Pedał
Ten artykuł od 2013-01 wymaga zweryfikowania podanych informacji. |
Pedał (łac. pedalis – noga) – część mechanizmu dźwigniowego wprawiana w ruch za pomocą nacisku nogą[1].
Instrumenty muzyczne
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/Walze_und_Schwelltritt.jpg/220px-Walze_und_Schwelltritt.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Harp_pedals_bigger.jpg/220px-Harp_pedals_bigger.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Stopa_zdemontowana_z_b%C4%99bna_basowego.jpg/220px-Stopa_zdemontowana_z_b%C4%99bna_basowego.jpg)
Pedał wykorzystywany jest w wielu instrumentach muzycznych.
- Organy
- Klawiatura dla nóg, zwykle budowana w oparciu o wzór klawiatury ręcznej (tzw. manuału) (analogiczny układ klawiszów „białych” i „czarnych”, lecz o wiele szersza menzura, gdyż gra odbywa się za pomocą czubka lub pięty); wcześniej w niektórych krajach (Włochy, Hiszpania i inne) miała formę odmienną, występując w postaci np. zwykłych okrągłych przycisków, układem nie przypominających klawiszów manuału. Partia pedału notowana jest zwykle na osobnej (trzeciej), dolnej pięciolinii (pierwszy znany na świecie przykład takiej notacji, autorstwa Adama z Wągrowca, pochodzi z ok. 1618 r.); może natomiast znajdować się na drugiej pięciolinii (w układzie z dwóch pięciolinii), przeznaczonej dla lewej ręki i posiadać wówczas oznaczenie Pedale (wł.), Pedal (niem., ang.), Pédale (fr.) lub ogólnie przyjęte Ped. Pedał w organach zwykle służy do prowadzenia dolnego, basowego głosu, gdyż klawiatura pedałowa obsadzona jest kilkoma lub kilkunastoma registrami (głosami) niskobrzmiącymi; nierzadkie są natomiast przypadki użycia pedału (a dokładniej wysokich głosów pedałowych) dla prowadzenia melodii w akustycznym dyszkancie lub do wykonania tzw. cantus firmus, przy akompaniamencie rąk, grających na manuale (manuałach). We współczesnych organach liczba klawiszów pedału wynosi 30-32; w poprzednich epokach była zwykle mniejsza i mogła nawet nie przewyższać ośmiu.
- Pianino, fortepian
- Dwie lub trzy dźwignie[2] pozwalające przede wszystkim na:
- zwiększenie wolumenu poprzez zaprzestanie tłumienia wszystkich strun (prawy pedał, pedał forte, rzadziej: pedał sustain)
- wyciszenie poprzez przesunięcie całego mechanizmu względem strun nieco w prawo lub przybliżenie młoteczków do strun (lewy pedał, pedał piano, wł. una corda)
- znaczne wytłumienie dźwięku poprzez umieszczenie między młoteczkami a strunami filcu (środkowy pedał pianina)
- zaprzestanie tłumienia jedynie aktualnie naciśniętych klawiszy (środkowy pedał fortepianu, pedał sostenuto).
- Wibrafon
- Dźwignia działająca podobnie jak prawy pedał fortepianu.
- Harfa
- Trójstopniowa dźwignia pozwalająca na uzyskanie trzech różnych dźwięków poprzez naciągnięcie lub poluźnienie wszystkich jednoimiennych strun; harfa posiada ogółem siedem pedałów (po jednym na każdy dźwięk gamy diatonicznej C-dur).
- Perkusja
- Dźwignia służąca do naciągania membrany na kotłach, zmiany brzmienia talerzy hi-hat bądź też do uderzania w bęben basowy (bęben wielki).
Pojazdy
[edytuj | edytuj kod]Samochód
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Pedal_Locations_in_2007_Subaru_Legacy.jpg/220px-Pedal_Locations_in_2007_Subaru_Legacy.jpg)
W samochodzie występują trzy pedały (od lewej):
- pedał sprzęgła, którego wciśnięcie rozłącza sprzęgło, czyli połączenie między silnikiem i skrzynią biegów (samochody z automatyczną skrzynią biegów nie posiadają pedału sprzęgła)
- pedał hamulca, którego wciśnięcie powoduje dociśnięcie szczęk hamulcowych do bębna lub klocków do tarczy
- pedał przyspieszenia (pot. pedał gazu), którego wciśnięcie powoduje otwarcie przepustnicy
Zdarzają się również inne pedały, np. w wielu samochodach produkowanych na rynek amerykański, a także w niektórych modelach Mercedesa hamulec awaryjny (zw. ręcznym lub postojowym) jest uruchamiany pedałem. W produkowanym w latach 1908–1928 samochodzie Ford T pedały służyły do zmiany biegów.
Inne pojazdy
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Bicycle_pedal_animation.gif/220px-Bicycle_pedal_animation.gif)
W motocyklach pedały służą typowo do uruchamiania hamulca (prawy) i zmiany biegów (lewy).
Pedał rowerowy (zwany też platformą) to część układu napędowego roweru, która służy przenoszeniu energii z nóg rowerzysty, poprzez korby, do układu napędowego.
Wiele kajaków ma dwa pedały, ułatwiające manewrowanie. Naciśnięcie przez kajakarza prawego pedału powoduje wychylenie steru w prawo, a lewego – w lewo. Pozwala to na zmianę kierunku niezaburzającą rytmu wiosłowania.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Liliana Zganiacz-Mazur , Słowniczek muzyczny, Warszawa: Wydawnictwo Muzyczne Contra, 2004, ISBN 83-7215-333-7, OCLC 69293488 [dostęp 2020-02-27] .
- ↑ l, Jak działają pedały ekspresji w naszych pianinach? - uptone.pl [online], 15 października 2018 [dostęp 2020-06-10] (pol.).