Ў
Літара кірыліцы У нескладовае | |
Ўў | |
◄ Р С Т У Ў Ф Х Ц Ч ► | |
Беларускі альфабэт: | |
---|---|
◄ Р С Т У Ў Ф Х Ц Ч ► | |
Іншая назва | У кароткая |
У лацінцы | Ŭ · ŭ |
Зьвесткі | |
Тып | асноўная кірыліца, альфабэтны; |
Гук | [w] · [o] |
Назва ў Юнікодзе | cyrillic capital letter short u
cyrillic small letter short u |
Юнікод | Ў: U+040E ў: U+045E |
HTML | Ў: Ў ў: ў
|
UTF-16 | Ў: 0x040E ў: 0x045E |
URL-код | Ў: %D0%8E ў: %D1%9E |
усе сымбалі · лацінка · кірыліца · грэцкія · дыякрытыкі · валюты · дапамога |
Ў, ў (у нескладо́вае ці у каро́ткая; курсіў: Ў ў) — 22-я літара беларускага кірылічнага альфабэту, якая адсутнічае ў іншых кірылічных славянскіх альфабэтах, хоць літара ёсьць і ва ўкраінскай мовазнаўчай літаратуры[1], а таксама ўжываецца ў некалькіх мовах народнасьцяў былога СССР, для якіх савецкімі мовазнаўцамі былі распрацаваныя варыянты кірылічнай азбукі (узбэцкая, дунганская, асэтынская, эскімоская мовы).
Гук [w] уяўляе сабой звонкі паўгалосны гук (анг. voiced labiovelar semivowel)[a].
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Лічыцца, што падставай зьяўленьня гуку [ў] на месцы этымалягічнага [в] (кроў, праўда) была наяўнасьць у старабеларускіх дыялектах губна-губнога [ў] супраць губна-зубнога [в] у расейцаў і палякаў, а прычынаю — заняпад [ъ], [ь][2][3]. Дакладна невядома, калі адбыўся дадзены пераход, але ўжо ў грамаце 1229 году пісалася: оутвєрдять; уздоумалъ; оу ризє; оу роусе; оустоко (усток); оу смольнєскь; оузяти; наоуспять і г. д.[4][5]
Даўней [у] пісалася амаль так, як і прынята ў сучаснай беларускай мове — пасьля зычных — у складовае: будучи дей у мене (Акты, 1600 г.), а пасьля галосных в замест у нескладовага: добре в парсуну познавши (Акты, 1569 г.); злого вмыслу (Акты, 1569 г.)[6].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/U_Short_Rusalka_Dnistrovaya.png/220px-U_Short_Rusalka_Dnistrovaya.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/db/%D0%A4._%D0%91%D0%B0%D0%B3%D1%83%D1%88%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87%2C_%C2%AB%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%C2%BB_%28%D1%83%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%29.jpg/220px-%D0%A4._%D0%91%D0%B0%D0%B3%D1%83%D1%88%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87%2C_%C2%AB%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%C2%BB_%28%D1%83%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%29.jpg)
Выгляд знаку ў паходзіць ад зьяднаньня іжыцы з гакам (Іереѵ̆ская власть, пучина Егеѵ̆ская і да т. п.), што выкарыстоўвалася ў некаторых старабеларускіх выданьнях XVI — пачатку XVII стагодзьдзя. Пазьней гэты знак ужываўся ў румынскай кірыліцы, адкуль яе ў 1837 годзе запазычылі складальнікі зборкі ўкраінскай паэзіі «Русалка днѣстровая». У прадмове аўтары, між іншым, пісалі[7]:"…мы прынялі сэрбскае џ… і валоскае ў…". У гэтай кнізе ў выкарыстоўвалі, у асноўным, на месцы этымалягічнага [л], там, дзе гэты гук ужо ператварыўся ў гук [ў] ва ўкраінскай мове[b].
Упершыню ў сучаснай беларускай мове асобная літара для гука [ў] зьявілася ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя ў беларускай лацінцы ў розных варынтах — ú, курсіўнае u, u з гачыкам (ǔ), w̆, ŭ. У вершаванай брашуры Яна Чачота «Da milych mužyczkoú», якая была выдадзеная ў 1846 годзе, літара выглядала як u з рыскай — ú. У Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча выкарыстоўваецца курсіўнае u (у адрозьненьне ад звыклага u для галоснага гука [u], напрыклад: jon umieu). Звычайная u на месцы нескладовай зьмешчаная ў выданьнях Кастуся Каліноўскага 1862—1863 гадоў. Сустраканыя таксама варыянты u з гачыкам (ǔ)[8]. W з гакам (w̆) выкарыстоўваў Браніслаў Эпімах-Шыпіла (1889). У 1897 выдаецца першы том «Люду беларускага» этнографа Міхала Федароўскага; ва ўсім шматтомніку багата запісаў, запісаных Федароўскім беларускай лацінкай. У гэтых запісах у пазыцыі пасьля галосных гук [ў] (у нескладовае) перадаецца як u̯ (напрыклад: kazau̯; pierapau̯zła; jak u̯ziau̯ by u̯ ruku; uhledzieu̯), у той час як ŭ выкарыстоўвалася для вельмі кароткага (і ў шпаркай мове выпадаючага) [у] (напрыклад, pakazŭwaj; padwiazŭwaje; panakruczŭwała, dziakŭwać Bohu).
Доўгі час лічылася, што свой сучасны выгляд — ŭ — літара набыла ў кракаўскім выданьні «Dudka Białaruskaja» 1891 году Францішка Багушэвіча[8]. Цяпер вядома, аднак, што этнограф і выдавец Аляксандар Рыпінскі ўпершыню ўжыў літару ŭ у беларускіх тэкстах кнігаў, выдадзеных у Лёндане ў 1853-54 гг.[9][10]
У беларускую кірыліцу літара ў трапляе таксама ў сярэдзіне 19 стагодзьдзя. У 1852 годзе Уладзімер Даль у сваім артыкуле 'О наречиях русского языка' атаясамлівае смаленскую гаворку зь беларускай мовай і, заўважаючы пераход 'в' і 'л' пасьля галосных у 'ў', прапануе пісаць над 'у' дужку ('кратку'), як у літары 'й'. У 1870 годзе выкарыстоўваць камбінацыю у з гакам як адпаведнік лацінкавай ŭ для беларускай мовы прапанаваў расейскі дасьледчык фальклёру Пётар Бяссонаў[8] (ён таксама выкарыстоўвае ў у кнізе «Белорусские песни», выданьня 1871, напрыклад: я чуў, шоўкову хустку, скарбу жаловаў, а нашаму пану ўсё повялося). У 1874 этнограф Павал Шэйн выдае кнігу «Белорусские народные песни», у якой аўтарскі тэкст на расейскай мове, але перадача аўтэнтычных тэкстаў беларускіх песень па-беларуску. Тут пасьлядоўна ўжываецца літара ў, напрыклад: не даў, слаўны, жоўтымъ зярномъ, а ўзяў вутку, заўтра раненька, нясуць намъ бутэлькі поўненькі. Ужываецца «ў» і ў «Смаленскім этнаграфічным зборніку» В. Н. Дабравольскага, выдадзеным у 1891 у Санкт-Пецярбургу: мужикъ параіў, пра то ня вѣдаў, даўжок, узяў, яны ня ўси. Сярод раньніх выпадкаў ужываньня кірылічнай літары ў — апублікаваная ў Санкт-Пецярбургу ў 1895 годзе брашура зь вершам — A.J. (Александр Ельский) «Сынокъ! Расказъ зъ праўдзиваго здарэньня… 1895 року». Ёсьць літара ў і ў пасьмяротным выданьні Янкі Лучыны «Вязанка» (1903). Да 1907 году ў пачало ўжывацца ў беларускай кірыліцы больш-менш пасьлядоўна.
У першай трэці XX стагодзьдзя, у сувязі з правядзеньнем палітыкі беларусізацыі ў БССР, вакол правапісу беларускай мовы вяліся працяглыя нарады, сярод іншых, ставілася пытаньне наконт мэтазгоднасьці пазначэньня ці не пазначэньня на пісьме літары ў. Супраць пазначэньня скарачэньня на пісьме літары выказваўся, у прыватнасьці, Язэп Лёсік. У выніку правапісная камісія 1926 году пастанавіла: не пазначаць у пісаньні пазыцыйнага чаргаваньня і/й (даволі й гэтага → даволі і гэтага), але пазначаць чаргаваньне у/ў (за выняткам пазычаных словаў ды ўласных найменьняў)[11]. Гэтыя пастановы ў 1933 годзе былі ўнесеныя ў новы правапіс, г. зв. «наркамаўку».
Ужываньне
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Пасьля галосных літара у заўсёды пераходзіць у літару ў: хлеб увесь — хлеб зьелі ўвесь; улез у хату — увайшлі ў хату. Літара ў можа знаходзіцца ў пачатку, у сярэдзіне і ў канцы слова: праўда, даў, воўк, поўны, доўга, ішоў, быў, на ўлоньні. Гук [ў] пішацца і вымаўляецца замест гуку [в] пасьля галосных перад зычнымі: галава — галоўка. У адпаведных выпадках гук [ў] пераходзіць таксама ў гук [л]: казала — казаў; падобныя пераходы адзначаюцца і на ўзроўні праславянскай этымалёгіі (напрыклад, пр.-слав. *вьлкъ > воўк). Літара ў не ўтварае самастойнага складу, таму і завецца — у нескладовае (або у кароткае).
Літара ў этымалягічна зьяўляецца пасьля галосных пры чаргаваньні:
- у з ў;
- в з ў;
- л з ў.
Чаргаваньне у з ў
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Чаргаваньне у з ў адбываецца (за выключэньнем некаторых выпадкаў):
- на пачатку слова, незалежна ад яго паходжаньня: ва ўнівэрсытэце, сонца ўзімку, ледзьве ўчуў;
- у сярэдзіне слова, незалежна ад яго паходжаньня: клоўн, каўчук, аўдыякасэта, па-ўдарнаму;
- пасьля злучка ці двукосься: паўночна-ўсходні, пачуў «будзь ласкавы» ўпершыню, па-ўкраінску.
- літараю ў, у клясычным правапісе беларускай мовы, калі-некалі пазначаюць гук [ў] у іншамоўных запазычаньнях[12]: тўітэр, Франсўа.
Чаргаваньне не адбываецца ў клясычным і акадэмічным правапісах беларускай мовы[13][14][c]:
- пасьля знакаў прыпынку;
- на пачатку слова, пачынаючага сказ;
- у акадэмічным правапісе сьпіс выключэньняў дапаўняецца наступнымі выпадкамі[14]:
- на пачатку ўласных імёнаў і назваў: кніга Уладзімера, ва Узбекістане;
- на канцы нязьменных запазычаных слоў: ноу-хау, шоу, фрау;
- у запазычаных словах, якія канчаюцца на -ум, -ус, і вытворных ад іх: прэзідыум, кансіліум, соус, страусіны.
Чаргаваньне в з ў
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Чаргаваньне адбываецца ў большасьці славянскіх і неславянскіх словаў: лаўка, кроў, маўр, Аўрора.
Чаргаваньне л з ў
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Чаргаваньне адбываецца ў большасьці славянскіх словаў і некаторых неславянскіх словах: воўк, моўчкі, паўмэтры.
Распаўсюджаньне ў іншых кірылічных азбуках
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Ў прысутнічае таксама ў некаторых неславенскіх кірылічных альфабэтах.
- Выкарыстоўваецца ў дунганскай азбуцы, уведзенай у 1953 годзе.
- Выкарыстоўваецца ў азбуцы эскімосаў.
- Выкарыстоўваецца ў ніўскай азбуцы, уведзенай у канцы 1970-х гадоў.
- Раней ужывалася ва ўзбэцкай азбуцы, дзе пазначала гук [o][15]; у сучаснай узбэцкай лацінцы ёй адпавядае знак o‘.
- Да лацінізацыі 1923 году ўжывалася для запісу асэтынскіх пісьмаў (так званая «шэгрэнаўская азбука») — у прыватнасьці, у першай асэтынскай газэце «Ірон газэт» (1906).
- У 1961—1964 гадах (у Карачаева-Чаркесіі да 1970-х) выкарыстоўвалася ў карачаева-балкарскай азбуцы.
- У 1989 годзе спрабавалі ўвесьці знак ў у татарская азбука.
Помнік
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Monument_to_22nd_Letter_of_Belarusian_Alphabet_-_Polotsk_-_Vitebsk_Oblast_-_Belarus_%2827016638043%29.jpg/220px-Monument_to_22nd_Letter_of_Belarusian_Alphabet_-_Polotsk_-_Vitebsk_Oblast_-_Belarus_%2827016638043%29.jpg)
- Асноўны артыкул: Помнік літары «ў»
У верасьні 2003 году падчас дзясятых сьвяткаваньняў «Дня беларускага пісьменства» полацкія гарадзкія ўлады ўстанавілі ў найстарэйшым месьце Беларусі помнік у гонар гэтай літары[16]. Першапачатковая ідэя помніка належыць беларускаму каліґрафу прафэсару Паўлу Семчанку, які шмат гадоў вывучае мастацкія шрыфты.
Беларуская раскладка клявіятуры
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Стандартная раскладка беларускай клявіятуры мае выгляд[17]:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/KB_Belarusan.svg/300px-KB_Belarusan.svg.png)
Спосаб перадачы ў сеціве ў ЗША
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Спосаб перадачы | Памер | Дзесятковы спосаб | Шаснаццатковы спосаб | Васьмярковы спосаб | Двайковы спосаб |
---|---|---|---|---|---|
Юнікод (маналітны) |
Вялікая | 1038 | 040E | 002016 | 00000100 00001110 |
Маленькая | 1118 | 045E | 002136 | 00000100 01011110 | |
Юнікод (раскладаньне) |
Вялікая | 69403398 | 0423 0306 | 00410601406 | 00000100 00100011 00000011 00000110 |
Маленькая | 71500550 | 0443 0306 | 00420601406 | 00000100 01000011 00000011 00000110 | |
ISO 8859-5 | Вялікая | 174 | AE | 256 | 10101110 |
Маленькая | 254 | FE | 375 | 11111110 | |
KOI 8 (нек. вар.) |
Вялікая | 190 | BE | 276 | 10111110 |
Маленькая | 174 | AE | 256 | 10101110 | |
Windows 1251 | Вялікая | 161 | A1 | 241 | 10100001 |
Маленькая | 162 | A2 | 242 | 10100010 |
У HTML вялікая літара Ў запісваецца Ў(Ў), маленькая ў — ў(ў).
Заўвагі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ Прыкладам у ангельскай мове для пазначэньня гуку [ў] служыць літара w, у польскай мове — ł.
- ^ На сёньня, ва ўкраінскай мове выражаецца знакам в у словах бачив[ў], вов[ў]к і г.д.
- ^ Чаргаваньне можа наўмысна парушацца, напрыклад, у вершах для захаваньня рыфмы, пры інтанацыйным адасабленьні.
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ Гуцульські говірки. Короткий словник, Львів, 1999, с. 9. (укр.)
- ^ Янкоўскі Ф. М. Гістарычная граматыка беларускай мовы. Мінск, 1989. С.101.
- ^ Rott-Żebrowski T. Gramatyka historyczna języka białoruskiego. Lublin, 1992. S.63. (пол.)
- ^ Хрестоматия по истории русского языка. Москва, 1990. С.61—66. (рас.)
- ^ Юры Пацюпа Занядбаная старонка правапісу: прапановы пісаньня прыназоўніка у/ў перад словамі, што пачынаюцца з галоснай.
- ^ Социально-политическая борьба народных масс Белоруссии: Конец XIV в. — 1648 г.: Сб. документов и материалов. В 3 т. Т.1. Минск, 1988. (рас.)
- ^ «…приймилисмо сербскоє џ (виџу wydzu) и волоскоє ў (аў, αυ Erazm. Rotterd., au, еў, ευ: спѣваў, spiwαυ; душеў, dušευ)…». Маркіян Шашкевіч (1837) «Русалка днѣстровая», с. 5. (укр.)
- ^ а б в Булыка А. У нескладовае // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т.4. Мінск: БСЭ. — 1987.
- ^ Packajeu, Mikalaj (2017-01-19) Belarusian 19th century publishing efforts in London shaped the appearance of modern Belarusian writing [A Lecture by Mikalaj Packajeu Held at Anglo-Belarusian Society Meeting On 2 March 2003] Праверана 2021-08-11 г.
- ^ [1853 год, Лёндан] // Facebook. Роднае Слова
- ^ Працы Акадэмічнай канфэрэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. Менск, 1927. С.309—310.
- ^ БКП. Разьдзел 29. Перадаваньне нехарактэрных для беларускай мовы гукаў // Перадаваньне w.
- ^ БКП. Разьдзел 5. Правапіс у — ў.
- ^ а б Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі, § 15. Нескладовае ў і у складовае.
- ^ Ходжиев А. П. Узбекский язык // Языки мира: Тюркские языки. — М.: Институт языкознания РАН, 1996. — С. 427. (рас.)
- ^ Памятник букве «Ў» в Полоцке, Holiday.by. (рас.)
- ^ The most widely used belarusian keyboard layout STB955-94. (анг.)
Літаратура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Беларуская мова: Вучэб. дапам. / Э. Д. Блінава, Н. В. Гаўрош, М. Ц. Кавалёва і інш.; Пад рэд. М. С. Яўневіча. — Мн. : Выш. школа, 1991. ISBN 5-339-00539-9.
- Беларуская мова: Правілы арфаграфіі. Беларуска-рускі слоўнік; У. І. Куліковіч, Э. А. Ялоўская — Мінск: Беларус. асац. «Конкурс», 2010. ISBN 978-985-6821-66-3.
- Гістарычная граматыка беларускай мовы: Вучэб. дапам. / Янкоўскі Ф. М. — Мн. : Выш. школа, 1989. ISBN 5-339-00178-4.
Вонкавыя спасылкі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- «Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя». Электронны варыянт; Варыянты для загрузкі на кампутар
- Закон Рэспублікі Беларусь. «Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі. 2008.»
- Юры Пацюпа. Занядбаная старонка правапісу: прапановы пісаньня прыназоўніка у/ў перад словамі, што пачынаюцца з галоснай.