Wulkany Islandii
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/Iceland_Mid-Atlantic_Ridge_Fig16.gif/300px-Iceland_Mid-Atlantic_Ridge_Fig16.gif)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Volcanic_zones_of_Iceland.svg/300px-Volcanic_zones_of_Iceland.svg.png)
Wulkany Islandii – lista wulkanów leżących na Islandii.
Ze względu na szczególne położenie geologiczne na Grzbiecie Śródatlantyckim – na granicy między płytami tektonicznymi: północnoamerykańską (na zachodzie) i euroazjatycką (na wschodzie), Islandię cechuje wysoka aktywność wulkaniczna[1]. Aktywność ta wynika również z istnienia pod wyspą tzw. plamy gorąca[1].
Według Thordarsona i Höskuldssona (2008) strefy neowulkaniczne zajmują 30 tys. km³, tworząc pasy wulkaniczne o szerokości 15–50 km[1]. Główne strefy to: RR – Grzbiet Reykjanes (ang. Reykjanes Ridge, RR), Pas Wulkaniczny Reykjanes (ang. Reykjanes Volcanic Belt, RVB), Zachodnia Strefa Wulkaniczna (ang. West Volcanic Zone, WVZ), Pas Śródislandzki (ang. Mid-Iceland Belt, MIB), Strefa Sejsmiczna Południowej Islandii (ang. South Iceland Seismic Zon, SISZ), Wschodnia Strefa Wulkaniczna (ang. East Volcanic Zone, EVZ), Północna Strefa Wulkaniczna (ang. North Volcanic Zone, NVZ), Kolbeinsey Ridge, KR, Pas Wulkaniczny Öræfi (ang. Öræfi Volcanic Belt, ÖVB), Pas Wulkaniczny Snæfellsnes (ang. Snæfellsnes Volcanic Bel, SVB) i Strefa Spękań Tjörnes (ang. Tjörnes Fracture Zone, TFZ)[1].
Strefy dzielą się na ponad 30 systemów wulkanicznych[1][a]. Największym systemem jest Bárðarbunga-Veidivötn, a najmniejszym Hrómundartindur[1]. Struktury wulkaniczne charakteryzują się obecnością wulkanów szczelinowych (wydłużonych struktur o szerokości 5–20 km i długości 50–200 km) lub wulkanu centralnego (centrum aktywności) albo też obydwu tych form[1]. 19 systemów ma wulkan centralny, a 4 systemy (Hofsjökull, Tungnafellsjökull, Bárðarbunga-Veidivötn i Grímsvötn) mają po dwa wulkany centralne[1].
Pod względem morfologicznym wyróżnia się tarcze lawowe (Skjaldbreiður), stożki aglutinatowe i tefrowe oraz rzędy kraterów (Laki)[3][4]. Ponadto występują tu m.in. wulkany tarczowe (m.in. Eyjafjallajökull), stratowulkany (m.in. Hekla), kaldery (m.in. Öskjuvatn), wulkany stożkowe (m.in. Eldfell), szpalty wulkaniczne (m.in. Eldgjá)[1]. Na Islandii znajdują się również jaskinie lawowe, m.in. Surtshellir i Stefánshellir[5].
Na Islandii znajduje się około 200 wulkanów[6]. Większość z nich skoncentrowana jest wzdłuż granicy płyt tektonicznych, ciągnącej się z południowego zachodu wyspy na północny wschód. Część aktywnych wulkanów znajduje się pod grubą pokrywą lodowców – 60% lodowców zajmuje tereny aktywne wulkanicznie[7]. Eksplozje wulkanów podlodowcowych powodują topienie się lodu i tworzenie ogromnych fal powodziowych – zwanych jökulhlaup[1]. Na drodze do morza tworzą one olbrzymie piaszczysto-żwirowe równiny – sandry[7].
Do ważniejszych islandzkich wulkanów należą:
- w południowo-zachodniej Islandii: Hekla, Mýrdalsjökull z Katlą, szpalta wulkaniczna Eldgjá i rzędy kraterów Laki, Hvannadalshnúkur (znany też jako Öræfajökull), Snæfellsjökull oraz Baula.
- w południowej Islandii: Eyjafjallajökull
- w północnej i środkowej Islandii: pod lodowcem Vatnajökull – Bárðarbunga, Grímsvötn i Kverkfjöll, oraz Krafla, Askja i Herðubreið.
- na archipelagu Vestmannaeyjar: Surtsey oraz Eldfell na wyspie Heimaey.
Wulkany
[edytuj | edytuj kod]Poniższa tabela przedstawia listę wulkanów Islandii według zestawienia zamieszczonego u Sieberta (2011), który klasyfikuje wulkany Islandii w jednej grupie z wulkanami Oceanu Arktycznego i przyległych mórz[8]:
- Nazwa – polska nazwa (tożsama z nazwą islandzką);
- Położenie – współrzędne geograficzne;
- Wysokość – wysokość w m n.p.m. (w przypadku wulkanów aktywnych może się zmieniać);
- Aktywność – data ostatniej erupcji dla wulkanów aktywnych;
- Opis – krótki opis.
Erupcje
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Na terenie Islandii znajduje się najwięcej wulkanów holoceńskich o udokumentowanych erupcjach, co zawdzięczane jest pracy islandzkiego pioniera tefrochronologii Sigurðura Þórarinssona (1912–1983)[8]. Pierwsze wzmianki o erupcjach pochodzą z roku 1000 - wówczas wybuch wulkanu miał miejsce podczas debaty Althingu w Thingvellir[8]. W XII i XIII w. odnotowano 12 erupcji rocznie, w XV w. – 9, w XVII w. – 15[8]. Do jednej z największych erupcji lawy doszło podczas trwającej 8 miesięcy erupcji wulkanu Laki w latach 1783–1784 – wydostało się wówczas ponad 14 km³ lawy, która utworzyła pole lawowe o powierzchni ok. 600 km²[39]. Wskutek klęski głodu jaka nastąpiła po wybuchu Laki, zmarła jedna trzecia ówczesnej populacji Islandii[8].
Wiele erupcji miało miejsce w latach 1974–1984; wybuchła m.in. Krafla[8]. Kolejne erupcje to: Hekla (1991, 2000), Grímsvötn (1996, 1998 i 2004)[8]. W 2010 roku doszło do wybuchu wulkanu Eyjafjallajökull pod lodowcem o tej samej nazwie, który wyniósł ogromne masy pyłu co spowodowało problemy w transporcie powietrznym na całym świecie[40].
Szacuje się, że od roku 1500 z islandzkich wulkanów wydostała się ilość lawy równa ok. jednej trzeciej ilości lawy ze wszystkich innych erupcji w tym okresie na całym świecie[6]. Częstotliwość erupcji wulkanicznych to ponad 20 na sto lat, a produktywność to 5 km³ magmy na sto lat[1].
Energia geotermalna
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Na Islandii znajduje się wiele obszarów aktywności geotermalnej, m.in. Hengill, Haukadalur czy Hveravellir[41]. W związku z tym kraj wykorzystuje ten rodzaj energii do ogrzewania większości budynków, sieci basenów czy szklarni[41].
Wulkany Islandii w kulturze
[edytuj | edytuj kod]Na Islandii Juliusz Verne (1828–1905) umieścił akcję swojej książki Podróż do wnętrza Ziemi[42][43], której główni bohaterowie schodzą do wnętrza Ziemi poprzez Snæfellsjökull na zachodzie wyspy[43].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Uwagi
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i j k Thorvaldur Thordarson, Ármann Höskuldsson. Postglacial volcanism in Iceland. „JÖKULL”, s. 197–228, 2008. 58. ISSN 0449-0576. (ang.).
- ↑ lyinskaya, Larsen and Gudmundsson (eds.): Catalogue of Icelandic Volcanoes. IMO, UI, CPD-NCIP, 2015. [dostęp 2018-11-30]. (ang.).
- ↑ Jan Koziar, Ryszard Kryza, Andrzej Muszyński. Wyniki badań petrograficznych wulkanitów Islandii a współczesne koncepcje budowy skorupy i płaszcza Ziemi. „Przegląd Geologiczny”, s. 77-82, 1984. 32. (pol.).
- ↑ a b Global Volcanism Program: Snaefellsjökull. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Insight Guides: Insight Guides Iceland. Apa Publications (UK) Limited, 2007. ISBN 978-1-78671-691-0. [dostęp 2018-11-30]. (ang.).
- ↑ a b Iceland, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2018-11-30] (ang.).
- ↑ a b Helgi Björnsson, Finnur Pálsson. Icelandic glaciers. „JÖKULL”, s. 365–386, 2008. 58. ISSN 0449-0576. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h Lee Siebert, Tom Simkin, Paul Kimberly: Volcanoes of the World. University of California Press, 2011, s. 199–206. ISBN 978-0-520-94793-1. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Helgrindur. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Ljósufjöll. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Reykjanes. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Krýsuvík. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Brennisteinsfjöll. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Hengill. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Hrómundartindur. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Grímsnes. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Prestahnúkur. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Langjökull. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Hofsjökull. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Vestmannaeyjar. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Eyjafjallajökull. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Katla. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Tindfjallajökull. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Torfajökull. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Hekla. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Grímsvötn. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Bárðarbunga. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Tungnafellsjökull. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Kverkfjöll. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Askja. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Fremrinámar. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Krafla. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Þeistareykir. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Tjörnes Fracture Zone. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Öraefajökull. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Esjufjöll. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Kolbeinsey Ridge. [dostęp 2018-11-28]. (ang.).
- ↑ Global Volcanism Program: Jan Mayen. [dostęp 2018-11-30]. (ang.).
- ↑ Morpholofy, surface structures, and emplacement of lava produced by Laki, A.D. 1783–1784. W: Michael Manga, Guido Ventura: Kinematics and Dynamics of Lava Flows. Geological Society of America, 2005. ISBN 978-0-8137-2396-9. [dostęp 2018-11-30]. (ang.).
- ↑ Helgi Björnsson: The Glaciers of Iceland: A Historical, Cultural and Scientific Overview. Springer, 2016, s. 209–274. ISBN 978-94-6239-207-6. [dostęp 2018-11-27]. (ang.).
- ↑ a b Anna Drabik, Anna Sowiżdżał, Barbara Tomaszewska. Doświadczenia Islandii w zakresie wykorzystania niskotemperaturowych zasobów energii geotermalnej. „Technika Poszukiwań Geologicznych Geotermia, Zrównoważony Rozwój”. s. 111–119. 1/2016. OCLC 2016. (pol.).
- ↑ Lonely Planet, Carolyn Bain, Alexis Averbuck: Lonely Planet Iceland. Lonely Planet, 2015. ISBN 978-1-74360-539-4. [dostęp 2018-11-30]. (ang.).
- ↑ a b Helgi Björnsson: The Glaciers of Iceland: A Historical, Cultural and Scientific Overview. Springer, 2016, s. 359–373. ISBN 978-94-6239-207-6. [dostęp 2018-11-30]. (ang.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Mary Caperton Morton. Where fire freezes: All eyes, ears and instruments on Iceland's volatile volcanoes. „EARTH”. The American Geosciences Institute. (ang.).