Gist: verschil tussen versies
gisten 3-4 µm, bacteriën 1-5 µm, uitzonderingen bij beide groepen |
→Voedingseisen en optimale groeiomstandigheden: Duidelijker? |
||
(27 tussenliggende versies door 23 gebruikers niet weergegeven) | |||
Regel 19: | Regel 19: | ||
** [[Microbotryomycetes]] |
** [[Microbotryomycetes]] |
||
}} |
}} |
||
'''Gisten''' zijn eencellige, [[eukaryoten|eukaryote]] [[micro-organisme]]n die behoren tot het rijk van de [[schimmels]]. Een bekende vertegenwoordiger is de gewone biergist |
'''Gisten''' zijn eencellige, [[eukaryoten|eukaryote]] [[micro-organisme]]n die behoren tot het rijk van de [[schimmels]]. Een bekende vertegenwoordiger is de gewone biergist, ook wel bakkersgist, brouwersgist of wijngist ([[Binomiale nomenclatuur|wetenschappelijke naam]]: ''[[Saccharomyces cerevisiae]]''<ref>[https://www.nemokennislink.nl/publicaties/bakkersgist-saccharomyces-cerevisiae/ "Bakkersgist, Saccharomyces cerevisiae"], NEMO Kennislink. [https://web.archive.org/web/20230602052118/https://www.nemokennislink.nl/publicaties/bakkersgist-saccharomyces-cerevisiae/ Gearchiveerd] op 2 juni 2023.</ref>). Gisten behoren tot de [[Eukaryoten]], in tegenstelling tot [[bacterie|bacteriën]], doordat ze een [[celkern]] bezitten. |
||
Gisten van het geslacht ''Saccharomyces'' en sommige andere zijn in staat om [[glucose]] te ontleden en deze om te zetten in [[Ethanol|alcohol]] en [[koolzuurgas]]. Het metabolisme van ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' |
Gisten van het geslacht ''Saccharomyces'' en sommige andere zijn in staat om [[glucose]] te ontleden en deze om te zetten in [[Ethanol|alcohol]] en [[koolzuurgas]]. Het metabolisme van ''[[Saccharomyces cerevisiae|S. cerevisiae (biergist)]]'' is [[aeroob]] of [[anaeroob]]. |
||
Onder anaerobe omstandigheden is de alcoholproductie maximaal, onder aerobe omstandigheden is de groei en vermenigvuldiging het hoogst. De reacties die bij alcoholproductie plaatsvinden leveren ten opzichte van oxidatie van glucose (met [[Dizuurstof|zuurstof]]) weinig energie op: 2 |
Onder anaerobe omstandigheden is de alcoholproductie maximaal, onder aerobe omstandigheden is de groei en vermenigvuldiging het hoogst. De reacties die bij alcoholproductie plaatsvinden leveren ten opzichte van oxidatie van glucose (met [[Dizuurstof|zuurstof]]) weinig energie op: 2 moleculen [[Adenosinetrifosfaat|ATP]] per molecuul glucose onder anaerobe omstandigheden en tot 38 moleculen [[Adenosinetrifosfaat|ATP]] onder aerobe omstandigheden. Onder anaerobe omstandigheden wordt er dus veel meer glucose verbruikt voor dezelfde hoeveelheid ATP als er bij aerobe omstandigheden geproduceerd wordt uit één glucosemolecuul. |
||
De anaerobe brutoreactie waarbij [[glucose]] omgezet wordt in [[ethanol]] en [[koolstofdioxide]] luidt: |
De anaerobe brutoreactie waarbij [[glucose]] omgezet wordt in [[ethanol]] en [[koolstofdioxide]] luidt: |
||
Regel 29: | Regel 29: | ||
==Gist bij voedselprocessen== |
==Gist bij voedselprocessen== |
||
[[ |
[[Bestand:Compressed fresh yeast - 1.jpg|thumb|Verse gist, te koop in blokjes.]] |
||
[[ |
[[Bestand:Dry yeast.jpg|thumb|Droge gist: langwerpige korreltjes, te koop in zakjes.]] |
||
Gist is in staat om glucose om te zetten in alcohol en koolzuur. |
Gist is in staat om glucose om te zetten in alcohol en koolzuur. |
||
===Brood=== |
===Brood=== |
||
Bij het bakken van [[brood]] wordt gebruikgemaakt van de omzetting naar koolzuurgas, om het [[deeg]] te laten rijzen. Het koolzuurgas nestelt zich tegen het [[gluten]] en duwt het zo naar boven. Bovendien verandert gist de smaak van het brood. Door het op verschillende manieren te laten rijzen kunnen verschillende broodsmaken worden gemaakt met andere eigenschappen. |
Bij het bakken van [[brood]] wordt gebruikgemaakt van de omzetting naar koolzuurgas, om het [[deeg]] te laten rijzen. Het koolzuurgas nestelt zich tegen het [[gluten]] en duwt het zo naar boven. Bovendien verandert gist de smaak van het brood. Door het op verschillende manieren te laten rijzen kunnen verschillende broodsmaken worden gemaakt met andere eigenschappen. |
||
Door het deeg meer en langer te laten rijzen krijgt het brood een beter aroma. De kleine hoeveelheid geproduceerde [[ethanol]] - |
Door het deeg meer en langer te laten rijzen krijgt het brood een beter aroma. De kleine hoeveelheid geproduceerde [[ethanol]] - in dit geval een nevenproduct - verdampt vrij snel tijdens het bakken. |
||
===Alcoholische dranken=== |
===Alcoholische dranken=== |
||
Gist wordt bij de drankenbereiding vooral gebruikt vanwege het andere eindproduct, alcohol. In sommige [[wijn]]en (bijvoorbeeld [[ |
Gist wordt bij de drankenbereiding vooral gebruikt vanwege het andere eindproduct, alcohol. In sommige [[wijn]]en (bijvoorbeeld [[Champagne (wijn)|champagne]]) en in [[bier]] vervult ook het [[Koolstofdioxide|koolzuur]] overigens een belangrijke rol. Niet alle suikers zijn door gist afbreekbaar; veel gisten kunnen bijvoorbeeld [[pentose]]n niet verwerken. Bij vergisting van druivensap of [[Most (oenologie)|most]] (bij wijn) of [[Wort (bierbrouwerij)|wort]] (bij bier) vindt eerst een [[aeroob]] stadium plaats, waarin het product gist in open kuipen onder toetreding van zuurstof, en de gistcellen zich snel vermenigvuldigen. Bij [[witte wijn]] en [[Roséwijn|rosé]] wordt de fase van gisting in een open kuip echter geheel of grotendeels overgeslagen. Bij een concentratie van ca 100 miljoen gistcellen per [[Liter#Milliliter|ml]] wordt de gistkuip hermetisch gesloten en voltrekt het verdere proces zich [[anaeroob]], waarbij door een [[Waterslot (sifon)|waterslot]] het koolzuurgas wel kan ontsnappen, maar geen zuurstof kan toetreden. |
||
De gist-stam, de vergistingstemperatuur, de vergistingsduur, het gehalte aan suikers, de zuurgraad en andere factoren hebben grote invloed op de smaak van het eindproduct. Hoewel de gist die wordt gebruikt voor wijn, bier en brood biologisch gezien tot één [[soort]] behoort, bestaan er zeer belangrijke verschillen in de gebruikte stammen en zijn deze niet onderling uitwisselbaar als men een smakelijk product wil krijgen. De gebruikte gist levert een belangrijke bijdrage aan het aroma van het eindproduct. Voor bier worden ook wel andere gisten gebruikt dan ''S. cerevisiae''. Bij de bierbereiding onderscheidt men [[ |
De gist-stam, de vergistingstemperatuur, de vergistingsduur, het gehalte aan suikers, de zuurgraad en andere factoren hebben grote invloed op de smaak van het eindproduct. Hoewel de gist die wordt gebruikt voor wijn, bier en brood biologisch gezien tot één [[soort]] behoort, bestaan er zeer belangrijke verschillen in de gebruikte stammen en zijn deze niet onderling uitwisselbaar als men een smakelijk product wil krijgen. De gebruikte gist levert een belangrijke bijdrage aan het aroma van het eindproduct. Voor bier worden ook wel andere gisten gebruikt dan ''S. cerevisiae''. ''[[Saccharomyces pastorianus|S. pastorianus]]'' (synoniem: ''S. carlsbergensis'') wordt gebruikt voor ondergistende bieren. Bij de bierbereiding onderscheidt men [[Bovengisting|bovengistende]], [[Ondergisting|ondergistende]] en [[Spontane gisting|spontaan gistende]] varianten. In het eerste geval bevindt de gist zich vooral in de gistende oplossing en in het schuim en temperatuur boven de 15° Celsius, in het tweede geval ligt het vooral op de bodem van het vat en bij een temperatuur beneden de 7° Celsius. [[Ale (bier)|Ales]] worden bijvoorbeeld bovengistend, ongekoeld, bereid, terwijl [[pilsener bier]]en ondergistend, gekoeld, worden bereid. |
||
De gist die voor ondergistende bieren wordt gebruikt, is biologisch een andere soort dan ''S. cerevisiae'', namelijk ''[[Saccharomyces pastorianus|S. pastorianus]]'' (synoniem: ''S. carlsbergensis''). |
|||
=== Koffie en chocolade === |
=== Koffie en chocolade === |
||
Het vergisten van [[koffie]]- en [[cacaoboon|cacaobonen]] is essentieel voor de typische smaken en aroma's van deze producten.<ref>{{aut|Rosane F. Schwan}} en {{aut|Graham H. Fleet}}, ''Cocoa and Coffee Fermentations'', 2014, ISBN |
Het vergisten van [[Koffie (Coffea)|koffie]]- en [[cacaoboon|cacaobonen]] is essentieel voor de typische smaken en aroma's van deze producten.<ref>{{aut|Rosane F. Schwan}} en {{aut|Graham H. Fleet}}, ''Cocoa and Coffee Fermentations'', 2014, {{ISBN|9781439847916}}</ref> Natuurlijke fermentatie door omgevingsgisten creëert 'voorloperstoffen' die door roostering worden omgezet. De grote diversiteit van de giststammen wordt tegenwoordig soms gestroomlijnd door menselijk ingrijpen. |
||
=== Marmite === |
=== Marmite === |
||
In gist komt van nature veel [[glutamaat|L-glutamaat]] voor dat een hartige smaak geeft. In [[marmite]] zijn de gistcellen kapotgemaakt waardoor de L-glutamaat |
In gist komt van nature veel [[glutamaat|L-glutamaat]] voor dat een hartige smaak geeft. In [[marmite]] zijn de gistcellen kapotgemaakt waardoor de L-glutamaat vrijkomt. |
||
== Voortplanting == |
== Voortplanting == |
||
Sommige gisten (splijtingsgisten) [[Binaire deling|delen]] zich; '' |
Sommige gisten (splijtingsgisten) [[Binaire deling|delen]] zich; ''S. cerevisiae'' plant zich echter, net als de meeste andere soorten gisten vooral vegetatief voort door [[knopvorming]]. Op het [[celmembraan]] ontstaat een uitstulping, een knopje, dat groeit. De [[celkern]] deelt zich en een van de beide kernen verplaatst zich naar de knop. Hierna snoert de knop zich af. Dit proces treedt onder optimale omstandigheden iedere 80 minuten op. [[Geslachtelijke voortplanting]] met uitwisseling van genetisch materiaal tussen twee gistcellen is ook mogelijk. |
||
==Voedingseisen en optimale groeiomstandigheden== |
==Voedingseisen en optimale groeiomstandigheden== |
||
Gistsoorten hebben een temperatuuroptimum dat |
Gistsoorten hebben een temperatuuroptimum dat gewoonlijk tussen 15° en 30° Celsius ligt. Verschillende soorten en typen kunnen hierin verschillen, wijnboeren en bierbrouwers maken daar gebruik van. Voor groei zijn verder [[assimileerbare stikstof]], [[sporenelement]]en, bepaalde [[vitamine]]n en soms [[vetzuur|vetzuren]] nodig. [[Koolzuurgas]], hoge concentraties [[koolhydraat|suikers]], [[zware metalen]] en sterke [[alcoholen]] remmen het groeiproces af. De [[pH]] moet bij voorkeur liggen tussen 3,5 en 5,5 (licht zuur). Wijngist is geselecteerd op hoge bestendigheid tegen alcohol en hoge suikerconcentraties. Hij heeft bij voorkeur een vrij lage pH en een hoge bestendigheid tegen het [[conserveermiddel]] SO<sub>3</sub><sup>-</sup> ([[sulfiet]]) omdat daarmee de groei van [[wild]]e gisten en schimmels in [[Most (oenologie)|most]] wordt tegengegaan. Vijftien procent [[ethanol]] is gewoonlijk de maximum concentratie die door vergisting kan worden bereikt. Daarboven sterven de gistcellen. Er zijn echter speciale gisten die tot 20% kunnen gaan. |
||
==Gist als laboratoriumorganisme== |
==Gist als laboratoriumorganisme== |
||
In 1996 werd het [[genoom]] van ''S. cerevisiae'' als eerste |
In 1996 werd het [[genoom]] van ''S. cerevisiae'' als eerste eukaryoot vastgesteld. Het genoom bestaat uit plm. 12 miljoen baseparen verdeeld over 16 [[chromosoom|chromosomen]]. Er zijn er 6.275 genen gevonden. In 2017 slaagde men er in om 5 van de 16 chromosomen in het laboratorium te synthetiseren en in de gistcel te laten functioneren. Het doel is om het hele genoom van gist te synthetiseren. |
||
Gist is een veelgebruikte soort bij genetische experimenten. Vele [[geneesmiddel]]en worden via de [[Recombinant DNA|recombinant-DNA-techniek]] met behulp van gist geproduceerd. |
Gist is een veelgebruikte soort bij genetische experimenten. Vele [[geneesmiddel]]en worden via de [[Recombinant DNA|recombinant-DNA-techniek]] met behulp van gist geproduceerd. |
||
Regel 64: | Regel 63: | ||
*[[Medische microbiologie]] |
*[[Medische microbiologie]] |
||
*[[Gisting]] |
*[[Gisting]] |
||
*[[Vergisting]] |
|||
*[[Zuurdesem]] |
*[[Zuurdesem]] |
||
Regel 73: | Regel 71: | ||
*Nicholas P. Money, ''The Rise of Yeast. How the Sugar Fungus Shaped Civilization'', 2017 |
*Nicholas P. Money, ''The Rise of Yeast. How the Sugar Fungus Shaped Civilization'', 2017 |
||
{{Appendix |
{{Appendix}} |
||
{{ |
{{Commonscat}} |
||
}} |
|||
{{Commonscat|Yeast}} |
|||
[[Categorie:Brood en banket]] |
[[Categorie:Brood en banket]] |
Huidige versie van 6 mrt 2024 om 19:46
Gist | |||
---|---|---|---|
![]() | |||
Saccharomyces cerevisiae | |||
Taxonomische indeling | |||
| |||
Rijk | |||
Fungi | |||
Phyla en Subphyla | |||
| |||
Afbeeldingen op ![]() | |||
Gist op ![]() | |||
|
Gisten zijn eencellige, eukaryote micro-organismen die behoren tot het rijk van de schimmels. Een bekende vertegenwoordiger is de gewone biergist, ook wel bakkersgist, brouwersgist of wijngist (wetenschappelijke naam: Saccharomyces cerevisiae[1]). Gisten behoren tot de Eukaryoten, in tegenstelling tot bacteriën, doordat ze een celkern bezitten.
Gisten van het geslacht Saccharomyces en sommige andere zijn in staat om glucose te ontleden en deze om te zetten in alcohol en koolzuurgas. Het metabolisme van S. cerevisiae (biergist) is aeroob of anaeroob.
Onder anaerobe omstandigheden is de alcoholproductie maximaal, onder aerobe omstandigheden is de groei en vermenigvuldiging het hoogst. De reacties die bij alcoholproductie plaatsvinden leveren ten opzichte van oxidatie van glucose (met zuurstof) weinig energie op: 2 moleculen ATP per molecuul glucose onder anaerobe omstandigheden en tot 38 moleculen ATP onder aerobe omstandigheden. Onder anaerobe omstandigheden wordt er dus veel meer glucose verbruikt voor dezelfde hoeveelheid ATP als er bij aerobe omstandigheden geproduceerd wordt uit één glucosemolecuul.
De anaerobe brutoreactie waarbij glucose omgezet wordt in ethanol en koolstofdioxide luidt:
Gist bij voedselprocessen
[bewerken | brontekst bewerken]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Compressed_fresh_yeast_-_1.jpg/260px-Compressed_fresh_yeast_-_1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Dry_yeast.jpg/260px-Dry_yeast.jpg)
Gist is in staat om glucose om te zetten in alcohol en koolzuur.
Brood
[bewerken | brontekst bewerken]Bij het bakken van brood wordt gebruikgemaakt van de omzetting naar koolzuurgas, om het deeg te laten rijzen. Het koolzuurgas nestelt zich tegen het gluten en duwt het zo naar boven. Bovendien verandert gist de smaak van het brood. Door het op verschillende manieren te laten rijzen kunnen verschillende broodsmaken worden gemaakt met andere eigenschappen. Door het deeg meer en langer te laten rijzen krijgt het brood een beter aroma. De kleine hoeveelheid geproduceerde ethanol - in dit geval een nevenproduct - verdampt vrij snel tijdens het bakken.
Alcoholische dranken
[bewerken | brontekst bewerken]Gist wordt bij de drankenbereiding vooral gebruikt vanwege het andere eindproduct, alcohol. In sommige wijnen (bijvoorbeeld champagne) en in bier vervult ook het koolzuur overigens een belangrijke rol. Niet alle suikers zijn door gist afbreekbaar; veel gisten kunnen bijvoorbeeld pentosen niet verwerken. Bij vergisting van druivensap of most (bij wijn) of wort (bij bier) vindt eerst een aeroob stadium plaats, waarin het product gist in open kuipen onder toetreding van zuurstof, en de gistcellen zich snel vermenigvuldigen. Bij witte wijn en rosé wordt de fase van gisting in een open kuip echter geheel of grotendeels overgeslagen. Bij een concentratie van ca 100 miljoen gistcellen per ml wordt de gistkuip hermetisch gesloten en voltrekt het verdere proces zich anaeroob, waarbij door een waterslot het koolzuurgas wel kan ontsnappen, maar geen zuurstof kan toetreden.
De gist-stam, de vergistingstemperatuur, de vergistingsduur, het gehalte aan suikers, de zuurgraad en andere factoren hebben grote invloed op de smaak van het eindproduct. Hoewel de gist die wordt gebruikt voor wijn, bier en brood biologisch gezien tot één soort behoort, bestaan er zeer belangrijke verschillen in de gebruikte stammen en zijn deze niet onderling uitwisselbaar als men een smakelijk product wil krijgen. De gebruikte gist levert een belangrijke bijdrage aan het aroma van het eindproduct. Voor bier worden ook wel andere gisten gebruikt dan S. cerevisiae. S. pastorianus (synoniem: S. carlsbergensis) wordt gebruikt voor ondergistende bieren. Bij de bierbereiding onderscheidt men bovengistende, ondergistende en spontaan gistende varianten. In het eerste geval bevindt de gist zich vooral in de gistende oplossing en in het schuim en temperatuur boven de 15° Celsius, in het tweede geval ligt het vooral op de bodem van het vat en bij een temperatuur beneden de 7° Celsius. Ales worden bijvoorbeeld bovengistend, ongekoeld, bereid, terwijl pilsener bieren ondergistend, gekoeld, worden bereid.
Koffie en chocolade
[bewerken | brontekst bewerken]Het vergisten van koffie- en cacaobonen is essentieel voor de typische smaken en aroma's van deze producten.[2] Natuurlijke fermentatie door omgevingsgisten creëert 'voorloperstoffen' die door roostering worden omgezet. De grote diversiteit van de giststammen wordt tegenwoordig soms gestroomlijnd door menselijk ingrijpen.
Marmite
[bewerken | brontekst bewerken]In gist komt van nature veel L-glutamaat voor dat een hartige smaak geeft. In marmite zijn de gistcellen kapotgemaakt waardoor de L-glutamaat vrijkomt.
Voortplanting
[bewerken | brontekst bewerken]Sommige gisten (splijtingsgisten) delen zich; S. cerevisiae plant zich echter, net als de meeste andere soorten gisten vooral vegetatief voort door knopvorming. Op het celmembraan ontstaat een uitstulping, een knopje, dat groeit. De celkern deelt zich en een van de beide kernen verplaatst zich naar de knop. Hierna snoert de knop zich af. Dit proces treedt onder optimale omstandigheden iedere 80 minuten op. Geslachtelijke voortplanting met uitwisseling van genetisch materiaal tussen twee gistcellen is ook mogelijk.
Voedingseisen en optimale groeiomstandigheden
[bewerken | brontekst bewerken]Gistsoorten hebben een temperatuuroptimum dat gewoonlijk tussen 15° en 30° Celsius ligt. Verschillende soorten en typen kunnen hierin verschillen, wijnboeren en bierbrouwers maken daar gebruik van. Voor groei zijn verder assimileerbare stikstof, sporenelementen, bepaalde vitaminen en soms vetzuren nodig. Koolzuurgas, hoge concentraties suikers, zware metalen en sterke alcoholen remmen het groeiproces af. De pH moet bij voorkeur liggen tussen 3,5 en 5,5 (licht zuur). Wijngist is geselecteerd op hoge bestendigheid tegen alcohol en hoge suikerconcentraties. Hij heeft bij voorkeur een vrij lage pH en een hoge bestendigheid tegen het conserveermiddel SO3- (sulfiet) omdat daarmee de groei van wilde gisten en schimmels in most wordt tegengegaan. Vijftien procent ethanol is gewoonlijk de maximum concentratie die door vergisting kan worden bereikt. Daarboven sterven de gistcellen. Er zijn echter speciale gisten die tot 20% kunnen gaan.
Gist als laboratoriumorganisme
[bewerken | brontekst bewerken]In 1996 werd het genoom van S. cerevisiae als eerste eukaryoot vastgesteld. Het genoom bestaat uit plm. 12 miljoen baseparen verdeeld over 16 chromosomen. Er zijn er 6.275 genen gevonden. In 2017 slaagde men er in om 5 van de 16 chromosomen in het laboratorium te synthetiseren en in de gistcel te laten functioneren. Het doel is om het hele genoom van gist te synthetiseren.
Gist is een veelgebruikte soort bij genetische experimenten. Vele geneesmiddelen worden via de recombinant-DNA-techniek met behulp van gist geproduceerd.
Zie ook
[bewerken | brontekst bewerken]Externe link
[bewerken | brontekst bewerken]Literatuur
[bewerken | brontekst bewerken]- Nicholas P. Money, The Rise of Yeast. How the Sugar Fungus Shaped Civilization, 2017
- ↑ "Bakkersgist, Saccharomyces cerevisiae", NEMO Kennislink. Gearchiveerd op 2 juni 2023.
- ↑ Rosane F. Schwan en Graham H. Fleet, Cocoa and Coffee Fermentations, 2014, ISBN 9781439847916