Jemioła
![]() Jemioła pospolita | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd |
Santalanae | ||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj |
jemioła | ||
Nazwa systematyczna | |||
Viscum L. Sp. Pl. ed. 1 1023 (1753) | |||
Synonimy | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Haustorium_Mistel_Sachs.jpg/220px-Haustorium_Mistel_Sachs.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Viscum_minimum4_ies.jpg/220px-Viscum_minimum4_ies.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Viscum_articulatum_%285338861483%29.jpg/220px-Viscum_articulatum_%285338861483%29.jpg)
Jemioła (Viscum L.) – rodzaj pasożytniczych roślin z rodziny sandałowcowatych (dawniej wyodrębniany w rodzinie jemiołowatych). Obejmuje ok. 113[3]–150 gatunków[4]. Zasięg rodzaju obejmuje strefę tropikalną i umiarkowaną Starego Świata, przy czym największe zróżnicowanie jest w Azji i Afryce (na tym kontynencie rośnie 45 gatunków), w Australii występują 4 gatunki, a w Europie 2. Do flory Polski należy tylko jeden gatunek – jemioła pospolita V. album[5]. Jemioła pospolita jako gatunek introdukowany rośnie także w zachodniej części Ameryki Północnej[3][6]. Są to rośliny półpasożytnicze rosnące na drzewach iglastych i liściastych i za pomocą ssawek pobierające z nich wodę i sole mineralne[7].
Jemioła pospolita ogrywała dużą rolę w kulturze Celtów i wikingów, symbol płodności, odgrywała rolę w obrzędowości świąt zimowych wraz z innymi roślinami zimozielonymi, później związana też z obrzędowością chrześcijan[4] – wykorzystywana jako ozdoba podczas świąt Bożego Narodzenia[7]. Roślina wykorzystywana jest także jako lecznicza, przy czym ma także właściwości trujące[7]. Jako leczniczy wykorzystywany jest także gatunek Viscum articulatum[4].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Viscum_capense_and_haustorium_on_Searsia_sp_IMG_2204.jpg/220px-Viscum_capense_and_haustorium_on_Searsia_sp_IMG_2204.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Viscum_cruciatum_001.jpg/220px-Viscum_cruciatum_001.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Viscum_littorum_-_Pemba_Bay_%2813925927342%29.jpg/220px-Viscum_littorum_-_Pemba_Bay_%2813925927342%29.jpg)
- Pokrój
- Krzewy, krzewinki[7], rzadko rośliny zielne o silnie zredukowanym pędzie[4]. Największe osiągają ponad 1 m średnicy[8], najmniejsze (V. minimum) mają pędy do 3 mm długości[4]. Pędy są pojedyncze lub liczne, rozgałęziają się pozornie widełkowato (pseudodichotomicznie)[7][6], rzadziej okółkowo, są okrągłe na przekroju lub spłaszczone[9].
- Liście
- Całobrzegie, osadzone na pędach parami (naprzeciwlegle), siedzące[9], pojedyncze, całobrzegie, skórzaste i zimozielone[8][7]. U niektórych gatunków zredukowane do łusek[9].
- Kwiaty
- Rozdzielnopłciowe (rośliny jednopienne lub dwupienne)[7]. Kwiaty niepozorne, żółtozielone[8], umieszczone po 1–7 w skróconych wierzchotkach w rozwidleniach pędów. Szypuły i szypułki krótkie, podsadki naprzeciwległe i łódeczkowate, tworzą rodzaj okrywy, czasem dodatkowo występują pojedyncze lub po dwie przysadki. Kwiaty męskie z czterema (rzadko inna liczba od 3 do 6[6]) listkami okwiatu (kielicha brak, wykształca się tylko korona[8]). Pręciki z wielokomorowymi[6] pylnikami przylegającymi do płatków lub zrośnięte w kuliste lub eliptyczne synandrium, otwierające się licznymi porami[9]. Kwiaty żeńskie mają cztery drobne działki kielicha i cztery płatki[8], często rychło odpadające[9]. Zalążnia jest dolna, powstaje z jednego owocolistka i zawiera pojedynczy zalążek[8]. Szyjki słupka brak lub jest krótka, znamię jest poduszeczkowate lub sutkowate[9], często słabo wykształcone[6].
- Owoce
- Kuliste lub elipsoidalne jagody, o owocni gładkiej lub brodawkowatej[9], białej, żółtej lub czerwonej[8]. Zawierają śluzowaty miąższ otaczający pojedyncze nasiono[8].
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Rośliny pasożytnicze kiełkujące na konarach i pniach drzew i tworzące w ich tkankach ssawki, za pomocą których zaopatrują się w wodę wraz z solami mineralnymi. Kwiaty zapylane są przez muchówki. Nasiona rozsiewane są głównie przez ptaki (ornitochoria)[8]. Pędy corocznie tworzą jedno rozgałęzienie więc z liczby ich rozwidleń można ustalić wiek roślin[7].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Rodzaj wchodzi w skład jednego z ośmiu kladów (wyodrębnianego jako plemię Visceae Horaninow) rodziny sandałowcowatych Santalaceae i dla zachowania monofiletycznego charakteru tej rodziny w nowszych ujęciach nie jest wyłączany do odrębnej rodziny jemiołowatych.
- Wykaz gatunków[3]
- Viscum acaciae Danser
- Viscum album L. – jemioła pospolita
- Viscum ambongoense Balle
- Viscum angulatum B.Heyne ex DC.
- Viscum apiculatum Lecomte
- Viscum articulatum Burm.f.
- Viscum bagshawei Rendle
- Viscum bancroftii Blakely
- Viscum bandipurense Thriveni, Shivam., Amruthesh, Vijay & Sadanand
- Viscum birmanicum Gand.
- Viscum boivinii Tiegh.
- Viscum calcaratum Lecomte ex Balle
- Viscum calvinii Polhill & Wiens
- Viscum capense L.f.
- Viscum capitellatum Sm.
- Viscum ceibarum Balle
- Viscum chyuluense Polhill & Wiens
- Viscum coloratum (Kom.) Nakai
- Viscum combreticola Engl.
- Viscum congdonii Polhill & Wiens
- Viscum congolense De Wild. & T.Durand
- Viscum continuum E.Mey. ex Sprague
- Viscum coursii Balle
- Viscum crassulae Eckl. & Zeyh.
- Viscum cruciatum Sieber ex Boiss.
- Viscum cuneifolium Baker
- Viscum cylindricum Polhill & Wiens
- Viscum decaryi Lecomte
- Viscum decurrens (Engl.) Baker & Sprague
- Viscum dielsianum Dinter ex Neusser
- Viscum diospyrosicola Hayata
- Viscum dryophilum Rech.f.
- Viscum echinocarpum Baker
- Viscum engleri Tiegh.
- Viscum exiguum Polhill & Wiens
- Viscum exile Barlow
- Viscum fargesii Lecomte
- Viscum fastigiatum Balle
- Viscum fischeri Engl.
- Viscum goetzei Engl.
- Viscum grandicaule Polhill & Wiens
- Viscum griseum Polhill & Wiens
- Viscum grossum Wight
- Viscum hainanense R.L.Han & D.X.Zhang
- Viscum hexapterum Balle
- Viscum heyneanum DC.
- Viscum hildebrandtii Engl.
- Viscum hoolei (Wiens) Polhill & Wiens
- Viscum indosinense Danser
- Viscum iringense Polhill & Wiens
- Viscum itrafanaombense Balle
- Viscum junodii (Tiegh.) Engl.
- Viscum katikianum Barlow
- Viscum liquidambaricola Hayata
- Viscum littorum Polhill & Wiens
- Viscum longiarticulatum Engl.
- Viscum longipetiolatum Balle
- Viscum lophiocladum Baker
- Viscum loranthi Elmer
- Viscum loranthicola Polhill & Wiens
- Viscum luisengense Polhill & Wiens
- Viscum macrofalcatum R.L.Han & D.X.Zhang
- Viscum malurianum Sanjai & N.P.Balakr.
- Viscum menyharthii Engl. & Schinz
- Viscum minimum Harv.
- Viscum monoicum Roxb. ex DC.
- Viscum multicostatum Baker
- Viscum multiflorum Lecomte
- Viscum multinerve (Hayata) Hayata
- Viscum multipedunculatum Lecomte
- Viscum myriophlebium Baker
- Viscum mysorense Gamble
- Viscum nepalense Spreng.
- Viscum nudum Danser
- Viscum obovatum Harv.
- Viscum obscurum Thunb.
- Viscum orbiculatum Wight
- Viscum oreophilum Wiens
- Viscum orientale Willd.
- Viscum ovalifolium Wall. ex DC.
- Viscum pauciflorum L.f.
- Viscum pentanthum Baker
- Viscum perrieri Lecomte
- Viscum petiolatum Polhill & Wiens
- Viscum radula Baker
- Viscum ramosissimum Roxb. ex DC.
- Viscum rhipsaloides Baker
- Viscum roncartii Balle
- Viscum rotundifolium L.f.
- Viscum schaeferi Engl. & K.Krause
- Viscum schimperi Engl.
- Viscum scurruloideum Barlow
- Viscum semialatum Lecomte
- Viscum songimveloensis Oosth. & K.Balkwill
- Viscum stenocarpum Danser
- Viscum subracemosum Sanjai & N.P.Balakr.
- Viscum subserratum Schltr.
- Viscum subverrucosum Polhill & Wiens
- Viscum tenue Engl.
- Viscum tieghemii Balle
- Viscum trachycarpum Baker
- Viscum triflorum DC.
- Viscum trilobatum Talbot
- Viscum tsaratananense Lecomte
- Viscum tsiafajavonense Balle
- Viscum tuberculatum A.Rich.
- Viscum verrucosum Harv.
- Viscum vohimavoense Balle
- Viscum wallichianum Wight & Arn.
- Viscum whitei Blakely
- Viscum wightianum Wight & Arn.
- Viscum wrayi King ex Gamble
- Viscum yunnanense H.S.Kiu
Znaczenie kulturowe
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Xavier_Sager_Bonne_Ann%C3%A9e_Tuck_series_Pierrot_kiss.jpg/220px-Xavier_Sager_Bonne_Ann%C3%A9e_Tuck_series_Pierrot_kiss.jpg)
W starożytności jemioła pospolita uważana była za dar bogów[10]. Przypisywano jej właściwości magiczne[11]. Szczególnie rośliny rosnące na dębach[12] (ew. okazy podobnego do jemioły gązewnika) uchodziły za talizman[13], ponad który nie było większej świętości. Druidzi traktowali ją w sposób szczególny – ścinanie jemioły było ważnym obrzędem w ich wierzeniach[14]. Zbierano ją w dniu zimowego przesilenia dnia z nocą, a także na przełomie wiosny i lata. Wierzono, że ścięte pędy świętej jemioły leczyły niemal wszystkie choroby, jednały pomyślność, włożone do wazonu lub podwieszone pod sufitem chroniły dom przed złymi mocami, zapobiegały pożarom, a już powstałe wygaszały. Bożonarodzeniowa choinka zastąpiła w XVII wieku zawieszaną wcześniej u powały jemiołę[15].
Pędy jemioły miały sprowadzać do domu szczęście i bogactwo, spełniać ludzkie życzenia i marzenia, noszona przy sobie zapewniać miała potencję seksualną. Dziś całujących się par pod jemiołą w święta jest mnóstwo – wierzą, że magia rośliny umocni ich miłość i zapewni trwałość ich związkowi[16].
Jeszcze przed rokiem 1934 odnotowano na Mazowszu przesąd weselny związany z jemiołą i mający pewne podobieństwo ze zwyczajem angielskim[17]. Na Mazowszu też zbierano jemiołę zimą i kadzono nią około uli w wigilię[18].
Sprzedawana powszechnie w okresie Bożego Narodzenia w całej Polsce na targowiskach w formie pęków, kuli i wianków adwentowych.
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Roślina lecznicza
- Kiedyś jemioła pospolita była uważana za lek niemal na wszystko, obecnie wyciąg z jej pędów i liści stosuje się pomocniczo w leczeniu choroby nadciśnieniowej (obniża ciśnienie tętnicze krwi)[19], wzmacnia działanie gruczołów wydzielania wewnętrznego, poprawia obieg krwi, wykazuje działanie regulujące przemianę materii, wzmaga pracę trzustki, działa ogólnie wzmacniająco[20]. Medycyna plemienna uważała, że jemioła sprzyja płodności[21].
Wiscyna, kleista substancja występująca w owocach, jest substancją mogącą mieć duże zastosowanie w technice i medycynie. Wg naukowców z McGill University i Max Planck Institute of Colloids and Interfaces właściwość przyklejania się praktycznie do wszystkiego i jednocześnie łatwość odklejania się w warunkach wilgotnych stanowi, że jest perspektywicznym i doskonałym materiałem – np. na uszczelniacz do ran[22][23].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-03-10] (ang.).
- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-10] (ang.).
- ↑ a b c Viscum L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-01-24].
- ↑ a b c d e David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 968, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 203, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b c d e Viscum Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-01-25].
- ↑ a b c d e f g h Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 331. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ a b c d e f g h i Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 333. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b c d e f g Viscum Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-01-26].
- ↑ „Uwieńczenie jemiołą oznacza bowiem zdolność odżycia i zmartwychpowstania. Persefona, bogini śmierci, której jemioła, ten symbol życia, była właściwie poświęconą, przedstawia się równocześnie jako bogini wegetacyjna, darząca życiem.” w: Lud: Organ Polskiego towarzystwa ludoznawczego. 1910 t, 16. s. 32
- ↑ „Jemioła wiecznie zielona krzewina pasożytnicza, w mitologiach symbolizująca jedność życia i śmierci.” w: Andrzej M. Kempiński. Słownik mitologii ludów indoeuropejskich. 1993 s. 208
- ↑ „była świętą rośliną kapłanów druidów (głównie wówczas, gdy rosła na dębie” w: Słownik mitologii ludów indoeuropejskich s. 208
- ↑ „Jemioła, która pozostaje zielona na bezlistnym drzewie, podobnie jak choinka może tu być interpretowana jako symbol życia.” w: Boże Narodzenie w polskiej kulturze s. 27
- ↑ „Najbardziej znany i najczęściej cytowany jest fragment z Pliniusza Historii naturalnej opisujący jak to biało odziani druidzi zbierali w białe płótno jemiołę złotym sierpem ściętą z dęba. Pliniusz także podawał, iż według druidów jemioła leczyła.” w: Janina Rosen-Przeworska. Religie Celtów s.62
- ↑ „bożonarodzeniowe drzewko (pierwsze ustawiono w Niemczech w XVII wieku), które zastąpiło zawieszaną dawniej jemiołę.” w: Mark McCrum. Jak uniknąć gaf w obcych krajach 2009. s. 217; „Za każdym razem zieleń ta jest symbolem drzewa życia rosnącego w raju, symbolem życiodajnej siły słońca, które wszystko na ziemi pobudza do życia i wzrostu. W grudniu tym symbolem drzewa życia była właśnie jemioła.” Literatura ludowa 1983 t. 27 s. 41
- ↑ „Może dlatego właśnie pojawia się jako bożonarodzeniowe przystrojenie izby, pokoju, salonu? Może dlatego pocałunek pod jemiołą ma przynosić dostatek, szczęście, powodzenie, trwały związek ciał i dusz tych, którzy się całują?” w: Anna Zadrożyńska. Świętowania polskie: przewodnik po tradycji. s. 28
- ↑ „w okolicy Gostynina (SW od Płocka), istniał bardzo zajmujący przesąd, wedle którego, o ile «pod jemiołą stanie młoda para i umawia się, — to się ożenią» (nasuwa to — do pewnego zresztą tylko stopnia — na myśl znany wigilijny zwyczaj angielski).” w: Polska Akademia Umiejętności, Kultura ludowa Słowian: zesz. 2. Kultura duchowa. 1934. s. 536
- ↑ Kazimierz Moszyński. Kultura ludowa Słowian: zesz. 2. tamże.
- ↑ „Ziele jemioły Herba Visci albi zawiera: cholinę, acetylocholinę, glikozyd kwercetynę, sapogeninę kwas oleanolowy, […]. Właściwości lecznicze: Powoduje obniżenie ciśnienia krwi – właściwość ta występuje silniej w surowcu świeżym niż w suszonym. Stosowana w leczeniu nadciśnienia i miażdżycy tętnic.” w: Stefan Bagiński, Jakub Mowszowicz. Krajowe rośliny trujące s. 32
- ↑ Jadwiga Górnicka , Apteka Natury, Agencja Wydawnicza "Morex", s. 219 .
- ↑ „Uosabia też jemioła pierwotne, sprzyjające człowiekowi magiczne siły natury, bowiem potrafi przywrócić witalność, moc, zdrowie.” w: Jan Pieszczachowicz. Pegaz na rozdrożu. s. 319
- ↑ „Super glue” z owoców jemioły? Niespodziewane odkrycie naukowców z Niemiec i USA. tvn24.pl (meteo), 2022-06-15. [dostęp 2022-07-10]. (pol.).
- ↑ Nils Horbelt, Peter Fratzl, Matthew J Harrington. Mistletoe viscin: a hygro- and mechano-responsive cellulose-based adhesive for diverse material applications. „PNAS Nexus”. 1, 1, 2022. DOI: 10.1093/pnasnexus/pgac026.