Partisela
Câa
(Rimandad de Partisela elementara)
In física, i partisèj a inn i ünità ca custitüíssenn la matéria; sa pö fà distinziun tra i partisèj elementaar, cunsideraa minga spartíbil (cumè l'eletrún), e chii cumpòost, ca pödenn invéci vèss spartii in d'una quaj partisèla püssee piscinína (cumè ul prutún).
Partisèj fundamentàj
[Modifega | modifica 'l sorgent]Seguunt la teuría de adèss i partisèj fundamentàj a pödenn vèss classificaa in difereent maneer:
- Leptúni: g'ann un spin de 1/2;
- eletrúni, muúni, tauúni: g'ann càrica elétrica ca la vaar -e;
- neütrítt: g'ann minga de càrica elétrica;
- Quark: ga n'è de sés tiip, ca ga dísenn saúr (u, d, s, c, t, b); a stann màj in de per luur, ma a fúrmenn partisèj cumpòost. G'ann un spin de 1/2, e g'ann càrica elétrica frazziunària.
- Partisèj purtaduur de interazziun; g'ann un spin 1 e càrica elétrica zéro (föra ca ul busún W, c'al g'à +-e);
- futúni: a pórtenn la fòrza eletrumagnética;
- gluúni: a pórtenn la fòrza nücleaar fórta;
- busúni W u Z; a pórtenn la fòrza nücleaar débul;
- gravitúni: a pórtenn la fòrza de gravità (i scénziaa ann munàn de truàii, e inn dumè partisèj teòrich);
- Partisèla de Higgs; la g'à spin zéro (a l'è dumè una partisèla teòrica).
Partisèj cumpòost
[Modifega | modifica 'l sorgent]I partisèj cumpòost sa spartíssenn in:
- bariúni: furmaa da 3 quark, ciamaa quark de valénza; i püssee impurtaant a inn:
- mesúni: furmaa da 2 quark de valénza.
Tütt insèma, i bariúni e i mesúni ga dísenn adrúni.
A l'è impurtaant de dí ca, per tütt i difereent partisèj, sa pö truà anca la curespundeent antipartisèla.
Classificazziun dii partisèj in de la física statística
[Modifega | modifica 'l sorgent]In física statística, i partisèj sa spartíssenn in:
- fermiúni: g'ann spin +-1/2 e dunca ga ubedíssenn al princípi de esclüsiun del Pauli;
- busúni: g'ann spin intréch.