نظامی گنجوی
نظامی گنجوی | |
---|---|
(فارسی وچ: نظامی گنجوی) | |
نظامی گنجوی دی قالین اُتے بنی تصویر (1939). گنجہ عجائب گھر, آذربائیجان.
| |
جم | سنہ 1141 [۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷]
|
وفات | سنہ 1209 (67–68 سال)[۱][۲][۸][۳][۵][۷][۹]
|
مدفن | گانجا شہر |
شہریت | سلجوق خاندان |
نسل | ایرانی |
عملی زندگی | |
پیشہ | شاعر [۱۰]، لکھاری [۱۱]، فلسفی |
مادری زبان | فارسی |
پیشہ ورانہ زبان | فارسی |
مؤثر | فردوسی, فخرالدین اسد گرگانی, ضیغم الدين محمد رزاق علی گیلانی، سنائی, اسدی توسی, خاقانی |
متاثر | سعدی, امیر خسرو, رومی, حافظ, خواجہ کرمنی, جامی, واشی بافقی, مکتبی شیرازی, سلمان ساوجی, حاتیفی, جمالی, علی شیر نوائی, فضولی, احمد خانی تے بعد دے مشرقی اسلامی دنیا شعراء۔ |
ترمیم ![]() |
نظامی گنجوی چھیويں صدی ہجری وچ شہر گنجہ وچ پیدا ہوئے انہاں دی تاریخ ولادت 520 ہجری توں 525 ہجری قمری تک بتائی گئی اے۔ انہاں دا نام الیاس تے کنیت ابو محمد؛ لقب نظام الدین تے تخلص نظامی سی ۔[۱۲] نظامی دی وجہ شہرت انہاں دیاں مثنویاں نيں جنہاں وچ مخزن الاسرار، خسرو شیریں تے لیلیٰ مجنوں نمایاں نيں۔ اوہ اپنے زمنے دے رائج علوم وچ عبور رکھدے سن شاید ایہی وجہ اے کہ انہاں نوں حکیم دا لقب دتا گیا اے اوہ علم نجوم تے فارسی، عربی تے ہور زباناں اُتے کامل عبور رکھدے سن انہاں نے تاریخ یہود و نصاری تے پہلوی دا مطالعہ کیتا سی انہاں علوم دے علاوہ انہاں نوں طب توں سب توں زیادہ لگاؤ سی شاید اسی لگاؤ دی وجہ توں انہاں دے اشعار وچ طب دی اصطلاحات تے دواواں ہور امراض دے نام دیکھنے نوں ملدے نيں انہاں دے اشعار دا مجموعہ پنج گنج نظامی یا خمسہ نظامی دے نام توں موجود اے ۔
ابتدائی حالات
[سودھو]نظامی آذربائیجان دے نواح وچ گنجا یا گنجہ نامی دیہات وچ پیدا ہوئے۔ نظامی دا حالے بچپن ہی سی کہ والد دا وصال ہو گیا۔ اس غم دا اثر نظامی اُتے آخر عمر تک رہیا۔ شہر گنجہ سرزمین ایران دا مشہور شہر سی ایہ شہر دریائے ارس تے دریائے کرکے درمیان واقع سی ایہ علاقہ دنیاے اسلام تے مسیحی خطے دے درمیان سرحد منیا جاندا سی اسی وجہ توں عالم اسلام دے مجاھدین اپنی مقدس سرزمین دا دفاع کرنے دے لئی ایتھے جمع ہوندے سن ایتھے دے باشندیاں نوں ارانی کہیا جاندا سی انہاں دی بولی ایرانی تے لہجہ ارانی سی ارانی لہجہ اس زمانے وچ رائج آذری لہجے نال ملدا جلدا سی شاعری دے ماحول وچ تربیت پائی، اس لئی جلد ہی خود شعر کہنے لگے۔
شاعری
[سودھو]- نظامی نے پہلی مثنوی مخزن الاسرار 1174ء وچ لکھی، جس نوں بہرام شاہ رومی دے نام معنون کرکے پنج ہزار دینار سرخ تے اک اونٹھ انعام پایا۔ اس وچ شاعری دی تعریف کيتی گئی اے۔
- دوسری مثنوی خسرو شریں، ساسانی دور دی ملکہ شیریں تے خسرو پرویز دے عشق دی داستان اُتے مبنی اے، اس وچ کل چھ ہزار اشعار نيں۔ ایہ مثنوی 1180ء وچ لکھی گئی۔ اس مثنوی نوں طغرل بن ارسلان سلجوقی دے نام کیتا تے اس توں چودہ دیہات جاگیر انعام وچ پائے۔
- شروان شاہ ابو المظفر اخستان بن منوچہر نے اک بار نظامی توں مشہور عربی قصے لیلیٰ مجنوں نوں لکھنے دی فرمائش کيتی۔ نظامی نے چار ہزار اشعار اُتے 1188ء وچ اسنوں مکمل کرکے شروان دے نام معنون کیتا۔
- 1196ء وچ نظامی نے ساسانی دور دے قصے ہفت پیکر نوں مثنوی دی صورت لکھیا تے اسنوں امیر مراغہ علاءالدین دے نام منسوب کیتا۔
- پنجويں مثنوی جس نوں اس نے سکندر نامہ، شرف نامہ، مقبل نامہ تے اقبال نامہ جداں نام دتے نيں، اس دے دو حصے نيں۔ پہلے حصے وچ سکندر یونانی نوں فاتح تے دوسرے وچ حکیم و پیغمبر بتایا اے۔ ایہ مثنوی نصیرالدین ابو بکر محمد جہاں پہلوان دے نام معنون کیتی اے۔ ایہ 1200ء وچ لکھی گئی۔ امیر خسرو نے اسی سکندر نامہ دے جواب وچ مثنوی آئینہ سکندری لکھی سی۔
انہاں پنج مثنویاں نوں خمسہ نظامی کہندے نيں۔ خمسہ نظامی دی مقبولیت توں متاثر ہو کے ہور شعرا نے وی خمسہ لکھياں، مگر صرف امیر خسرو تے جامی دے ہی خمسہ نے مقبولیت حاصل کيتی۔[۱۳]
نمونہ کلام
[سودھو]یہ مردم درآمیز جے مردمی | کہ به آدمی خوگر است آدمی |
تنقید
[سودھو]نظامی دے کلام وچ پندگوئی نوں اہم مقام حاصل اے۔ انھاں نے مثنویاں وچ اپنے لڑکے محمد نظامی نوں نصیحتاں کيتیاں نيں لیکن ایہ نصیحتاں ہر نوجوان دے لئی ہو سکدیاں نيں۔ انہاں دا پیرایہ بیان اثر پزیر تے دل نشین اے۔ نصیحت عموما ناگوار ہوندی اے لیکن انہاں دے کہنے دا انداز ایسا اے کہ تلخی پیدا ہونے نئيں پیندی۔ مثنویاں وچ کئی مختصر قصے نظم کیتے نيں تے انہاں توں اچھے نتائج استخراج کیتے نيں۔ انہاں دی مثنویاں نہایت سبک، مترنم تے رواں نيں۔ انہاں وچ نغمگی اے تے سازاں دے نال پڑھیاں جا سکدیاں نيں تے پڑھیاں جاندیاں نيں۔ نظامی فن موسیقی توں وی واقف سن ۔ مثنوی خسرو شیراں وچ انھاں نے تیس راگاں دے نام گنائے نيں۔ ایہی سبب اے کہ مثنویاں وچ انہاں دا لہجہ مترنم اے۔ انھاں نے اپنی مثنویاں دی ابتدا عموما طلوع آفتاب، تاراں بھری رات یا باد نسیم دے صبح دے ہلکے جھونکاں توں دی اے۔ انہاں دی منظر کشی تے عکاسی نہایت دلکش اے۔ تازہ تے اچھوتے مضامین۔ استعارے انہاں دے کلام دے حسن وچ اضافہ کردے نيں۔ مثنوی روزمرہ وچ لکھی جاندی اے۔ ایہ خصوصیت فردوسی دے بعد نظامی وچ نظر آندی اے۔ انہاں نے بعض ایسے الفاظ وی استعمال کیتے نيں جو صرف انہاں دے صوبہ وچ بولے جاندے سن ۔ نظامی نے بے جا مدح سرائی نئيں کيتی۔ چند قصیدے وی لکھے نيں تے چند غزلاں بھی۔ چند قطعات وی نيں تے رباعیات بھی۔ انہاں سب اصناف وچ نظامی نے اپنے شعر دی عظمت نوں قائم رکھیا اے۔ ساقی نامہ لکھنے دی روایت دا آغاز انہاں نوں توں ہوندا اے۔
وفات
[سودھو]نظامی نے ساری عمر اپنے وطن گنجہ وچ ہی گزاری اوہ صرف اک بار ہی شہر توں باہر تبریز گئے۔ نظامی نے 80 سال دی عمر وچ وفات پائی انہاں نوں گنجہ وچ ہی سپرد خاک کیتا گيا۔ شہر باکو دے مرکزی اسکوائر وچ نظامی گنجوی دا مجسمہ نصب کیتا گيا اے ۔
ہور ویکھو
[سودھو]حوالے
[سودھو]- ↑ ۱.۰ ۱.۱ http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb119176174 — اخذ شدہ بتاریخ: ۱۰ اکتوبر ۲۰۱۵ — مصنف: Bibliothèque nationale de France — اجازت نامہ: Open License
- ↑ ۲.۰ ۲.۱ British Museum person or institution ID: https://collection.britishmuseum.org/resource/?uri=https%3A%2F%2Ffanyv88.com%3A443%2Fhttp%2Fcollection.britishmuseum.org%2Fid%2Fperson-institution%2F12968 — subject named as: Nizami — اخذ شدہ بتاریخ: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷ — خالق: برٹش میوزیم
- ↑ ۳.۰ ۳.۱ NE.se ID: https://www.ne.se/uppslagsverk/encyklopedi/lång/nezami — subject named as: Nezami — اخذ شدہ بتاریخ: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷ — عنوان : Nationalencyklopedin
- ↑ subject named as: Nizami Ganjavi — آئی ایم ایس ایل پی آئی ڈی: https://imslp.org/wiki/Category:Nizami_Ganjavi — اخذ شدہ بتاریخ: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷ — اجازت نامہ: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International
- ↑ ۵.۰ ۵.۱ Discogs artist ID: https://www.discogs.com/artist/858715 — subject named as: Nizami — اخذ شدہ بتاریخ: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷
- ↑ Brockhaus Enzyklopädie online ID: https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/nisami — subject named as: Nisami — اخذ شدہ بتاریخ: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷
- ↑ ۷.۰ ۷.۱ Store norske leksikon ID: https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=4342&url_prefix=https://snl.no/&id=Elyas_Yusof_Nezami — subject named as: Elyas Yusof Nezami — عنوان : Store norske leksikon
- ↑ Encyclopædia Britannica Online ID: https://www.britannica.com/biography/Nezami — subject named as: Nezami — اخذ شدہ بتاریخ: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷ — عنوان : Encyclopædia Britannica
- ↑ نوکات آئی ڈی: https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=1207&url_prefix=http://nukat.edu.pl/aut/&id=n2002036669 — subject named as: Eliās ben Jusof Nezāmi Ganğewi
- ↑ https://cs.isabart.org/person/31239 — اخذ شدہ بتاریخ: ۱ اپریل ۲۰۲۱
- ↑ full work available at URL: https://www.bartleby.com/lit-hub/library — مدیر: Charles Dudley Warner — عنوان : Library of the World's Best Literature
- ↑ نظام گنجوی فارسی دے نامور شاعر
- ↑ قومی کونس برائے فروغ اردو بولی، نويں دہلی، جامع اردو انسائیکلوپیڈیا، 2003ء۔ جلد 1، صفحہ 553-54
- مضامین جنہاں وچ سونسکا بولی دا متن شامل اے
- مضامین جنہاں وچ ناروی بوکمول بولی دا متن شامل اے
- مضامین جنہاں وچ لاطینی بولی دا متن شامل اے
- مضامین جنہاں وچ انگریزی بولی دا متن شامل اے
- مضامین جنہاں وچ فارسی بولی دا متن شامل اے
- غیر مختلف تصویر ویکی ڈیٹا توں ماخوذ
- 1141 دے جم
- مضامین جنہاں وچ اردو بولی دا متن شامل اے
- 1209 دیاں موتاں
- صفحات مع خاصیت P103
- ادب حکمت
- ایرانی شخصیتاں
- بارہویں صدی دی ایرانی شخصیتاں
- بارہویں صدی دے شعراء
- بارہویں صدی دے فارسی شعرا
- تیرہویں صدی دی ایرانی شخصیتاں
- تیرہویں صدی دے شعراء
- سلجوقی دور دے شعراء
- شخصیتاں بلحاظ کرد نسب
- فارسی ادب
- فارسی
- فارسی کتاباں
- فارسی ساہت
- فارسی شعرا
- قرون وسطی دی فارسی شخصیتاں
- قرون وسطی دے مصنفین
- کرد شخصیتاں
- گنجہ، آذربائیجان دیاں شخصیتاں