Rhynion
![]() | |
Math | grain, groats, pastas and legumes ![]() |
---|---|
![]() |
Rhynion hefyd rhynnon, yw cnewyllyn cragen o wahanol rawn grawnfwyd, megis ceirch, gwenith, rhyg, a haidd. Mae rhynion yn grawn cyflawn sy'n cynnwys y germ grawnfwyd a'r gyfran bran llawn ffibr o'r grawn, yn ogystal â'r endosperm (sef y cynnyrch arferol o felino). Mae rhynion yn geirch, wedi eu plisgo ond heb eu malu’n llwyr, a hefyd yn air am flawd (ceirch) bras, Tueddir defnyddio ffurf lluosog y gair, "rhynion"; y ffurf unigol yw "rhynionyn".[1] Ceir hefyd y gair talch yn Gymraeg sy'n gytras gyda'r gair Rwsieg toloknó ‘blawd ceirch mâl'.[1]
Gall rhynion hefyd gael eu cynhyrchu o hadau ffug-rawn fel gwenith yr hydd.
Defnyddiau coginiol
[golygu | golygu cod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Norblin_-_Femme_faisant_du_gruau.jpg/250px-Norblin_-_Femme_faisant_du_gruau.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Wurstebrot_mit_Gr%C3%BCtze.jpg/250px-Wurstebrot_mit_Gr%C3%BCtze.jpg)
Mae rhynion yn faethlon ond gallant fod yn anodd i'w cnoi, felly maent yn aml yn cael eu socian cyn coginio. Defnyddir rhynion fel cynhwysyn mewn cawl, uwd, bara, a llaeth sy'n seiliedig ar lysiau.
Rhynion yw sail llawer o rawnfwydydd fel kasha, prif bryd tebyg i uwd yn Nwyrain Ewrop ac Ewrasia. Yng Ngogledd America mae kasha neu kashi fel arfer yn cyfeirio at rhynion gwenith rhost yn arbennig.
Yng Ngogledd India, gelwir rhynion gwenith wedi'i dorri'n fras neu wedi'i falu'n fras yn dalia ac fe'u paratoir yn gyffredin â llaeth i mewn i uwd melys neu gyda llysiau a sbeisys yn baratoadau hallt.
Yn Iemen, mae rhynion wedi'u berwi yn cael eu bwyta fel grawnfwyd brecwast poeth, a elwir yn harish, gyda menyn clir (samneh), neu fêl ar ei ben.[2] Ym Mhalestina a Syria, gelwir yr un saig yn lleol yn ğarīš (Arabeg: جَرِيش), a all hefyd gyfeirio at y ddysgl farinaceous o semolina.
Mae rhynion gwenith caled (gwenith durum) wedi'u rhan-ferwi a'u torri, a elwir yn bulgur, yn gynhwysyn hanfodol mewn llawer o brydau o'r Dwyrain Canol fel mansaf a tabwle (tabbouleh).
Defnyddir rhynion hefyd mewn rhai selsig, fel pwdinau gwaed.
Cynhyrchu
[golygu | golygu cod]Mae'r grawn yn cael ei lanhau, ei ddidoli yn ôl grawn, maint a'i blicio (os oes angen) cyn ei hyrddio. Yn ogystal, gellir sleisio'r grawn ar "dorrwr rhynion", y gellir ei addasu i dorri rhynon mân, canolig neu fras. Beth bynnag, wedi hynny mae'r rhynion yn cael eu rhyddhau o unrhyw rannau glynu o'r gragen gan beiriant brwsio. Yn achos rhynion wedi'u torri, mae eu darnau'n cael eu didoli yn ôl maint trwy ridyllu.
Rhynion a Chymru
[golygu | golygu cod]Ceir y cofnod cynharaf o'r gair rhynion yn y Gymraeg yn llawysgrif Llyfr Iorwerth o'r 13g.[1] Daw rhan gyntaf y gair rhynion o'r gair 'rhyn' gall olygu "anystwyth, anhyblyg, stiff, diildio, cadarn, dewr; aflonydd, garw".[1]
Pwdin Rhynion
[golygu | golygu cod]Ceir math o bwdin traddodiadol Gymreig o'r enw Pwdin Rhynion. Cofnodwyd gan Amgueddfa Cymru yn Rhyd-y-main, Meirionnydd. Roedd yn cynnwys: rhynion ceirch, dŵr, a triog du.[3]
Rhynion yr India
[golygu | golygu cod]Ceir cyfeiriad o 1771 yn llyfr Pob Dyn ei Physygwr ei Hun o alw reis yn "Rhynion yr India".[1]
Cyfeiriadau
[golygu | golygu cod]- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 "Rhynion". Gwasg Prifysgol Cymru. Cyrchwyd 11 Gorffennaf 2024.
- ↑ Qafih, Y. (1982). Halichot Teman (Jewish Life in Sanà) (yn Hebraeg). Jerusalem: Ben-Zvi Institute. t. 210 (s.v. הריש). ISBN 965-17-0137-4. OCLC 863513860.
- ↑ "Pwdin Rhynion". Amgueddfa Werin Cymru. Cyrchwyd 11 Gorffennaf 2024.