Nawłoć
![]() Nawłoć pospolita | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Rodzaj |
nawłoć | ||
Nazwa systematyczna | |||
Solidago L. Sp. Pl. 878. 1753 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Synonimy | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Atlas_roslin_pl_Naw%C5%82o%C4%87_p%C3%B3%C5%BAna_1882_7983.jpg/220px-Atlas_roslin_pl_Naw%C5%82o%C4%87_p%C3%B3%C5%BAna_1882_7983.jpg)
Nawłoć (Solidago L.) – rodzaj roślin z rodziny astrowatych. Należy do niego ponad 130 gatunków[4]. Większość z nich występuje w Ameryce Północnej, pojedyncze gatunki rosną naturalnie w Europie, Azji i Ameryce Południowej[5][6]. W Polsce rodzimym gatunkiem jest tylko nawłoć pospolita S. virgaurea, w niektórych ujęciach systematycznych wyodrębniana jest z niej także nawłoć alpejska S. alpestris. W Eurazji inwazyjnie rozprzestrzeniają się introdukowane z Ameryki północnej gatunki – zwłaszcza nawłoć kanadyjska S. canadensis i nawłoć późna S. gigantea[4].
Liczne gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne[6]. Mieszańce ogrodowe określane bywają zbiorczo nazwą nawłoć ogrodowa S. hybrida[7]. Niektóre gatunki wykorzystywane są też lokalnie jako rośliny lecznicze[6].
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Solidago_altissima_01.jpg/220px-Solidago_altissima_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Solidago_virgaurea_%28Goldenrod%29_-_Flickr_-_S._Rae.jpg/220px-Solidago_virgaurea_%28Goldenrod%29_-_Flickr_-_S._Rae.jpg)
Większość gatunków z rodzaju występuje w Ameryce Północnej na północ od Meksyku. W Meksyku rośnie 8 gatunków, w Ameryce Południowej – 4[8] (w niektórych ujęciach uznawane są one za pojedynczy, polimorficzny gatunek[6]). Pojedyncze gatunki rosną naturalnie w Eurazji[8][9]. W Europie w zależności od ujęcia wymieniany jest jeden gatunek – nawłoć pospolita Solidago virgaurea[6], ewentualnie wyodrębnianych jest kilka gatunków (S. alpestris[10], S. litoralis, S. macrorhiza)[11]. Introdukowane do Eurazji niektóre gatunki północnoamerykańskie stały się tu uciążliwymi roślinami inwazyjnymi, dotyczy to zwłaszcza: nawłoci kanadyjskiej S. canadensis, nawłoci późnej S. gigantea i nawłoci wysokiej S. altissima[6][12].
- Gatunki flory Polski[10]
Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej[10], druga – obowiązująca według bazy taksonomicznej Plants of the World online (jeśli jest inna)[4]
- nawłoć alpejska Solidago alpestris Waldst. & Kit. ≡ Solidago virgaurea subsp. virgaurea
- nawłoć kanadyjska Solidago canadensis L. – antropofit zadomowiony
- nawłoć pospolita Solidago virgaurea L.
- nawłoć późna, n. olbrzymia Solidago gigantea Aiton – antropofit zadomowiony
- nawłoć wąskolistna Solidago graminifolia (L.) Elliott ≡ Euthamia graminifolia (L.) Nutt. – antropofit zadomowiony
Ponadto w Polsce występuje gatunek mieszańcowy nawłoć Niederedera Solidago ×niederederi Khek, którego gatunkami rodzicielskimi są nawłoć pospolita i kanadyjska[13] oraz przejściowo dziczejąca nawłoć Snarskisa Solidago ×snarskisii Gudž. & Žaln.[10]
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Byliny z kłączem lub drewniejącą szyją korzeniową, z łodygą podnoszącą się lub prosto wzniesioną, nierozgałęzioną lub rozgałęziającą się zwykle w górnej części, nagą lub owłosioną, nierzadko szczeciniasto[8].
- Liście
- Skrętoległe, odziomkowe i łodygowe (te pierwsze nierzadko zamierają przed kwitnieniem), ogonkowe (zwykle tylko dolne) lub siedzące[8]. Blaszka równowąska do jajowato-lancetowatej, całobrzega lub ząbkowana, czasem gruczołowato punktowana[14], naga lub owłosiona, czasem szczeciniasto lub gruczołowato[8].
- Kwiaty
- Zebrane w koszyczki, a te z kolei zwykle w maczugowate lub piramidalne wiechowate, groniaste lub baldachogroniaste kwiatostany złożone, czasem z koszyczkami jednostronnie skupionymi wzdłuż osi kwiatostanów złożonych, często osie te łukowato przewisają. Liczba koszyczków w kwiatostanach złożonych u różnych gatunków wynosi od pojedynczych do ponad 1,5 tysiąca. Okrywy koszyczków są dzwonkowate do walcowatych, przy czym podczas owocowania często rozpościerają się. Osiągają od 2 do 10 mm średnicy i od 3 do 12 mm długości. Listki okryw wyrastają w 3–5 rzędach, mają kształt równowąsko-lancetowaty do jajowatego, są równej lub nierównej długości, na brzegach obłonione, nagie lub owłosione. Dno koszyczków jest lekko wypukłe, dołeczkowane, bez plewinek. Zewnętrzne w koszyczku kwiaty języczkowe są słupkowe (żeńskie) i płodne, jest ich od 2 do 15 (rzadko mniej lub więcej) i mają barwę żółtą, rzadko białawą[8]. Ich języczek (zrośnięte płatki) zwykle podwija się[14]. Wewnątrz koszyczka znajduje się od kilku do kilkudziesięciu kwiatów rurkowatych o żółtych koronach, z 5 łatkami trójkątnymi lub lancetowatymi, wzniesionymi lub rozpostartymi[8], często głęboko rozciętymi[14].
- Owoce
- Niełupki walcowate lub wąskostożkowate, czasem mniej lub bardziej ścieśnione, zwykle z 8–10 żebrami, nagie lub drobno, szczecinkowato owłosione. Puch kielichowy trwały, z dwoma rzędami 25–45 pierzastych włosków i (od zewnątrz) ze szczecinkowatymi łuskami[8].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Solidago_flexicaulis_SCA-7247.jpg/220px-Solidago_flexicaulis_SCA-7247.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Solidago_caesia.jpg/220px-Solidago_caesia.jpg)
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z plemienia Astereae z podrodziny Asteroideae w obrębie rodziny astrowatych Asteraceae[15]. Gatunki z podrodzaju Euthamia Nutt.[11] wyodrębniane są w osobny rodzaj Euthamia (Nutt.) Cass.[4]
- Solidago albopilosa E.L.Braun
- Solidago altiplanities C.E.S.Taylor & R.John Taylor
- Solidago altissima L. – nawłoć wysoka
- Solidago arenicola B.R.Keener & Kral
- Solidago argentinensis Lopez Laphitz & Semple
- Solidago arguta Aiton – nawłoć wyrazista
- Solidago × asperula Desf
- Solidago auriculata Shuttlew. ex S.F.Blake
- Solidago austrina Small
- Solidago austrocaroliniana Semple & J.B.Nelson
- Solidago × bartramiana Fernald
- Solidago × beaudryi B.Boivin
- Solidago × bernardii B.Boivin
- Solidago bicolor L. – nawłoć dwubarwna
- Solidago brachyphylla Chapm. ex Torr. & A.Gray
- Solidago brendae Semple
- Solidago buckleyi Torr. & A.Gray
- Solidago caesia L. – nawłoć sina
- Solidago × calcicola Fernald
- Solidago canadensis L. – nawłoć kanadyjska
- Solidago capulinensis Cockerell & D.M.Andrews
- Solidago chapmanii A.Gray
- Solidago chilensis Meyen
- Solidago chlorolepis Fernald
- Solidago chrysopsis Small
- Solidago compacta Turcz. – nawłoć zwarta
- Solidago confinis A.Gray
- Solidago correllii Semple
- Solidago cuprea Juz.
- Solidago curtisii Torr. & A.Gray
- Solidago dahurica (Kitag.) Kitag. ex Juz.
- Solidago decurrens Lour.
- Solidago delicatula Small
- Solidago drummondii Torr. & A.Gray
- Solidago durangensis G.L.Nesom
- Solidago elongata Nutt.
- Solidago erecta Banks ex Pursh
- Solidago ericamerioides G.L.Nesom
- Solidago × erskinei B.Boivin
- Solidago fallax (Fernald) Semple
- Solidago faucibus Wieboldt
- Solidago fistulosa Mill.
- Solidago flexicaulis L. – nawłoć szerokolistna
- Solidago gattingeri Chapm. ex A.Gray
- Solidago georgiana Semple
- Solidago gigantea Aiton – nawłoć późna, n. olbrzymia
- Solidago gillmanii (A.Gray) E.S.Steele
- Solidago glomerata Michx. – nawłoć skupiona
- Solidago gracillima Torr. & A.Gray
- Solidago guiradonis A.Gray
- Solidago gypsophila G.L.Nesom
- Solidago hintoniorum G.L.Nesom
- Solidago hispida Muhl. ex Willd. – nawłoć szczeciniasta
- Solidago horieana Kadota
- Solidago houghtonii Torr. & A.Gray
- Solidago jejunifolia E.S.Steele
- Solidago juliae G.L.Nesom
- Solidago juncea Aiton
- Solidago kralii Semple
- Solidago × krotkovii B.Boivin
- Solidago kuhistanica Popov
- Solidago lancifolia (Torr. & A.Gray) Chapm.
- Solidago latissimifolia Mill.
- Solidago leavenworthii Torr. & A.Gray
- Solidago leiocarpa DC. – nawłoć Cutlera
- Solidago × leiophallax Friesner
- Solidago lepida DC.
- Solidago litoralis Savi
- Solidago ludoviciana Small
- Solidago × lutescens (Lindl. ex DC.) B.Boivin
- Solidago × luteus (A.Perry) Brouillet & Semple
- Solidago macrophylla Banks ex Pursh – nawłoć wielkolistna
- Solidago macvaughii G.L.Nesom
- Solidago × maheuxii B.Boivin
- Solidago maya Semple
- Solidago mexicana L.
- Solidago minutissima (Makino) Kitam.
- Solidago missouriensis Nutt.
- Solidago mollis Bartl. – nawłoć miękka
- Solidago muelleri Standl.
- Solidago multiradiata Aiton – nawłoć wielopromienista
- Solidago nana Nutt.
- Solidago nemoralis Aiton – nawłoć gajowa
- Solidago × niederederi Khek
- Solidago nipponica Semple
- Solidago nitida Torr. & A.Gray
- Solidago odora Aiton – nawłoć wonna
- Solidago ohioensis Riddell – nawłoć ohijska
- Solidago ontarioensis (G.S.Ringius) Semple & J.A.Peirson
- Solidago orientalis (G.L.Nesom) G.L.Nesom
- Solidago ouachitensis C.E.S.Taylor & R.John Taylor
- Solidago ovata Friesner
- Solidago pacifica Juz.
- Solidago pallida (Porter) Rydb.
- Solidago paniculata DC.
- Solidago patagonica Phil.
- Solidago patula Muhl. ex Willd. – nawłoć otwarta
- Solidago patuliginosa Friesner
- Solidago petiolaris Aiton
- Solidago pinetorum Small
- Solidago plumosa Small
- Solidago polyglossa DC.
- Solidago pringlei Fernald
- Solidago ptarmicoides (Torr. & A.Gray) B.Boivin
- Solidago puberula Nutt.
- Solidago pulchra Small
- Solidago racemosa Greene
- Solidago radula Nutt.
- Solidago randii (Porter) Britton
- Solidago riddellii Frank – nawłoć Riddella
- Solidago rigida L. – nawłoć sztywna
- Solidago rigidiuscula (Torr. & A.Gray) Porter
- Solidago roanensis Porter
- Solidago rugosa Mill. – nawłoć pomarszczona
- Solidago rupestris Raf.
- Solidago sciaphila E.S.Steele
- Solidago sempervirens L. – nawłoć wieczniezielona
- Solidago shortii Torr. & A.Gray – nawłoć Shorta
- Solidago simplex Kunth
- Solidago × snarskisii Gudž. & Žaln.
- Solidago spathulata DC.
- Solidago speciosa Nutt. – nawłoć okazała
- Solidago spectabilis (D.C.Eaton) A.Gray
- Solidago spellenbergii Semple
- Solidago sphacelata Raf.
- Solidago spithamaea M.A.Curtis ex A.Gray
- Solidago squarrosa Nutt. – nawłoć kostropata
- Solidago stricta Aiton
- Solidago tarda Mack. ex Small
- Solidago tortifolia Elliott
- Solidago turnerorum Semple
- Solidago uliginosa Nutt. – nawłoć błotna
- Solidago ulmicaesia Friesner
- Solidago ulmifolia Muhl. ex Willd. – nawłoć wiązolistna
- Solidago velutina DC.
- Solidago veracruziensis Semple
- Solidago verna M.A.Curtis ex Torr. & A.Gray
- Solidago villosicarpa LeBlond
- Solidago virgata Michx.
- Solidago virgaurea L. – nawłoć pospolita
- Solidago vossii J.S.Pringle & Laureto
- Solidago wrightii A.Gray
- Solidago yambaruensis S.Sakag. & Mot.Ito
- Solidago yokusaiana Makino
- Solidago zedia (R.E.Cook & Semple) Semple & J.B.Beck
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-03-09].
- ↑ a b c d e f Solidago L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-02-25] .
- ↑ Geoffrey Burnie i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- ↑ a b c d e f David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 868, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: officina botanica, 2008, s. 170. ISBN 978-83-925110-5-2.
- ↑ a b c d e f g h John C. Semple , Rachel E. Cook , Solidago Linnaeus, [w:] Flora of North America [online], eFloras.org [dostęp 2023-02-25] .
- ↑ Yilin Chen & John C. Semple , Solidago Linnaeus, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2023-02-25] .
- ↑ a b c d Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 169, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b Tutin T.G., Heywood V.H., Burges N.A., D.M. Moore, Valentine D.H., Walters S.M., Webb P.W.: Flora Europaea. Vol. 4. Cambridge i in.: Cambridge University Press, 1984, s. 110. ISBN 0-521-08717-1.
- ↑ Szymura M. , Szymura T.H. , The dynamics of growth and flowering of invasive Solidago species, „Steciana”, 19 (3), 2015, s. 143-152 [dostęp 2023-02-25] .
- ↑ Artur Pliszko i inni, An updated distribution of Solidago ×niederederi (Asteraceae) in Poland, „Acta Musei Silesiae, Scientiae Naturales”, 66, 2017, s. 253-258, DOI: 10.1515/cszma-2017-0026 (ang.).
- ↑ a b c J.W. Kadereit , Charles Jeffrey (red.), Flowering plants. Eudicots: Asterales, Berlin: Springer, 2007, s. 325, ISBN 978-3-540-31051-8, OCLC 184984805 .
- ↑ Genus Solidago L., [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [online], USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System [dostęp 2023-02-25] .
- ↑ Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.