Jelitkowo
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Jelitkowo_po%C5%82udnie.jpg/250px-Jelitkowo_po%C5%82udnie.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Potok_oliwski_3277.jpg/250px-Potok_oliwski_3277.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Jelitkowo_zima.jpg/239px-Jelitkowo_zima.jpg)
Jelitkowo (niem. Glettkau[1]) – nadmorska część miasta Gdańska, położona na osiedlu administracyjnym Żabianka-Wejhera-Jelitkowo-Tysiąclecia, z przystanią morską dla rybaków (pas plaży) i letnim kąpieliskiem morskim.
Wieś Opactwa Cystersów w Oliwie w województwie pomorskim w II połowie XVI wieku[2].
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]Jelatkowo 1570 lub Gletkowo, kaszb. Jelëtkòwò lub też Gletkòwò, Jelôtkòwò, Glëtkòwò, niem.: Glettkaw lub Glettkau, dawniej Glotkowo, Gletkowo, Jelitkowo, Jelatkowo[3].
28 marca 1949 ustalono urzędową polską nazwę miejscowości – Jelitkowo, określając drugi przypadek jako Jelitkowa, a przymiotnik – jelitkowski[1]. Nazwa prawdopodobnie wywodzi się od nazwiska pierwszego właściciela i założyciela osady – Jelitko.
Położenie
[edytuj | edytuj kod]Jelitkowo położone jest na północnym krańcu Gdańska nad Zatoką Gdańską, nad Potokiem Oliwskim w miejscu jego ujścia do Zatoki. Leży w mezoregionie Pobrzeże Kaszubskie. Od zachodu graniczy z pozostałymi częściami osiedla – Osiedlem Wejhera i Osiedlem Tysiąclecia. Od południa graniczy z dzielnicą Przymorze Wielkie. Północna granica Jelitkowa jest granicą miasta, za nią znajduje się sopockie osiedle Karlikowo.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Pierwsze źródła informujące o istnieniu w tym miejscu należącej do oliwskich cystersów osady rybackiej pochodzą z 1480. W 1570 miejscowość zajmowała obszar ok. 60 ha, zamieszkiwało tu 20 rybaków i 20 zagrodników[4]. W 1609 gdańszczanin Georg Hein wybudował w niej młyn, pełniący kolejno funkcje papierni, kuźnicy miedzi i żelaza, tartaku, a także młyna zbożowego i kaszowego. W XVII wieku powstały kuźnica stali oraz papiernia (zniszczona w 1734 przez Rosjan). W 1847 nad potokiem stanął młyn zbożowy z trzema kołami wodnymi. W 1869 w 12 domach zamieszkiwało 207 osób. Od około 1875 Jelitkowo zaczęło przeobrażać się w kurort[5]; w 1893 r. z inicjatywy Reinholda Kamerskiego przy końcu obecnej ul. Kaplicznej powstało pierwsze kąpielisko[6]. W tym czasie założono park nadmorski z promenadą, otwarto gospodę i wybudowano Dom Zdrojowy (1909), a miejscowi rybacy (głównie Kaszubi) zaczęli wynajmować letnikom pokoje. Uruchomienie w 1908 linii tramwajowej do Oliwy i otwarcie rok później mola przyciągnęły turystów. Do tego mola – aż do zburzenia przez potężny sztorm w 1914 – przybijały statki wycieczkowe z Gdańska i Sopotu (w 1920 molo było już ponownie czynne). W latach 1907–1926 było częścią Oliwy. W latach 20. XX wieku wybudowano ul. Bursztynową, łączącą Jelitkowo z Sopotem. Liczba gości odwiedzających kąpielisko w okresie międzywojennym wynosiła wokół 50 tys. rocznie[7].
W 1925 zbudowana została w Jelitkowie kaplica należąca do parafii katedralnej; 1 listopada 1965 ustanowiono w Jelitkowie parafię pod wezwaniem św. św. Apostołów Piotra i Pawła. Na miejscu dawnej kaplicy rozebranej w 1979 stoi nowy kościół zbudowany w latach 1976–1981 według projektu E. Baranowskiego.
W 1995 na pierwszym albumie zespołu Kury znalazł się nawiązujący do dzielnicy utwór „Smażalnia w Jelitkowie” (słowa napisał Ryszard Tymon Tymański)[8].
Turystyka
[edytuj | edytuj kod]Na plaży zorganizowano letnie kąpielisko morskie Gdańsk Jelitkowo, obejmujące 200 m linii brzegowej na wysokości wejść na plażę nr 71 i 73[9].
Obiekty turystyczne:
- Park Jelitkowski
- stare domy rybackie z XVIII/XIX wieku
- hotele: Posejdon, Marina oraz domy wczasowe i kempingi
- wielokilometrowa ścieżka rowerowa ciągnąca się od Sopotu do Brzeźna
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Rozporządzenie Ministra Administracji Publicznej z dnia 11 lutego 1949 r. o przywróceniu i ustaleniu nazw miejscowości (M.P. z 1949 r. nr 17, poz. 225).
- ↑ Marian Biskup, Andrzej Tomczak, Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w. Rozmieszczenie własności ziemskiej, sieć parafialna, Toruń 1955, s. 91.
- ↑ F. Lorentz, Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskiem (ISBN 83-60437-22-X) (ISBN 978-83-60437-22-3).
- ↑ Galeria zdjęć historycznych.
- ↑ Gdy w Jelitkowie było jeszcze molo. historia.trojmiasto.pl, 2010-06-18. [dostęp 2010-06-18].
- ↑ Gdańskie Jelitkowo było kiedyś kąpieliskiem. Plaża, molo i Dom Zdrojowy.
- ↑ Gdańskie Jelitkowo było kiedyś kąpieliskiem. Plaża, molo i Dom Zdrojowy.
- ↑ Tekst piosenki „Smażalnia w Jelitkowie”. [dostęp 2011-11-16].
- ↑ Uchwała nr XXXVI/782/13 Rady Miasta Gdańska z dnia 28 marca 2013 r. ws. wykazu kąpielisk (Dz. Urz. Woj. Pomorskiego z 2013 r. poz. 2003).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Jelitkowo na dawnej fotografii zdjęcie pierwsze zdjęcie drugie
- Jelitkowo, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 558 .