21 Pułk Artylerii Lekkiej
![]() Odznaka pułku | |
Historia | |
Państwo | |
---|---|
Sformowanie |
1921 |
Rozformowanie |
1939 |
Tradycje | |
Święto |
25 maja |
Nadanie sztandaru |
29 maja 1938 |
Dowódcy | |
Ostatni |
ppłk Wojciech Pluta |
Działania zbrojne | |
kampania wrześniowa | |
Organizacja | |
Dyslokacja | |
Rodzaj sił zbrojnych | |
Rodzaj wojsk | |
Podległość |
21 Pułk Artylerii Lekkiej (21 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II RP.
Pułk stacjonował w garnizonach: Rzeszów, Kraków i Biała (III dywizjon w Oświęcimiu)[1]. Był organiczną jednostką artylerii 21 Dywizji Piechoty Górskiej. Pod względem szkolenia podporządkowany był dowódcy 5 Grupy Artylerii. Jako datę święta pułkowego przyjęto dzień 25 maja – rocznicę rozpoczęcia formowania pułku[2].
Formowanie i walki
[edytuj | edytuj kod]Jednostka sformowana została w lutym 1921 jako 21 pułk artylerii polowej. Początki oddziału związane są z powstaniem w lutym 1920 wywodzącej się z baterii zapasowej z Krakowa nowej baterii zapasowej. Nowa bateria otrzymała z krakowskiej baterii zapasowej i ze zbrojowni warszawskiej sprzęt na jeden dywizjon. Następnie została przeniesiona do Rzeszowa, gdzie sformowała I dywizjon. II dywizjon pułku był organizowany w połowie sierpnia 1920 przy baterii zapasowej 6 pap w Krakowie, a 3 da przy baterii zapasowej 2 pap Leg. w Radomiu. W skład III dywizjonu weszły baterie z ochotniczego 202 pap.
Kawalerowie Virtuti Militari
[edytuj | edytuj kod]![Order Virtuti Militari](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Order_Virtuti_Militari_Krzy%C5%BC_Srebrny.svg/25px-Order_Virtuti_Militari_Krzy%C5%BC_Srebrny.svg.png)
- Osobny artykuł:
Żołnierze I/21 pap odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari za wojnę 1920[3]: | ||
---|---|---|
kpt. Jan Geniusz | kpt. Karol Łopatkiewicz nr 1851[4] | kan. Józef Mazurkiewicz |
Ponadto 7 oficerów, 4 podchorążych i 25 szeregowych zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych[3].
Pułk w okresie pokoju
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/21_DPG_w_1938.jpg/200px-21_DPG_w_1938.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/Bielsko-Bia%C5%82a%2C_Garnizon_2.jpg/240px-Bielsko-Bia%C5%82a%2C_Garnizon_2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/Przekazanie_Wojsku_Polskiemu_haubic_wz._14_19_od_pracownik%C3%B3w_zak%C5%82ad%C3%B3w_w_Stalowej_Woli_%281939%29.jpg/240px-Przekazanie_Wojsku_Polskiemu_haubic_wz._14_19_od_pracownik%C3%B3w_zak%C5%82ad%C3%B3w_w_Stalowej_Woli_%281939%29.jpg)
29 sierpnia 1922 roku pułk przybył do Krakowa i zajął koszary na Dąbiu[5].
10 maja 1926 w Domu Żołnierza Polskiego dzięki staraniom garnizonowego Komitetu Opieki nad Żołnierzem odbyło się uroczyste pożegnanie pułku z garnizonem krakowskim. Dwa dni później o godz. 9.00 pułk opuścił koszary[6].
31 grudnia 1931 roku na podstawie rozkazu B. Og. Org. 1120 – 18 Org. Ministra Spraw Wojskowych marszałka Polski Józefa Piłsudskiego 21 pap został przemianowany na 21 pułk artylerii lekkiej[7].
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[8][a] | |
---|---|
dowódca pułku | płk dypl. Konstanty Ważyński |
I zastępca dowódcy | ppłk Wojciech Pluta |
adiutant | por. Eustachy Jakubowski |
lekarz medycyny | por. lek. Witold Aleksander Niewodoski |
starszy lekarz weterynarii | mjr Franciszek Szkuta |
oficer zwiadowczy | por. Henryk Piotr Porębski |
oficer placu Bielsko | por. Józef Aleksander Lehnert |
w dyspozycji dowódcy | por. Marian Karol Gadowski |
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) | mjr Józef Karol Jedynakiewicz |
oficer mobilizacyjny | kpt. Jan Skulski |
zastępca oficera mobilizacyjnego | por. Seweryn Tadeusz Marian Smólski |
oficer administracyjno-materiałowy | por. Marian Jan Twardy |
oficer gospodarczy | kpt. int. Marian Ludwik Rybakiewicz |
oficer żywnościowy | por. Jan Tomaszewski |
dowódca plutonu łączności | por. Kazimierz Szych |
oficer plutonu | ppor. Józef Franciszek Maliński |
dowódca szkoły podoficerskiej | kpt. Władysław Krzyściak[b] * |
dowódca plutonu | por. Jan Kalina (*) |
dowódca plutonu | ppor. Rudolf Reimann (*) |
dowódca plutonu | ppor. Stanisław Marian Szkuta (*) |
dowódca I dywizjonu | mjr Józef I Kozieł |
dowódca 1 baterii | kpt. Józef Podczaski |
dowódca plutonu | ppor. Wiktor Toczyłowski |
dowódca 2 baterii | kpt. Kazimierz Ryłko |
dowódca plutonu | ppor. Ryszard Stanisław Toczkowski |
dowódca 3 baterii | vacat |
dowódca plutonu | por. Stanisław Juraszek |
dowódca II dywizjonu | mjr Stefan Pałucki |
dowódca 5 baterii | kpt. Władysław Krzyściak (*) |
dowódca plutonu | ppor. Stanisław Marian Szkuta (*) |
dowódca 6 baterii | kpt. Stanisław VII Wojciechowski |
dowódca plutonu | ppor. Jerzy Stanisław Makowski |
dowódca III dywizjonu | mjr Józef Korus |
adiutant dywizjonu | kpt. Józef IV Jasiński |
pomocnik dowódcy dywizjonu ds. gosp. | kpt. Antoni Żyromski |
oficer zwiadowczy dywizjonu | por. Jan Kalina (*) |
dowódca 7 baterii | p.o. por. Józef Misztal |
dowódca plutonu | ppor. Rudolf Reimann (*) |
dowódca 8 baterii | kpt. Jan Bronikowski |
dowódca plutonu | ppor. Henryk Bandrowski |
dowódca plutonu | ppor. Tadeusz Jankowski |
na kursie | por. Adolf Jan Młodnicki |
Pułk w kampanii wrześniowej
[edytuj | edytuj kod]W kampanii wrześniowej pułk walczył w składzie macierzystej 21 Dywizji Piechoty Górskiej.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Armia_krakow_1939.png/240px-Armia_krakow_1939.png)
Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939 | |
---|---|
Dowództwo | |
dowódca pułku | ppłk Pluta Wojciech |
adiutant | por. Jakubowski Eustachy |
oficer zwiadowczy | por. rez. Lewinger- Banachowski Mieczysław |
oficer łączności | por. Porębski Henryk Piotr |
oficer broni | ppor. rez. Magzamen Norbert |
oficer płatnik | kpt. Rybakiewicz Marian |
szef kancelarii pułku | st.ogn. Kanach Franciszek |
I dywizjon | |
dowódca dywizjonu | mjr Koziełł Józef |
dowódca 1 baterii | kpt. rez. Bujak Kazimierz |
ppor. Toczyłowski Wiktor | |
dowódca 2 baterii | ppor. rez. Grandowski Tadeusz |
dowódca 3 baterii | por. Młodnicki Adolf |
ppor. Juraszek Stanisław | |
II dywizjon | |
dowódca | kpt. Krzyściak Władysław |
dowódca 4 baterii | kpt. Knycz Zdzisław |
ppor. Pasierbiński Jerzy | |
dowódca 5 baterii | kpt. Kurowski Witold |
dowódca 6 baterii | ppor. Reimann-Hanczewski Rudolf |
III dywizjon | |
dowódca dywizjonu | kpt. Jasiński Józef |
kpt. Bronikowski Jan | |
dowódca 7 baterii | por. Misztal Józef |
dowódca 8 baterii | kpt. Bronikowski Jan, |
ppor. Kuźniar Eugeniusz | |
dowódca 9 baterii | por. Jankowski Tadeusz |
Symbole pułkowe
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Wr%C4%99czenie_sztandar%C3%B3w_pu%C5%82kom_artylerii_-_d-ca_21_pal_odbiera_sztandar_NAC_1-W-2992-16.jpg/240px-Wr%C4%99czenie_sztandar%C3%B3w_pu%C5%82kom_artylerii_-_d-ca_21_pal_odbiera_sztandar_NAC_1-W-2992-16.jpg)
Sztandar
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
4 grudnia 1927 Prezydent RP Ignacy Mościcki zatwierdził wzór sztandaru dla 21 pal[11]. 29 maja 1938 na Błoniach krakowskich, gen. dyw. Juliusz Rómmel wręczył pułkowi sztandar[1].
Sztandar został wykonany zgodnie z wzorem określonym w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach.
Na prawej stronie płata także znajdował się amarantowy krzyż, w środku którego wyhaftowano orła w wieńcu laurowym. Na białych polach, pomiędzy ramionami krzyża, znajdowały się cyfry 21 w wieńcach laurowych[12].
Na lewej stronie płata sztandarowego, pośrodku krzyża kawaleryjskiego znajdował się wieniec taki sam jak po stronie prawej, a w wieńcu trzywierszowy napis „HONOR I OJCZYZNA”. W rogach sztandaru, w mniejszych wieńcach umieszczone były na tarczach:
- w prawym górnym rogu – wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej,
- w lewym górnym rogu – wizerunek św. Barbary,
- w prawym dolnym rogu – godła miast Bielska i Białej,
- w lewym dolnym rogu – odznaka pamiątkowa 21 pal,
na ramionach krzyża kawalerskiego znajdowały się wyhaftowane nazwy i daty ważniejszych bitew pułku:
- na górnym – „Rzeszów 25.V.1920”,
- na dolnym – „Gródek 29.VIII.1920”,
- na lewym – „Kuźnica 23.IX.1920”,
- na prawym – „Granne 20.VIII.1920”[11].
Odznaka pamiątkowa
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
11 marca 1930 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 21 pułku artylerii polowej[13]. Odznaka o wymiarach 42x42 mm ma kształt krzyża maltańskiego o ramionach pokrytych ciemnozieloną emalią z czarną obwódką, srebrną krawędzią i zakończonymi kulkami. Na środek krzyża nałożona srebrzysta swastyka prawoskrętna z numerem pułku „21”, na skrzyżowanych złoconych lufach armatnich. Odznaka oficerska, dwuczęściowa, wykonana w srebrze i emaliowana. Wykonawcą odznaki był Wiktor Gontarczyk z Warszawy[14]. Istniała jednokolorowa wersja żołnierska[15]
Żołnierze pułku
[edytuj | edytuj kod]- Z tym tematem związana jest kategoria:
- Dowódcy pułku
- płk art. Romuald Kowalski (do 15 VIII 1922 → Rezerwa oficerów sztabowych DOK V[16])
- płk art. Karol Grodzicki (15 VIII 1922[16] – 2 X 1925 → zastępca szefa artylerii OK V[17])
- ppłk art. Edward d'Erceville (cz.p.o. od VII 1924[18])
- ppłk / płk art. Ignacy Bolesław Hermanowski (od 17 XI 1925[19])
- ppłk / płk art. dr Roman Władysław Odzierżyński (21 III 1928 – 19 VI 1933 → komendant Szkoły Strzelania Artylerii w Toruniu[20])
- ppłk dypl. art. Edward Rudowicz (p.o. VI 1933 – IV 1934)
- płk art. dr Włodzimierz Dembiński (IV 1934)
- płk dypl. Konstanty Kazimierz Ważyński (17 II 1938 – VIII 1939 → dowódca artylerii dywizyjnej 21 DP)
- ppłk Wojciech Pluta (VIII – IX 1939)
- Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 roku – I zastępca dowódcy)
- ppłk art. Adam Sielicki (15 X 1922[21][22] – 1924 → dowódca 14 dak)
- ppłk kontr. Gerald Vincent (od 15 VI 1924[23])
- ppłk art. Jan Geniusz (1928 – III 1929 → dowódca 6 pap)
- mjr / ppłk art. Ludomir Kryński (IV 1929[24] – XII 1930 → dowódca 5 dak[25])
- ppłk dypl. art. Tadeusz Roman Tomaszewski (XII 1930[26] – X 1932 → szef sztabu DOK V[27])
- ppłk dypl. art. Edward Rudowicz (X 1932[27] – X 1935 → delegat SG przy DOKP Kraków)
Żołnierze 21 pułku artylerii lekkiej - ofiary zbrodni katyńskiej
[edytuj | edytuj kod]- Osobne artykuły:
Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[28] oraz Muzeum Katyńskie[29][c][d].
Nazwisko i imię | stopień | zawód | miejsce pracy przed mobilizacją | zamordowany |
---|---|---|---|---|
Fizek Karol | podporucznik rezerwy | nauczyciel | gimnazjum w Cieszynie | Katyń |
Kukucz Paweł | porucznik rezerwy | technik rolnik | Średnia Szkoła Rolniczo-Leśna Żyrowiczach | Katyń |
Majchrowski Romuald[32] | podporucznik rezerwy | naczelnik Zakładu Karnego w Bielsku-Białej | Katyń | |
Michałek Teodor | podporucznik rezerwy | nauczyciel | gimnazjum | Katyń |
Probst Jóżef | podporucznik rezerwy | inżynier | Katyń | |
Rostkowski Zygmunt | podporucznik rezerwy | agronom | Katyń | |
Szarowicz Kazimierz[33] | podporucznik rezerwy | absolwent WSH w Krakowie | Sąd w Lesku | Katyń |
Tarach Zdzisław | podporucznik rezerwy | urzędnik | PKP | Katyń |
Tatarczyk Henryk | podporucznik rezerwy | prawnik | sąd w Katowicach | Katyń |
Wiśniowski Alfred | podporucznik rezerwy | Katyń |
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[9].
- ↑ Gwiazdką oznaczono oficera, który pełnił jednocześnie więcej niż jedną funkcję[10].
- ↑ Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[30] .
- ↑ Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[31] .
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Satora 1990 ↓, s. 296.
- ↑ Galster 1975 ↓, s. 58.
- ↑ a b Czechowicz 1929 ↓, s. 14.
- ↑ Polak (red.) 1993 ↓, s. 125.
- ↑ Przyjazd 21 p.a.p. do Krakowa. „Polska Zbrojna”. 236, s. 3, 1922-08-31. Warszawa..
- ↑ Czas Nr 109 z 14 maja 1926 r., s. 3.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 36 z 31 grudnia 1931 roku, poz. 473.
- ↑ Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 738–739.
- ↑ Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
- ↑ Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VIII.
- ↑ a b Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 18 z 31 grudnia 1937 roku, poz. 232.
- ↑ Dz.U. z 1927 r. nr 115, poz. 980.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 8 z 11 marca 1930 roku, poz. 76.
- ↑ Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 258–259.
- ↑ Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 259.
- ↑ a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 26 z 12 sierpnia 1922 roku, s. 608.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 98 z 2 października 1925 roku, s. 533.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 63 z 6 lipca 1924 roku, s. 373.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 121 z 17 listopada 1925 roku, s. 651.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 28 czerwca 1933 roku, s. 134.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 43 z 11 listopada 1922 roku, s. 829.
- ↑ Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 755.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 71 z 26 lipca 1924 roku, s. 408.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 27 kwietnia 1929 roku, s. 122.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 28 stycznia 1931 roku, s. 14.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 28 stycznia 1931 roku, s. 29.
- ↑ a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 13 z 9 grudnia 1932 roku, s. 422.
- ↑ Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2022-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
- ↑ Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
- ↑ Rocznik oficerski 1939 ↓.
- ↑ Wyrwa 2015 ↓.
- ↑ Księgi Cmentarne – wpis 2189.
- ↑ Księgi Cmentarne – wpis 3610.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2018-03-22].
- Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
- Konstanty Czechowicz: Zarys historji wojennej 21-go pułku artylerji polowej. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
- Karol Lucjan Galster: Księga Pamiątkowa Artylerii Polskiej 1914 – 1939. Londyn: 1975.
- Roman Łoś: Artyleria polska 1914–1939. Warszawa: Wydawnictwo „Bellona”, 1991. ISBN 83-11-07772-X.
- Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
- Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6.
- Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945. T. 2/2. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1993. ISBN 83-900510-0-1.
- Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9.
- Pułki artylerii lekkiej II Rzeczypospolitej
- Polskie pułki artylerii lekkiej z okresu kampanii wrześniowej
- Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Bielsku
- Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Krakowie
- Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Oświęcimiu
- Oddziały 21 Dywizji Piechoty Górskiej
- Polskie jednostki organizacyjne wojska utworzone w 1921
- Polskie jednostki organizacyjne wojska rozwiązane w 1939