Moritz Pasch
Moritz Pasch (ur. 8 listopada 1843 roku we Wrocławiu, zm. 20 września 1930 roku w Bad Homburg w Niemczech) – niemiecki matematyk, uważany za ojca nowego kanonu ścisłości w geometrii.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Pasch studiował na uniwersytecie we Wrocławiu, tam uzyskał stopień doktora, a następnie wykładał na uniwersytecie w Gießen. Zajmował się badaniem podstaw geometrii. W wydanym w roku 1882 swym głównym dziele Vorlesungen über neue Geometrie (Wykłady o nowej geometrii)[1] podał przykład prawdziwego zdania w geometrii euklidesowej, którego nie da się logicznie wywieść z zestawu aksjomatów podanych w Elementach Euklidesa. Zdanie to, znane jako aksjomat Pascha w geometrii euklidesowej, można sformułować następująco: Prosta na płaszczyźnie, która nie przechodzi przez żaden z wierzchołków trójkąta i przecina jeden jego bok, przecina jeszcze drugi; jest to intuicyjnie oczywiste.
Pasch sformułował też potrzebę wyraźnego wyodrębnienia pojęć pierwotnych w geometrii; nazwał je Grundbegriff (pojęcie podstawowe), a w III wydaniu swej książki (1926) zmienił to na Kernbegriff.
Inną luką w aksjomatyce Euklidesa odkrytą przez Pascha był brak pojęcia pierwotnego relacji leżenia między dla trzech różnych punktów A, B, C leżących na jednej prostej. Zaliczył to do pojęć niezdefiniowanych i podał aksjomaty.
W opinii Pascha to, że niezależność jego aksjomatu od aksjomatów Euklidesa przez dwa tysiące lat uchodziła uwadze geometrów, dowodzi, iż wszyscy oni opierali się na intuicji pojęcia odcinka wyniesionej z doświadczenia. Sformułował program: zerwanie z odwoływaniem się do intuicji w dowodach. Stwierdził, że jakkolwiek intuicyjny sens rozważanych pojęć bywa użyteczny (sam w swym dziele ilustrował prowadzone wywody diagramami), rozumowanie musi być tak napisane, aby można było sprawdzić jego poprawność bez odwoływania się do rysunków. Z drugiej strony Pasch uznawał geometrię za część nauk przyrodniczych, w których abstrakcyjne pojęcia geometryczne mają swe źródło empiryczne, twierdził jednak, że od tych źródeł trzeba się oderwać przy dowodzeniu twierdzeń[a][2].
Sformalizowaną wersję aksjomatyki Pascha podał Giuseppe Peano w 1889.
Pasch w swej książce podał też pierwszy system aksjomatyczny geometrii rzutowej opartej na relacji incydencji.
Dalszym po Paschu istotnym krokiem w kierunku zwiększania ścisłości w aksjomatycznym ujęciu geometrii euklidesowej była książka Davida Hilberta Grundlagen der Geometrie (Podstawy geometrii) z 1899 roku.
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ W książce Pascha nie pojawia się nieskończona prosta, są jedynie odcinki i ograniczone fragmenty płaszczyzny, uważał bowiem, że figury nieograniczone nie są nam dane w doświadczeniu.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Niemiecki tekst tego dzieła reprodukowany jest w https://catalog.hathitrust.org/Record/000428827
- ↑ Krytyczne omówienie podejścia Pascha przedstawił Hans Freudenthal w artykule The main trends in the foundations of geometry in the 19th century, w: E. Nagel, P. Suppes, A. Tarski (eds), Methodology and Philosophy of Sciences, Proceedings of the 1960 International Congress, Stanford Univ. Press, Stanford CA, 1962, s. 613–621.