Комі-пярмяцкая мова
Комі-пярмяцкая мова | |
Перем коми кыв, коми-пермяцкӧй кыв, коми-пермяк кыв | |
![]() | |
Ужываецца ў | Расеі |
---|---|
Рэгіён | Пермскі край (Комі-Пярмяцкая акруга), Кіраўская вобласьць (Афанасьеўскі раён) |
Колькасьць карыстальнікаў | 63 106[1] |
Клясыфікацыя | Уральская сям’я |
Афіцыйны статус | |
Афіцыйная мова ў | Комі-Пярмяцкай акрузе |
Рэгулюецца | — |
Статус: | 6b Пад пагрозай[d][2] |
Пісьмо | Molodtsov alphabet[d] і кірыліца |
Коды мовы | |
ISO 639-1 | — |
ISO 639-2(Б) | koi |
ISO 639-2(Т) | koi |
ISO 639-3 | koi |
SIL | — |
Комі-пярмя́цкая мова — мова народу комі-пярмякаў. Разам з комі-зыранскай і комі-язьвінскай мовамі зьяўляецца адной з трох асноўных гаворак агульнае мовы комі. Мае ўласную літаратурную мову, заснаваную на мясцовых дыялектах. Колькасьць носьбітаў — прыкладна 61 000 чалавек без уліку носьбітаў комі-язьвінскае мовы (якая часам лічыцца дыялектам комі-пярмяцкай мовы).
Распаўсюджаная ў Комі-Пярмяцкай акрузе Пермскага краю (Гайнскі муніцыпальны раён, Косінскі муніцыпальны раён, Кочаўскі муніцыпальны раён, Кудымкарскі муніцыпальны раён, Юрлінскі муніцыпальны раён, Юсьвінскі муніцыпальны раён) і ў Афанасьеўскім раёне Кіраўскае вобласьці сярод этнаґрафічнае супольнасьці комі-пярмякаў — комі-зюзьдзінцаў, якія складаюць прыкладна 2% ад насельніцтва раёну.
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Паводле меркаваньня вядомага і славутага фінавуграведа В. Лыткіна (комі-зыранін па паходжаньні), агульная мова комі да падзяленьня на тры гаворкі праіснавала ўсяго прыкладна 1-2 стагодзьдзі (прыкладна на мяжы першага й другога тысячагодзьдзя). Першапачаткова мова комі падзялілася на дзьве гаворкі (комі-зыранская і комі-пярмяцкая): гэта было зьвязана зь міграцыяй зыранаў на поўнач. Падзяленьне мовы комі на комі-зыранскую і комі-пярмяцкую канчаткова адбылося прыкладна ў 14-15 ст. Комі-язьвінская гаворка як самастойная лінґвістычная адзінка канчаткова склалася значна пазьней у выніку ізаляцыі ўсходняе супольнасьці комі-пярмякаў расейскімі пасяленцамі.
Характарыстыка мовы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Асноўныя адрозьненьні ад комі-зыранскае мовы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Параўноўваючы комі-пярмяцкую й комі-зыранскую мову, становяцца бачнымі некаторыя адметнасьці комі-пярмяцкае мовы. Напрыклад, гэта разьвіцьцё сыстэмы зьнешнемясцовых (указаньне на тое, што працэс адбываецца на паверхні чаго-небудзь, каго-небудзь) і прыблізна-мясцовых (указаньне на тое, што працэс адбываецца побач з чым-небудзь, кім-небудзь) склонаў, зьнікненьне спрадвечных лічэбнікаў, наяўнасьць камітатыву (ускосны склон, які выражае сумеснасьць дзеяньня з чым-небудзь, частая зьява ў фіна-вугорскіх мовах), наяўнасьць клічнага склону назоўнікаў з канчаткам -ӧй, рознамясцовы альбо якасна-вакальны націск (у комі-зыранскай мове — тэндэнцыя ставіць націск на першы склад). Трэба адзначыць, што гэтыя рысы не перашкаджаюць даволі істотнаму ўзаемаразуменьню сярод комі-пярмякаў і комі-зыранаў.
Пісьмовасьць
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Komi_Molodtsov%27_alfabet.jpg/250px-Komi_Molodtsov%27_alfabet.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/Udarnik-1935.jpg/250px-Udarnik-1935.jpg)
Да 1917 г. на комі-пярмяцкай мове былі выдадзены некалькі вучэбных і царкоўных кнігаў расейскім альфабэтам. Пасьля рэвалюцыі пачынаецца актыўнае разьвіцьцё комі-пярмяцкае мовы, з канцу 1930 гадоў зьяўляецца літаратурны стандарт, заснаваны на кудымкарска-іньвенскай гаворцы паўдзёнага дыялекту. З 1921 па 1932 год комі-пярмякі разам з комі-зыранамі ўжывалі г. зв. альфабэт Маладцова, а з 1932 па 1937 год на хвалі ўсесавецкае лацінізацыі комі-пярмякі ўжывалі лацінскі альфабэт. Потым быў ажыцьцяўлены пераход на кірыліцу. Для асерадненьня паўночных і паўдзёных гаворак былі ўведзеныя літары л і в, таксама былі даданы літары Іі, Öö і дыґрафы тш, дж, якія адлюстроўваюць спэцыфічныя комі-пярмяцкія гукі.
Сучасны выгляд комі-пярмяцкага альфабэту.
А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
З з | И и | І і | Й й | К к | Л л | М м | Н н |
О о | Ӧ ӧ | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф |
Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь |
Э э | Ю ю | Я я |
Дыялекты
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]У адрозьненьне ад астатніх дыялектаў комі мовы, для паўдзёных гаворак комі-пярмяцкае мовы характэрны поўны пераход фанэмы /л/ у /в/, альбо ўвогуле страта фанэмы (напрыклад, бел. «мова», комі кыл/кыв/кы).
Комі-пярмяцкая мова падзяляецца на наступныя дыялекты:
- Паўднёвы (дыялект з фанэмай /в/)
- Кудымкарска-іньвенская гаворка
- Дольнаіньвенская гаворка
- Онькаўская гаворка
- Нердвінская гаворка
- Паўночны (дыялект з фанэмай /л/)
- Кочаўская гаворка
- Косінска-камская гаворка
- Мысаўская гаворка
- Верхлуп'інская гаворка
- Горнакамскі — дыялект вярхоўяў Камы, на якім размаўляюць комі-зюзьдзінцы.
Часам да дыялектаў комі-пярмяцкае мовы таксама далучаюць і комі-язьвінскую мову. З 2003 г. яна мае свой альфабэт і свой літаратурны стандарт.
Гісторыя вывучэньня
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Першым расейскім навукоўцам, які правёў вялікія і істотныя дасьледаваньні комі-пярмяцкай мовы, стаў Мікалай Рогаў[3] (1825 — 1905). У 1869 г. ён апублікаваў свае працы «Опытъ грамматики пермяцкаго языка» і «Пермяцко-русскій и русско-пермяцкій словарь».
Грамадзкае жыцьцё
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Komibooklg.png/250px-Komibooklg.png)
Комі-пярмяцкая мова вывучаецца ў некаторых клясах сярэдніх школ у Комі-Пярмяцкай акрузе. Частка матэрыялаў кудымкарскае ґазэты «Парма» публікуецца на комі-пярмяцкай мове. Комі-пярмяцкая мова ўжываецца ў адміністратыўнай дзейнасьці Комі-Пярмяцкай акругі.
Невялікі комі-пярмяцка-беларускі слоўнік
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Комі-пярмяцкая | Беларуская |
---|---|
Ме | Я |
Тэ, тiйö | ты |
Сія | ён/яна/яно |
Мийö | мы |
Нія | яны |
Дыр ов! | Вітаю! (у адзіночным ліку) |
Дыр олö! | Вітаю! (у множным ліку) |
Олат-вöлат! | Як маесься? |
Бур асыв! | Добрай раніцы! |
Бур лун! | Добры дзень! |
Бур рыт! | Добры вечар! |
Аттьö | Дзякуй |
Нем понда | Няма за што |
Эн жö вид | Прабачце, перапрашаю |
Кыдз тэнö шуöны? | Як цябе завуць? (літаральна — якое тваё імя?) |
Менö шуöны Öньö | Мяне завуць Андрусь (літаральна — маё імя Андрусь) |
Беларусöн/Инглишöн кужан-он? | Вы размаўляеце па-беларуску/па-ангельску? |
Ог! | Не, ня буду |
Кöр локтан? | Калі ты пойдзеш? |
Ашын | Заўтра |
Мый керан? | Што вы робіце? |
Муна босьтасьны | Я іду па закупы |
Тэ кытöн? | Дзе вы? |
Ме öши | Я заблукаў |
Мый дона? | Колькі гэта каштуе? |
Вит руб | Пяць рублёў |
Адззисьлытöдз! | Да пабачэньня! |
Талун кресення? | Сёньня нядзеля? |
Ну! | Так! (з адценьнем удачы) |
Мыйнö | Так |
Ог тöд | Я ня ведаю |
Менам абу сьöм | Я ня маю грошай |
Но! | Добра, О'кей |
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ Вынікі перапісу 2010 г. (рас.)
- ^ Ethnologue (анг.) — 25, 19 — Dallas, Texas: SIL International, 1951. — ISSN 1946-9675
- ^ Досьвед граматыкі пярмяцкае мовы (рас.)
![]() |
Вікіпэдыя мае вэрсію комі-пярмяцкай мовай |