągłe na północnym wschodzie – tolos o średnicy 8m[44] i prostokątne na południowym wschodzie[43]. Tolos poświęcony był nieznanemu herosowi, w środku znajdował się ołtarz z ziemi i popiołu pokrytych stiukiem[43]. | |
24 | Warsztat Fidiasza | ok. 430 p.n.e.[45] | Dwupiętrowy, dwuizbowy budynek z wejściem od wschodu[45], wzniesiony poza sanktuarium naprzeciwko świątyni Zeusa[46]. Podczas wykopalisk znaleziono tu wiele narzędzi oraz kubek z napisem „Fidiasz”[45]. Tutaj Fidiasz miał stworzyć posąg Zeusa[45]. W V w. wzniesiono tu kościół chrześcijański[46]. | |
25 | Łaźnie Kladeos | ok. 100[47] | Łaźnie wzniesione w okresie rzymskim nad brzegiem rzeki Kladeos po zachodniej stronie sanktuarium, w miejscu basenu „Łaźni Greckich” z V w. p.n.e.[47] | |
26 | Łaźnie Greckie | ok. 480 p.n.e.[48] | Łaźnie z basenem po stronie południowo-zachodniej, wielokrotnie przebudowywane i rozbudowywane[48]. Nazywane „Łaźniami Greckimi” dla odróżnienia od późniejszych łaźni z okresu rzymskiego; najprawdopodobniej opuszczone w okresie rzymskim[49]. | |
27–28 | Domy gościnne | ok. 170 p.n.e.[50] | Dwa domy gościnne wzniesione przez Rzymian dla widzów igrzysk. Kilka pokoi w obydwu domach miało podłogę wyłożoną mozaiką, której fragmenty zachowały się do naszych czasów[50]. | |
29 | ![]() |
Leonidajon | ok. 330 p.n.e.[51] | Dom gościnny dla honorowych gości sanktuarium, wzniesiony na planie prostokąta o wymiarach 75 m x 81 m, otoczony kolumnadą jońską z dziedzińcem wewnętrznym z kolumnami doryckimi[51]. Nazwany Leonidajonem od imienia budowniczego Leonidasa z Naksos[51]. |
30 | Łaźnie południowe | III w.[52] | Łaźnie południowe usytuowane po zachodniej stronie Leonidajonu, używane jako łaźnie do V wieku[52]. Pierwsze łaźnie w Grecji z zastosowaniem rzymskiej technologii hypocaustum[53]. Zachowały oryginalną wysokość i dach oraz częściowo mozaiki na podłogach[52]. | |
31 | ![]() |
Buleuterion | ok. 580 p.n.e.[12] | Czteroczęściowa budowla buleuterionu złożona ze stoi, dwóch skrzydeł z apsydami – północnym i południowym – oraz kolumnady (27 × 3 kolumny) łączącej trzy części, otwartej na wschód[12]. Wejścia do skrzydeł od wschodu poprzez anty z trzema kolumnami doryckimi; skrzydła – dwunawowe hale z siedmioma kolumnami, oddzielone murem od dwóch pomieszczeń na krańcach z apsydami[12]. Pomiędzy skrzydłami budynek na planie kwadratu[12]. Buleuterion wznoszono stopniowo – skrzydło południowe powstało na pozostałościach z V w. p.n.e., północne datuje się na VI w. p.n.e. a stoa datowana jest na okres po trzęsieniu ziemi w 374 r. p.n.e.[12] Siedziba senatu Elidy, którego członkowie byli odpowiedzialni za organizację igrzysk[54]. Tutaj rejestrowano zawodników igrzysk, ogłaszano program zawodów i rozstrzygano spory podczas igrzysk[54]. Według greckiego geografa Pauzaniasza tutaj zawodnicy składali przysięgę, że będą walczyć fair play a sędziowie, że będą rozstrzygać uczciwie i nie brać łapówek[54]. |
32 | Stoa południowa (proedria) | ok. 350 p.n.e.[55] | Dwunawowa stoa z dorycką kolumnadą zewnętrzną, otwartą na południe, i koryncką kolumnadą wewnętrzną[55]. | |
33 | Willa Nerona | ok. 50–70[56] 65–57[57] |
Dom mieszkalny z wieloma pokojami i wejściem od strony zachodniej[56]. Nazwany willą Nerona od stempla cesarskiego Nerona NER. AVG.[57] na ołowianej rurze instalacji wodnej[56]. Inne źródła podają, że willa została wybudowana dla cesarza Nerona, który przybył do Olimpii oglądać igrzyska w 67 roku[57]. | |
I–XII | Skarbce | VII–V w. p.n.e.[58] | Skarbce różnych miast greckich zlokalizowane są u stóp wzgórza Kronos, wznoszone w wiekach XVII–V p.n.e. na tarasie rozciągającym się od nimfajonu do stadionu[58]. W IV w. p.n.e. zbudowano schody prowadzące z tarasy do Altisu[58]. Budynki skarbców miały formę małych świątyń z jednym pomieszczeniem i portykiem zamkniętym antami. W ich wnętrzu przechowywano cenne wota dla Zeusa. Skarbce miały tu następujące miasta: Sikion, Syrakuzy, Epidamnos, Byzantion, Sybaris, Cyrena, Selinunt, Metapontum, Megara i Gela, ale jedynie pięć zidentyfikowano z całkowitą pewnością: skarbiec numer I – Sikionu (ok. 559 p.n.e.)[59], skarbiec numer IX – Selinunt (ok. 550–525 p.n.e.)[60], skarbiec numer X – Metapontum (ok. 575 p.n.e.)[61], skarbiec numer XI – Megary (ok. 525 p.n.e.)[13] i skarbiec numer XII – Geli (ok. 575–550 p.n.e.)[62][58]. |
Artefakty znalezione w Olimpii prezentowane są w dwóch muzeach:
- Muzeum Archeologicznym – zbiory obejmują m.in. posągi: Hermes z małym Dionizosem i Nike z Olimpii[63].
- Muzeum Historii Starożytnych Igrzysk Olimpijskich – zbiory obejmują również artefakty związane ze starożytnym sportem znalezione w innych miejscach w Grecji[64].
-
Zeus i Ganimedes, Muzeum Archeologiczne w Olimpii
-
Hermes z małym Dionizosem, Muzeum Archeologiczne w Olimpii
-
Nike z Olimpii, Muzeum Archeologiczne w Olimpii
-
Posąg Hadriana, Muzeum Archeologiczne w Olimpii
Tradycje olimpijskie
[edytuj | edytuj kod]Od 1936 roku płomień olimpijski, który płonie podczas nowożytnych igrzysk olimpijskich, zapalany jest za pomocą promieni słonecznych skupionych przez paraboliczne zwierciadło na stadionie w Olimpii[65]. Stamtąd jest on przenoszony przez olimpijską sztafetę do miejsca rozgrywania igrzysk w danym roku[65]. Zwyczaj ten został zapoczątkowany przed Letnimi Igrzyskami Olimpijskimi w Berlinie w 1936 roku z inicjatywy niemieckiego działacza sportowego Carla Diema (1882–1962)[65].
Miasta partnerskie
[edytuj | edytuj kod]Antibes, Francja
Großostheim, Niemcy
Atlanta, Stany Zjednoczone
Olympia, Stany Zjednoczone
Lagos, Nigeria
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych: Nazewnictwo Geograficzne Świata. Zeszyt 11. Warszawa: GŁÓWNY URZĄD GEODEZJI I KARTOGRAFII, 2009, s. 11. ISBN 83-239-7552-3. [dostęp 2016-08-02]. (pol.).
- ↑ ESTAT: Απογραφή Πληθυσμού – Κατοικιών 2011. ΜΟΝΙΜΟΣ Πληθυσμός. [dostęp 2016-08-02]. (gr.).
- ↑ a b c d e Donald G. Kyle: Sport and Spectacle in the Ancient World. John Wiley & Sons, 2014, s. 108. ISBN 978-1-118-61380-1. [dostęp 2016-08-06].
- ↑ a b c d e f g N. Yalouris: Stillwell, Richard. MacDonald, William L. McAlister, Marian Holland: The Princeton encyclopedia of classical sites. Princeton: Princeton University Press, 1976. [dostęp 2016-08-06].
- ↑ a b c d e Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 41. ISBN 978-0-313-32152-8. [dostęp 2016-08-02].
- ↑ a b c UNESCO: Archaeological Site of Olympia – Advisory Body Evaluation. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d John Pedley: Sanctuaries and the Sacred in the Ancient Greek World. Cambridge University Press, 2005, s. 119. ISBN 978-0-521-80935-1. [dostęp 2016-08-02].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Olympia Vickatou: Olympia – history. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 42. ISBN 978-0-313-32152-8. [dostęp 2016-08-02].
- ↑ a b c d e f g h Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 195. ISBN 978-0-313-32152-8. [dostęp 2016-08-02].
- ↑ a b c d e Perseus Digital Library Project: Olympia, Prytaneion (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d e f Perseus Digital Library Project: Olympia, Bouleuterion (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Megarians (11) (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g Olympia Vickatou: Temple of Zeus at Olympia. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 43. ISBN 978-0-313-32152-8. [dostęp 2016-08-02].
- ↑ a b c d e f g h Berthold Fellmann. The History of Excavations at Olympia. „Olympic Review”, s. 109–162, march-april 1973. 64–65. Comité International Olympique. (ang.).
- ↑ a b c d e f g Karl Lennartz. Olympia and history. „Olympic Review”, s. 272–321, march-april 1973. 64–65. Comité International Olympique. (ang.).
- ↑ Willy Clarysse, Sofie Remijsen: The site of Olympia. [w:] KU Leuven [on-line]. 2008, 2012. [dostęp 2016-08-05]. (ang.).
- ↑ Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 135. ISBN 978-0-313-32152-8. [dostęp 2016-08-02].
- ↑ UNESCO: Archaeological Site of Olympia. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Philippeion (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Perseus Digital Library Project: Olympia, Pelopeion (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Olympia Vickatou: Pelopion. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c Perseus Digital Library Project: Olympia, Nymphaeum (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c Olympia Vickatou: Nymphaeon of Olympia. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Perseus Digital Library Project: Olympia, Metroon (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Olympia Vickatou: The Metroon. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d e Olympia Vickatou: Zanes. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Perseus Digital Library Project: Olympia, Stadium (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j Olympia Vickatou: Ancient stadium of Olympia. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Echo Hall (Painted Stoa) (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Southeast Building (Building) (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Olympia Vickatou: South-east building at Olympia. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d e Perseus Digital Library Project: Olympia, Temple of Zeus (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Perseus Digital Library Project: Olympia, Altar of Zeus (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Olympia Vickatou: Altar of Zeus at Olympia. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c Olympia Vickatou: Pedestal of the Nike of Paionios. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Perseus Digital Library Project: Olympia, Gymnasium (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c Olympia Vickatou: Olympia, Palaestra (Building). [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Olympia Vickatou: Palaestra of Olympia. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Theokoleon (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Olympia Vickatou: Theokoleon. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Heroon (Sanctuary of a Hero) (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Olympia Vickatou: Heroon of Olympia. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Workshop of Pheidias (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Olympia Vickatou: Workshop of Pheidias. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Olympia Vickatou: Kladeos baths. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Perseus Digital Library Project: Olympia, Greek Baths (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Olympia Vickatou: Baths. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Olympia Vickatou: Hostels of Olympia. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c Perseus Digital Library Project: Olympia, Leonidaion (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c Olympia Vickatou: Leonidaion baths. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Willy Clarysse, Sofie Remijsen: Ancient Olympics – Baths. [w:] KU Leuven [on-line]. 2008, 2012. [dostęp 2016-08-05]. (ang.).
- ↑ a b c Olympia Vickatou: Bouleuterion of Olympia. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b Perseus Digital Library Project: Olympia, South Stoa (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c Perseus Digital Library Project: Olympia, House of Nero (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c Olympia Vickatou: House of Nero. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c d Olympia Vickatou: Treasuries. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Sikyonians (1) (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Selinians (9) (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Metapontians (10) (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Gelians (12) (Building). [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Olympia Vickatou: Archaeological Museum of Olympia. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ Olympia Vickatou: Museum of the History of the Olympic Games of antiquity. [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02]. (ang.).
- ↑ a b c John Grasso, Bill Mallon, Jeroen Heijmans: Historical Dictionary of the Olympic Movement. Rowman & Littlefield, 2015, s. 436. ISBN 978-1-4422-4860-1. [dostęp 2016-08-06].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Herodotus project – Olimpia (czarno-białe zdjęcia z Olimpii). [w:] Lost Trails [on-line]. [dostęp 2016-08-06]. (ang.).