Svartedauden ser ut til å ha spreidd seg i Noreg i 1349 og 1350. Få epidemiar er meir myteomspunne, men vi veit eigentleg overraskande lite om utbreiinga og dei direkte verknadene. Samtidige skildringar fortel at pesten kom til Bergen i 1349 med eit skip frå England, og at pesten òg nådde Stavanger, Trondheim og Austlandet.
Vi har svært få primærkjelder (kjelder frå samtida). Den viktigaste av dei er skildringa til den islandske presten Einar Hafliðason (1307–1393), som truleg eigenhendig skreiv den første delen av Lögmanns-annáll («Lagmanns-annalen») fram til 1362. Einar fortel om året 1349:
«På denne tida segla ein kogge frå England med mange folk og la inn på Vågen i Bergen. Litt vart lossa, men sidan døydde alle folka på skipet. Då lasta frå skipet kom opp i byen, byrja byfolka å døy.»
Sidan spreidde sjukdommen seg til heile Noreg, fortel Einar, med så stor kraft at det ikkje levde igjen meir enn ein tredel eller ein firedel av folket. Koggen sokk på Vågen og vart ikkje lossa. Einar fortel òg at det ikkje var meir enn 14 levande menneske igjen i London etter at sjukdommen hadde herja. I ei seinare islandsk skildring, Gottskalks annalar frå midten av 1500-talet (som truleg har hatt ein annal frå slutten av 1300-talet som førelegg), blir det fortalt at det kom ei stor drepsott til Noreg og Shetland. I Bergen herja sotta kraftig: «… mannefallet var så stort at 80 lik kom til ei kyrkje på ein dag …»
At pesten òg nådde Austlandet, får vi inntrykk av gjennom ei befaling som Noregs og Sveriges konge Magnus Eriksson sende ut frå Lödöse (forløparen for Göteborg i mellomalderen) hausten 1349. Kong Magnus påla folk å ty til prosesjonar, messer, ofring og faste for å stoppe pesten:
«… på grunn av syndene til menneska har Gud kasta ein stor pest med brå død ut i verda, slik at mesteparten av dei folka i landa som ligg vestanfor vårt land, er døde av pesten, som no er broten ut i heile Noreg og i Halland, og som no er venta hit ...» (Regesta Norvegica 6, nr. 1)
Kongen kjende openbert til pestutbrota i England og på Vesterhavsøyane.
I Hamarkrønika, som er skriven av éin eller fleire anonyme forfattarar på midten av 1500-talet, går det fleire stader fram at pesten ramma Hamar hardt mellom september og november 1350: «… udi denne Pæst blev Hammers Herlighed meget formindsket …». Hamarkrønika beskriv pesten både som «den sorte Død» og «den store Mande Død». Det siste, den store manndauden, var det namnet menneska i mellomalderen i Noreg brukte om pesten. Namnet svartedauden (Black Death, Schwarzer Tod, Mort noire) kan sjukdommen ha fått fordi bakteriane kan øydeleggje blodårer, noko som fører til svarte flekker på huda (nekrosar).
Det finst òg ei handfull brev der den store manndauden i dei søraustlege delane av Noreg blir nemnd. Felles for dei er at dei er skrivne ned til dels lang tid etter epidemien, og at dei oftast er skrivne for å vitne om andre hendingar, som eigedomshandlar eller testamente. Dei kan ikkje brukast til å tid- eller heimfeste svartedauden. Manndauden hadde vore ei så dramatisk hending at han vart ståande som eit tidsskilje, og i mange tiår vart pesten derfor brukt til å datere andre hendingar.
Delar av både Einars, Gottskalks og kong Magnus' skildringar må tolkast som ville overdrivingar. Det kan tenkjast at forfattarane meinte dei måtte ty til slike litterære grep for å kunne gi sterke nok bilete av det som hadde gått føre seg. Ingen hadde nokon gong sett ein sjukdom med så kraftige verknader som pesten. Det er likevel ikkje sikkert at svartedauden var så mykje meir katastrofal enn dei seinare pestene. Nyare forsking frå Belgia har vist at svartedauden var mindre alvorleg der enn pestepidemiane på 1400-talet.
Kommentarar (15)
skreiv Petter Ulleland
svarte Erik Opsahl
svarte Petter Ulleland
skreiv Audun Dybdahl
svarte Ida Scott
svarte Knut Dørum
svarte Ida Scott
svarte Knut Dørum
skreiv Maren Kristine Ruen Nymoen
svarte Ida Scott
skreiv Camilla Bilstad
Hei, ingressen kan misforstås dithen at Svartedauden fortsatte i flere hundre år. Det står riktig nok at Svartedauden var DET FØRSTE UTBRUDDET av pandemien, men sist i ingressen står det slik: " I Norge herjet pesten mellom 1349 og 1654." Dette blir forstått av elevene mine som at SVARTEDAUDEN foregikk mellom 1349 og 1654, og det blir jo feil. Sykdommen hadde utbrudd med jevne og ujevne mellomrom i dette tidsrommet, men selve Svartedauden tidfestes jo til rundt 1350.
svarte Ida Scott
Hei! Tusen takk for kommentar. Jeg er enig i at ingressen kunne fremstå som litt forvirrende. Jeg har nå endra litt på den, slik at det skal komme tydeligere frem av svartedauden var det første utbruddet, men at pesten fortsatte å komme tilbake helt frem til begynnelsen av 1700-tallet i Vest-Europa, 1800-tallet i Øst-Europa. Vennlig hilsen Ida Scott, redaksjonen.
skreiv Tarjei Jensen
Så vidt jeg har forstått er Svartedauen en epidimi som har sitt opphav i Europa. Den kom til Kina etter at den hadde herjet i Europa.
Jeg synes at det er interessant at bekjempingsmetodene av Svartedauen ble mer avanserte enn de vi har nå.
Det ser ut til at det å pisse i buksa for å holde seg varm ikke er noen ny aktivitet. Se lenkene til videoene nedenfor. It is deja vu all over again.
Det er plutselig forståelig hvorfor Spanskesyken tok så mange liv.
Her er en historieleksjon om Svartedauen i tre deler.
https://www.youtube.com/watch?v=odufcENQaJw&t=21s
https://www.youtube.com/watch?v=zWwyuVgZaiQ&t=16s
https://www.youtube.com/watch?v=q2TZehW36kY&t=36s
Jeg får vel innrømme at de meste som FHI har gjordt har fått merkelappen "måpende vantro" hos meg. Jeg så for meg et sivilforsvar som skulle vise hva de kunne og så kommer klovner i en ekstremt dårlig regisert forestilling.
skreiv Bjørnulf Aasen
Holbeins tresnitt (publisert nesten 100 år etter svartedauden) tilhører en serie på 41 bilder – supplert med passende bibelsitater – som illustrerer at døden brått og uventet kan ramme enhver, uansett stilling og stand. Bildet har ingenting med svartedauden å gjøre, og det er misvisende å gi inntrykk av at Svartedauden er bildets tittel.
svarte Ida Scott
Hei! Tusen takk for kommentar. Det ser ut til at du har rett i dette, bildet stammer fra Holbeins tresnittserie Dødsdansen. Jeg har fjerna bildet fra denne artikkelen. Vennlig hilsen Ida Scott, redaksjonen.
Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktør svarar når dei kan. Det kan ta tid før du får svar.
Du må være logga inn for å kommentere.