Wolbórz
![Ziemia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||||
Pałac Biskupów Kujawskich w Wolborzu | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Powiat | |||||
Gmina | |||||
Prawa miejskie |
1273–1870; 2011 | ||||
Burmistrz |
Andrzej Jaros | ||||
Powierzchnia |
15,18[1] km² | ||||
Populacja (31.12.2019) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Strefa numeracyjna |
(+48) 44 | ||||
Kod pocztowy |
97-320 | ||||
Tablice rejestracyjne |
EPI | ||||
Położenie na mapie gminy Wolbórz ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
Położenie na mapie województwa łódzkiego ![]() | |||||
Położenie na mapie powiatu piotrkowskiego ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) |
1010114 | ||||
SIMC |
0556648 | ||||
Strona internetowa | |||||
BIP |
Wolbórz – miasto w centralnej Polsce, położone w województwie łódzkim, w powiecie piotrkowskim, w gminie Wolbórz. Miejscowość jest siedzibą gminy Wolbórz. Do 1953 roku miejscowość była siedzibą gminy Bogusławice. W latach 1273–1795 miasto biskupów włocławskich[3] w powiecie piotrkowskim województwa sieradzkiego w końcu XVI wieku[4].
Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Wolbórz zamieszkiwało 2328 osób[2].
Położenie
[edytuj | edytuj kod]Miejscowość położona jest w rozwidleniu rzek Wolbórki i Moszczanki, przy drodze ekspresowej S8 z Warszawy do Katowic i Wrocławia, pomiędzy Tomaszowem Mazowieckim a Piotrkowem Trybunalskim.
Wolbórz leży w historycznej ziemi sieradzkiej[5]. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa piotrkowskiego.
Historia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/AGAD_Leszek_Czarny_wystawia_przywilej_na_lokacj%C4%99_na_prawie_niemieckim_Wolborza.jpg/230px-AGAD_Leszek_Czarny_wystawia_przywilej_na_lokacj%C4%99_na_prawie_niemieckim_Wolborza.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/220913_Monument_in_the_courtyard_of_the_Bishop_Palace_in_Wolb%C3%B3rz_-_01.jpg/230px-220913_Monument_in_the_courtyard_of_the_Bishop_Palace_in_Wolb%C3%B3rz_-_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Wolborzphotopba02.jpg/230px-Wolborzphotopba02.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Primary_school_in_Wolb%C3%B3rz_06.2012.jpg/240px-Primary_school_in_Wolb%C3%B3rz_06.2012.jpg)
Prace wykopaliskowe pokazują, że na terenie dzisiejszego Wolborza osadnictwo istniało już 4 tysiące lat temu. Pierwsza udokumentowana wzmianka o Wolborzu pojawiła się w falsyfikacie mogileńskim antydatowanym na 1065 r. Wolbórz był wtedy centrum opola, a później został przekształcony w kasztelanię.
- Osobny artykuł:
Wolbórz był miastem rezydencjonalnym biskupów włocławskich. W XIII w. był już znaczącą osadą, co potwierdziło uzyskanie praw miejskich (na prawie średzkim) w 1273 r. (16 lat po Krakowie) z nadania Leszka Czarnego. Lokacja została potwierdzona w 1357 r. (tym razem na prawie magdeburskim), a miasto stało się centrum okolicy. Miasto miało komorę celną i własne władze samorządowe. Rozwijał się handel, rzemiosło i oświata. Wolborzanie jeździli do Krakowa, by kształcić się w tamtejszej Akademii lub korzystali z jej filii zorganizowanej w Wolborzu. Pracowało w niej siedmiu profesorów. Miała prawo nadawania stopni naukowych bakałarza filozofii i nauk wyzwolonych.
9 września 1409 r. Władysław Jagiełło wydał w Wolborzu odezwę skierowaną do duchowieństwa, panów świeckich i książąt chrześcijańskich, przedstawiającą 29 artykułów obwiniających zakon krzyżacki. Miasto było również miejscem koncentracji dla rycerstwa z Małopolski i wschodnich ziem Korony zarówno przed bitwą pod Grunwaldem, jak i przed kolejnymi wyprawami króla Jagiełły przeciwko Krzyżakom[6].
Wiek XV i XVI to dalszy rozwój Wolborza, głównie gospodarczy. Miasto posiadało około 100 warsztatów sukienniczych, liczne warsztaty piwowarskie, rozwijały się inne cechy, zbudowano 6 młynów. Okręg powiększył się terytorialnie o kilka wsi, którym przyznawano prawa lokacyjne.
W 1521 r. Wolbórz posiadał 5 kościołów:
- kościół farny św. Mikołaja
- kościół św. Krzyża
- kościół szpitalny św. Leonarda nad Wolbórką (szpital istniał w mieście od 1446 r.)
- kościoły św. Trójcy i św. Ducha (przy obu istniały szpitale)
W późniejszym czasie wybudowano jeszcze kościół św. Anny. Wszystkie świątynie, oprócz kościoła farnego, były małe i drewniane - niektóre dokumenty nazywają je kaplicami.
W 1536 i 1548 r. miasto było niszczone przez pożary. Jego odbudowę ułatwiły zwolnienia z podatków dotyczące zarówno miasta jak i jego mieszkańców, a także zapomogi przekazywane przez lenników królewskich (m.in. księcia pruskiego Albrechta). W 1538 r. kościół św. Mikołaja stał się prepozyturą, a później (w 1544) kolegiatą.
W latach 1553–1569 wójtem Wolborza był wybitny polski pisarz polityczny okresu renesansu i sekretarz króla Zygmunta I Starego (w latach 1547–1553) – Andrzej Frycz Modrzewski.
Po II rozbiorze Wolbórz znalazł się w granicach Królestwa Pruskiego, w którym pozostawał aż do 1807, kiedy to znalazł się w Księstwie Warszawskim. Gdy kongres wiedeński w 1815 zdecydował o powstaniu Królestwa Kongresowego, Wolbórz znalazł się w jego granicach.
W 1819 r. zaborczy rząd carski, żeby ukarać wolborzan za ich patriotyzm, odebrał świątyni św. Mikołaja tytuł kolegiaty, który odzyskała dopiero w 2008 r.[7]
Mieszkańcy Wolborza brali czynny udział w powstaniu styczniowym, za co karą była utrata praw miejskich. Miasto objął ukaz carski z 30 maja 1870 zmniejszający liczbę miast w guberniach Kraju Priwiślańskiego. Ukaz działał wstecz i odbierał prawa z dniem 23 stycznia przyłączając jednocześnie Wolbórz do gminy Bogusławice.
We wrześniu 1939 walki z wojskami hitlerowskimi znane jako bitwa pod Piotrkowem Trybunalskim[8]. Podczas okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej Niemcy mordowali Polaków a także wywieźli do łódzkiego getta wszystkich miejscowych Żydów.
W dniu 1 stycznia 2011 r., po 140 latach, Wolbórz odzyskał prawa miejskie[9].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]- Piramida wieku mieszkańców Wolborza w 2014 roku[10].
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Kolegiata_wolborska_03.jpg/240px-Kolegiata_wolborska_03.jpg)
- Zespół parkowo-pałacowy biskupów kujawskich
- Kolegiata pod wezwaniem świętego Mikołaja, w pierwotnej, drewnianej, formie; jej budowę ukończono w 1148 r.
- Bożnica z drugiej połowy XIX wieku – po wojnie użytkowana jako łaźnia, obecnie służąca od wielu lat jako dom mieszkalny, zatraciła niemal wszystkie cechy stylowe.
- Cmentarz żydowski w Wolborzu – relikty kirkutu.
- Cmentarz parafialny (rzymskokatolicki)
- Kaplica św. Rocha z 1915 r.
- Kaplica cmentarna św. Anny (koniec XIX wieku).
- Kamieniczki w rynku (XIX wiek).
- Relikty murowanego zamku biskupiego z XIV wieku, spalonego w 1766 roku, obecnie przykryte ziemią (prace archeologiczne prowadzone w 1972 roku pod kier. M. Gąsiora) – dostęp do nich utrudniony jest ze względu na położenie (obszar dawnego zamku oraz zamkowych ogrodów znajduje się na terenie kilku działek należących do różnych właścicieli). Nieistniejący już zamek stanowił siedzibę biskupów kujawskich przed wybudowaniem przez nich nowego pałacu, istniejącego do dzisiaj.
Interesujące[11] jest zabytkowe i nieczęsto spotykane założenie urbanistyczne starej części Wolborza – w formie tak zwanej owalnicy umiejscowionej w widłach dwóch rzek, Moszczanki i Wolbórki, między którymi położona jest najstarsza część Wolborza.
Placówki o charakterze muzealnym
[edytuj | edytuj kod]- Pożarnicze Centrum Historyczno-Edukacyjne Ziemi Łódzkiej
- Izba Tradycji Zespołu Szkół im. A.F. Modrzewskiego
Sport
[edytuj | edytuj kod]- Szczerbiec Wolbórz – założone w 1921 roku Towarzystwo Sportowe Szczerbiec Wolbórz
- LUMKS Wolbórz Ludowy Uczniowski Międzyszkolny Klub Sportowy w Wolborzu
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
- ↑ a b Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny [online], demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-05-20] .
- ↑ Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego, w: Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego, Łódź 1929, s. 15.
- ↑ Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1998, s. 67.
- ↑ Sławomir Jóźwiak i inni, Wojna Polski i Litwy z zakonem krzyżackim w latach 1409–1411, Malbork: Muzeum Zamkowe w Malborku, 2010, s. 290, ISBN 978-83-60518-33-5 .
- ↑ A. Nadolski, Grunwald 1410, Bellona (wydawnictwo), (wyd. II, 2008 r.), str. 34.
- ↑ Abp 022-776/08 Dekret w sprawie przywrócenia kościołowi św. Mikołaja w Wolborzu tytułu kolegiaty, Łódź 6 lipca 2008 r.
- ↑ Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 ISBN 83-217-2329-2 s. 332
- ↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 lipca 2010 r. (Dz.U. z 2010 r. nr 138, poz. 929)
- ↑ Wolbórz w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-09] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Tomasz Mazur , Wolbórz, czyli walczący z wojami [online], Nasze Miasto, 18 lipca 2009 [dostęp 2022-05-05] (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Stefan Siniarski, Kalendarz z dziejów Wolborza 1065-1982, Warszawa 1984.
- red. Zenon Puchała, „Wolbórz w latach 1983-2007. Kalendarium, Wolbórz 2009.
- Halina Irena Szumił, Wolbórz na przestrzeni wieków, Wolbórz-Lublin 2003. ISBN 83-7300-290-1
- Władysław Ziółek, Dekret w sprawie przywrócenia kościołowi św. Mikołaja w Wolborzu tytułu kolegiaty, Łódź 6 lipca 2008 r. Abp 022-776/08
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Zamek w Wolborzu na stronie Zamki i Pałace Województwa Łódzkiego
- Pałac w Wolborzu na stronie Zamki i Pałace Województwa Łódzkiego. zamkilodzkie.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-05-12)].
- Gmina Wolbórz – strona archiwalna
- Wolborz, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIII: Warmbrun – Worowo, Warszawa 1893, s. 822 .