Derwydd
![]() | |
Enghraifft o'r canlynol | hen broffesiwn ![]() |
---|---|
Math | crefyddwr ![]() |
![]() |
Y Celtiaid |
---|
![]() |
Llwythau eraill |
Rhanbarthau hynafol |
Mytholeg Oidelig |
Ieithoedd Celtiaid |
Prif fudiadau gwleidyddol |
Hanes Cymru |
---|
![]() |
Cynhanes Cymru |
Oes y Celtiaid |
Cyfnod modern cynnar |
Teyrnasoedd |
Rhestr digwyddiadau |
Iaith |
Crefydd |
Llenyddiaeth |
Deddfau pwysig
|
Mytholeg a symbolau |
Hanesyddiaeth |
![]() |
- Am y pentref, gweler, Derwydd, Sir Gaerfyrddin.
Roedd derwydd yn aelod o ddosbarth o offeiriaid a gwybodusion ymhlith y Celtiaid yn y cyfnod cyn-Gristnogol. Ceir y cyfeiriadau atynt yn bennaf ym Mhrydain a Gâl. Y gred gyffredinol oedd bod y gair yn dod o'r gair derwen, ond credir yn awr nad oes cysylltiad â'r goeden; daw o'r Frythoneg *do-are-wid (rhoddodd *are-wid heb do- y gair Cymraeg arwydd).
Tystiolaeth
[golygu | golygu cod]Awduron Groeg a Rhufeinig
[golygu | golygu cod]Ceir y cyfeiriad cyntaf at y Druidae gan awduron Groegaidd megis Soton o Alexandria, a ddyfynnir gan Diogenes Laertius yn yr 2g CCC. Cyfeiria nifer o awduron Rhufeinig at druides, yn arbennig gan Iŵl Cesar yn ei lyfr Commentarii de Bello Gallico. Dywed fod llawer o ddarpar-dderwyddon o Gâl yn cael eu gyrru i Brydain i'w haddysgu. Dywed awduron eraill megis Diodorus Siculus a Strabo fod y dosbarth offeiriadol Celtaidd yn cynnwys derwyddon, beirdd (bardi) ac ofyddion (vates). Dywed Diodorus Siculus a rhai awduron eraill eu bod yn aberthu bodau dynol i'r duwiau.
Iŵl Cesar
[golygu | golygu cod]Yn ôl Iŵl Cesar, roedd y derwyddon "yn ymwneud â phethau cysegredig, yn ymddwyn yr aberthau cyhoeddus a phreifat, ac yn dehongli holl faterion crefydd." Dywedodd fod nifer o ddynion ifanc yn mynd at ar gyfer addysg a bod y rhain yn parchu'r Derwyddon yn fawr. Yn ôl Cesar, roedd y derwyddon yn "parchu bron bob dadl" a byddent yn dyfarnu ar drosedd, llofruddiaeth, "anghydfod ynghylch etifeddiaeth". Os na fyddai rhywun yn parchu dyfarniad y derwyddon, byddent yn cael ei gwahardd ac fe ystyrir hyn y gosb waethaf.[1]
Adroddodd Cesar fod "un yn llywyddu" gyda'r "awdurdod goruchaf" ymhlith y derwyddon. Ar farwolaeth yr Archdderwydd hwn, byddai derwydd arall yn cymryd ei le os ystyrir yn rhagorol; ond mi fyddai etholiad os oedd mwy nag un yn "gyfartal" neu weithiau byddai brwydr.[1]
Mi fyddai'r derwyddon, dyweded Cesar, yn "ymgasglu am dymor penodedig o'r flwyddyn mewn lle cysegredig yn nhiriogaethau'r Carnutes, yr hwn a gyfrifir yn rhanbarth canolog holl Gâl." Credir i draddodiad y derwydd ddeillio o ynys Brydain ac yna daeth i Gâl; ac mi fyddai'r rhai a oedd eisiau addysg bellach yn mynd i Brydain i astudio.[1]
Ni fyddai'r Derwyddon yn rhyfela nac chwaith yn talu gwrogaeth. Anfonwyd llawer gan eu rhieni a'u perthnasau atynt ac mi fyddent yn treulio cymaint ag ugain mlynedd yn hyfforddi ag yn dwyn i gof llawer o benillion. Nid oeddent yn ei hystyried yn gyfreithlon i i ysgrifennu'r penillion hyn ond mi fyddent yn defnyddio llythrennau Groegaidd ar gyfer pob mater arall.[1]
Credent "nad oedd eneidiau yn darfod, ond yn myned ar ôl marw o'r naill gorff i'r llall". Roeddent hefyd yn trafod gyda'r ifanc am "barchu'r sêr a'u symudiad, parchu maint y byd a'n daear, parchu natur pethau, parchu gallu a mawredd y duwiau anfarwol." Credai'r Celtiaid eu bod yn ddigidyddion i'r Duw "Dis". Dywedodd Cesar fod y Galiaid a fyddai'n mynd i frwydr neu yn mynd i berygl yn cyflogi'r Derwyddon i aberthu dynion neu'n addo y byddent yn gwneud.[1]
Plinius yr Hynaf
[golygu | golygu cod]Yn ôl Plinius yr Hynaf (23-79 OC) yn ei lyfr Hanes Naturiol y ceir y cyfeiriad cynharaf ar ran y dderwen a'r uchelwydd yn nefodau'r derwyddon:
- Y mae'r [derwyddon] yn meddwl bod popeth sy'n tyfu arni (y dderwen) wedi ei anfon o'r nefoedd... Dyw'r uchelwydd ddim i'w gael yn aml ar y dderwen, a phan geir ef y mae'n cael ei hel gyda defodaeth grefyddol arbennig, os yn bosibl ar chweched dydd y lleuad... Maent yn galw'r uchelwydd wrth enw sy'n golygu, yn eu hiaith hwy, "gwella popeth". Ar ôl paratoi ar gyfer aberth a gwledd o dan y coed, y maent yn dod â dau darw yno ac yn clymu eu cyrn ynghyd am y tro cyntaf. Mae'r offeiriad, wedi ei wisgo mewn gwyn, yn dringo'r goeden ac yn torri'r uchelwydd â chryman aur, ac fe'i delir gan eraill mewn clogwyn gwyn. Yna y maent yn lladd yr ebyrth, gan weddïo ar dduw i fendithio'r rhodd... Maent yn credu bod yr uchelwydd, o'i gymryd mewn diod, yn rhoi ffrwythlondeb i anifeiliaid diffrwyth ac yn gwrthweithio pob gwenwyn.[2]
Ymddengys fod derwydd yn gorfod dysgu corff helaeth o ddysgeidiaeth ar ei gof, gan nad oeddynt yn ei ysgrifennu. Gwaharddwyd dinasyddion Rhufeinig rhag ymwneud â defodau derwyddol gan yr ymerawdwr Awgwstws ac yn ddiweddarach eto gan Claudius yn 54 OC.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Romans_murdering_Druids_and_burning_their_groves_cropped.jpg/200px-Romans_murdering_Druids_and_burning_their_groves_cropped.jpg)
Mae'r hanesydd Rhufeinig Tacitus yn disgrifio'r ymosodiad ar Ynys Môn gan fyddin Rufeinig dan Suetonius Paulinus. Yn wynebu'r milwyr Rhufeinig dros Afon Menai roedd derwyddon a gwragedd (ni ddywedir bod y gwragedd yn dderwyddon) yn cyhoeddi melltithion arnynt. Dywed Tacitus wrth y Rhufeiniaid dorri'r llwyni coed lle cynhelid eu defodau. Mae awgrym fod yr ynys o bwysigrwydd arbennig i'r derwyddon; efallai y gellir cysylltu hyn a'r offrymau niferus a chyfoethog a ddarganfuwyd yn Llyn Cerrig Bach.
Ffynonellau Cymreig a Gwyddelig
[golygu | golygu cod]Mae cyfeiriad hwyr ar dderwyddon gan Nennius, sy'n dweud yn ei Historia Brittonum i Wrtheyrn alw deuddeg derwydd ato wedi i Sant Garmon ei esgymuno o'r eglwys Gristionogol. Ceir yr enghraifft gynharaf o'r gair Cymraeg derwydd ei hun yn y gerdd ddarogan Armes Prydain (tua 930), ond mae'n sicr mae gair arall am broffwyd neu ddaroganwr ydyw yn hytrach na "derwydd" yn yr ystyr glasurol.[3]
Ceir llawer o gyfeiriadau at dderwyddon yn llenyddiaeth gynnar Iwerddon, lle maent yn ymddangos fel cynghorwyr y brenhinoedd. Yng Nghylch Wlster mae Cathbad, prif dderwydd llys Conchobar, brenin Wlster, yn cael ei ddilyn gan gant o ddynion ieuanc sy'n dymuno dysgu ei grefft. Yn hanesion Iwerddon gall y derwyddon weld y dyfodol a bwrw hud.
Derwyddon diweddar
[golygu | golygu cod]Ym 1649, mynegodd yr hynafiaethydd John Aubrey'r farn mai'r derwyddon oedd yn gyfrifol am adeiladu Côr y Cewri. Mae'r farn honno dal yn boblogaidd heddiw, ac mae derwyddon modern yn cynnal defodau yno ar y dydd hwyaf o'r flwyddyn. Dechreuodd diddordeb gynyddu yn y derwyddon yn y 18g, gyda William Stukeley a chyfrol Henry Rowlands, Mona Antiqua Restaurata yn ddylanwadol iawn. Efallai mai'r prif ddylanwad oedd Iolo Morganwg. Cyhoeddwyd nifer o lyfrau yn cynnwys deunydd Iolo ar ôl ei farwolaeth, er enghraifft Barddas (dwy gyfrol: 1862, 1874). Honnai'r awdur ei fod yn gasgliad o destunau hynafol beirdd ar athroniaeth dderwyddol y Cymry, er y credir bellach mai ffugiadau Iolo ei hun yw'r rhan fwyaf. Gelwir gradd uchaf aelodau Gorsedd y Beirdd yn "dderwyddon."
Cyfeiriadau
[golygu | golygu cod]- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 Caesar, Julius (1910). Caesar's Commentaries on the Gallic war : literally translated, with explanatory notes. University of California Libraries. New York : Hinds & Noble. tt. 146–149.
- ↑ Hanes Naturiol XVI.249, dyfynnwyd gan Gwyn Thomas yn Duwiau'r Celtiaid (Gwasg Carreg Gwalch, 1992).
- ↑ Ifor Williams (gol.), Armes Prydain.
Llyfryddiaeth
[golygu | golygu cod]- Aldhouse-Green, Miranda J., Exploring the World of the Druids (Llundain: Thames and Hudson, 1997)
- Chadwick, Nora K., The Druids (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1966)
- Fitzpatrick, A. P., Who were the Druids? (Llundain: Weidenfeld & Nicolson, 1997)
- Hutton, Ronald, The Druids (Llundain: Hambledon Continuum, 2007)
- Piggott, Stuart, The Druids (Llundain: Thames and Hudson, 1975)