Ołomuniec
![Ziemia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
![]() Centrum Ołomuńca | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Kraj | |||||
Powiat | |||||
Burmistrz |
Miroslav Žbánek | ||||
Powierzchnia |
103,36 km² | ||||
Wysokość |
208–420 m n.p.m. | ||||
Populacja (1.01.2023) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Kod pocztowy |
779 00 | ||||
Tablice rejestracyjne |
M | ||||
Podział miasta |
26 dzielnic | ||||
Położenie na mapie kraju ołomunieckiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Czech ![]() | |||||
![]() | |||||
Strona internetowa |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/DagomeVatican-1Copy.jpg/220px-DagomeVatican-1Copy.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Olomouc_1593_Willenberg.jpg/220px-Olomouc_1593_Willenberg.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Eder_nach_Sommer_Prospekt_der_Stadt_Olm%C3%BCtz_in_M%C3%A4hren.jpg/220px-Eder_nach_Sommer_Prospekt_der_Stadt_Olm%C3%BCtz_in_M%C3%A4hren.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Holy_Trinity_Column_in_Olm%C3%BCtz.jpg/220px-Holy_Trinity_Column_in_Olm%C3%BCtz.jpg)
Ołomuniec (cz. ⓘOlomouc[2], niem. Olmütz, hanacki Olomóc albo Holomóc, łac. Eburum albo Olomucium) – miasto statutarne na Morawach we wschodniej części Czech, na Obniżeniu Górnomorawskim, u ujścia Młyńskiego Potoku i Bystrzycy do Morawy. Jest stolicą kraju ołomunieckiego, powiatu Ołomuniec, a także archidiecezji Kościoła rzymskokatolickiego i Czechosłowackiego Kościoła Husyckiego oraz eparchii Kościoła Prawosławnego Czech i Słowacji. Stanowi historyczną stolicę Moraw i jest głównym miastem regionu etnograficznego Haná.
Ołomuniec jest jednym z najważniejszych w skali kraju ośrodków administracyjnych, przemysłowych, handlowo-usługowych, akademickich (m.in. Uniwersytet Palackiego) i kulturalnych. Stanowi także ważny węzeł drogowy (drogi ekspresowe w kierunku Brna, Ostrawy/Bielska-Białej i Hradca Králové/Wrocławia) i kolejowy (II korytarz kolejowy z Polski do Austrii i III korytarz kolejowy ze Słowacji przez Ostrawę, Pragę i Pilzno do Niemiec).
Według danych z 2018 r. powierzchnia miasta wynosi 103,36 km²[3]. Na początku 2020 roku, z liczbą mieszkańców wynoszącą około 100 tys., Ołomuniec zajmował szóste miejsce pod względem liczby ludności w Czechach[potrzebny przypis].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Ołomuniec powstał jako ważny punkt na skrzyżowaniu szlaków handlowych: rzecznego łączącego Odrę poprzez Morawę z Dunajem (odnoga szlaku od Waregów do Greków) oraz transkontynentalnego wiodącego od Pragi poprzez Bramę Morawską, Kraków i Przemyśl do Kijowa (szlak radanitów)[4]. Około 981-990 roku Bramę Morawską i Ołomuniec opanował polski książę Mieszko I[5]. Najprawdopodobniej o Ołomuńcu pod nazwą Alemure wspomina przypisywany Mieszkowi I dokument Dagome iudex datowany na rok 991[6] (węgierska nazwa miasta to Alamóc). Do roku 1003 Bolesław Chrobry włączył całe Morawy w obszar państwa polskiego i pozostały one polskie do roku 1031, gdy za panowania Mieszka II przeszły pod władzę czeską (według niektórych źródeł stało się to wcześniej, około 1021 roku)[7]. Dowody archeologiczne wskazują, że region Haná z Ołomuńcem znajdował się za Bolesława Chrobrego pod bezpośrednim panowaniem polskim, stanowiąc bazę wypadową do reszty Moraw[8]. Z tego okresu, z roku 1017, pochodzi pierwsza potwierdzona wzmianka o Ołomuńcu. Pół wieku później, w roku 1063, dzięki staraniom przyszłego króla Czech Wratysława II miasto zostało siedzibą biskupstwa[9]. W 1187 r. Ołomuniec (od 1253 r. mający status miasta królewskiego) został stolicą Moraw.
W roku 1306 Wacław III, król Czech i Węgier oraz tytularny król Polski, syn króla Czech i Polski Wacława II, zatrzymał się w Ołomuńcu w drodze do Polski, gdzie wybierał się, by rozprawić się z opozycją min. Władysława Łokietka oraz koronować się na króla. Przebywając w gościnie u komornika morawskiego Albrechta ze Sternberga w pobliżu ołomunieckiej katedry, został tam jednak zasztyletowany przez najemnego niemieckiego żołnierza Konrada z Botenštejnu. Jego zabójstwo zakończyło panowanie dynastii Przemyślidów.
Przez kolejne setki lat Ołomuniec był drugim, po Pradze, największym ośrodkiem miejskim na obszarze dzisiejszych Czech. W 1573 r. powstał tu uniwersytet (drugi w Czechach pod względem starszeństwa). Kres tego „złotego wieku” przyniosła wojna trzydziestoletnia – w 1642 r. wojska szwedzkie zajęły i zniszczyły zamienione w twierdzę miasto, które wkrótce utraciło tytuł morawskiej stolicy na rzecz Brna. W XIX wieku dzięki industrializacji i szlakom komunikacyjnym (przede wszystkim linii kolejowej z Pragi na Śląsk) Ołomuniec znowu stał się wielkim ośrodkiem miejskim, nigdy jednak już nie zdołał konkurować z Brnem.
Daty z dziejów miasta
[edytuj | edytuj kod]- połowa X wieku – powstaje Ołomuniec jako przystanek na transkontynentalnym szlaku z hiszpańskiej Andaluzji do Kijowa
- ok. 981-990 – Mieszko I opanowuje Bramę Morawską i Ołomuniec.
- 991 – Ołomuniec pojawia się w dokumencie Dagome iudex jako Alemure.
- przed 1003 – Bolesław I Chrobry przyłącza całe Morawy do państwa polskiego.
- 1017 – pierwsza potwierdzona wzmianka o Ołomuńcu.
- 1031 – utrata Moraw przez Polskę za panowania Mieszka II i przyłączenie do Czech.
- 1063 – powstanie biskupstwa w Ołomuńcu.
- 1070 (około) – początek budowy nowego, murowanego zamku ołomunieckiego.
- 1187 – miasto zostało stolicą Moraw.
- 1201 – śmierć księcia Brzetysława, wraz z którym wymarła ołomuniecka gałąź Przemyślidów; od tej pory Morawami zarządzał margrabia.
- 1239–1248 – lokacja królewskiego miasta w rejonie dzisiejszego Dolnego i Górnego Rynku (Dolní i Horní náměstí).
- 1306 – w pobliżu katedry został zamordowany król Czech i Polski Wacław III, ostatni przedstawiciel dynastii Przemyślidów.
- 1422 – król Zygmunt Luksemburski zezwolił miastu na bicie własnej monety – to najstarszy tego typu przywilej na Morawach.
- 1454 – wypędzenie Żydów ze wszystkich królewskich miast Moraw, w tym z Ołomuńca.
- 1468 – Ołomuniec zdobyty przez węgierskie wojska Macieja Korwina.
- 1469 – koronacja Macieja Korwina na króla Czech.
- 1479 – zawarcie układu pomiędzy Władysławem II Jagiellończykiem a Maciejem Korwinem.
- 1566 – przybycie do Ołomuńca jezuitów z misją rekatolizacji miasta.
- 1573 – założenie przez jezuitów akademii, która później przekształciła się w uniwersytet (jednym z wykładowców był polski duchowny, kanonik ołomuniecki Jan Iwicki z Iwiczny, zwolennik kontrreformacji).
- 1642 – zniszczony przez Szwedów, Ołomuniec utracił tytuł morawskiej stolicy na rzecz Brna.
- 1645–1650 – okupacja miasta przez wojska szwedzkie pod dowództwem Lennarta Torstenssona.
- 1655 – miasto zostało przekształcone w twierdzę, co spowodowało zahamowanie jego rozwoju gospodarczego[10].
- 1683 - z końcem sierpnia przez miasto przemaszerowały wojska Jana III Sobieskiego ciągnące pod Wiedeń; w liście do królowej Marysieńki król pisał: Miasto większe niżeli Opawa, ale lud nie tak polityczny: wszystko arcy drogo, a y przedawać nie chcieli; wspominał również tutejszy orloj, na którym ...osobki przed wybijaniem kręciły się dokoła comme des marionettes[11].
- 1741 – 27 grudnia wojska pruskie zajęły miasto (wojny śląskie).
- 1777 – ustanowienie arcybiskupstwa, któremu podporządkowano nową diecezję w Brnie.
- 1848 – 2 grudnia w pałacu biskupim proklamowano osiemnastoletniego Franciszka Józefa I cesarzem Austrii.
- 1864 – w Ołomuńcu Austriacy więzili polskich powstańców styczniowych (m.in. dowódcę powstańczego oddziału, Tadeusza Romanowicza).
- 1899 – dnia 1 kwietnia na ulice miasta wyjechał pierwszy tramwaj elektryczny.
- 1905 – austriacki lekarz okulista Eduard Zirm przeprowadził w miejscowym szpitalu pierwszą w świecie udaną operację przeszczepienia rogówki.
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]Rozległe ołomunieckie Stare Miasto jest drugim, po centrum Pragi, największym zespołem zabytkowym w Czechach. Zabudowa w jego obrębie reprezentuje głównie styl renesansowy i barokowy. Stojąca na Górnym Rynku kolumna Trójcy Przenajświętszej jest wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Równie cenne jest XIX-wieczne śródmieście tworzące wielkomiejski wizerunek miasta oraz dzielnice Klášterní Hradisko i Svatý Kopeček z barokowymi klasztorami. Liczba turystów rocznie odwiedzających miasto jest zbliżona do liczby jego ludności.
- kolumna Trójcy Przenajświętszej z pozłacanymi posągami, wysoka na 35 metrów, wpisana w 2000 r. na listę światowego dziedzictwa UNESCO – symbol Ołomuńca;
- ratusz gotycki z cennymi wnętrzami i socrealistycznym wariantem zegara astronomicznego – drugi z symboli Ołomuńca;
- zamek (Olomoucký hrad) z dawnym pałacem biskupa, w którym mieści się Muzeum archidiecezjalne działające od 2006 r.;
- katedra św. Wacława w Ołomuńcu ze 100 m wieżą;
- kościół św. Maurycego;
- kościół św. Michała;
- Czerwony Kościół;
- kościół Marii Panny Śnieżnej;
- kapucyński kościół Zwiastowania Marii Panny;
- klasztor dominikanek i kościół św. Katarzyny;
- klasztor dominikanów i kościół Niepokalanego Poczęcia Marii Panny;
- klasztor Hradisko;
- bazylika Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny (Svatý Kopeček);
- kaplica św. Anny;
- kaplica św. Jana Sarkandra;
- Kapliczka Marii Panny Opiekunki;
- kolumna Mariacka;
- pałace miejskie, m.in. Pałac Edelmannów, Pałac Petraszów, Pałac Salmów;
- dawne domy kupieckie i kamienice mieszczańskie, jak Dom Hauenschildów, Kamienica pod Złotym Jeleniem, Kamienica pod Czarnym Koniem, Apteka pod Salwatorem i in.;
- secesyjna Willa Primavesi;
- pozostałości zabudowy obronnej dawnej twierdzy ołomunieckiej wraz z budynkami dawnych koszar;
- zespół fontann;
- muzea i galerie.
Wystawne centrum w stylu barokowym powstało dopiero w czasach królowej Marii Teresy. Ołomuniec jest po Pradze najważniejszym i największym miejskim zabytkowym zespołem urbanistycznym w Czechach.
Ołomuniec dał nazwę serkom ołomunieckim – dojrzewającym w specjalnych warunkach oraz posiadającym oryginalny kształt walca, które są zwykle podawane do piwa.
Ołomuniec jest siedzibą założonego w 1576 r., na bazie szkoły jezuickiej, Uniwersytetu Palackiego (czes. Univerzita Palackého). W mieście tym znajduje się obecnie redakcja założonego w Rzymie w 1971 r. przez Jiříego Pelikana pisma „Listy”, którego współredaktorem jest, piszący również po polsku, poeta, krytyk literacki i tłumacz Václav Burian.
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]W mieście rozwinął się przemysł spożywczy, maszynowy, metalowy, chemiczny, włókienniczy, papierniczy, materiałów budowlanych oraz metalurgiczny[12].
Podział administracyjny
[edytuj | edytuj kod]Miasto Ołomuniec podzielone jest na 26 dzielnic:
- Bělidla
- Černovír
- Droždín
- Hejčín
- Hodolany
- Holice
- Chomoutov
- Chválkovice
- Klášterní Hradisko
- Lazce
- Lošov
- Nedvězí
- Nemilany
- Neředín
- Nová Ulice
- Nové Sady
- Nový Svět
- Olomouc-město
- Pavlovičky
- Povel
- Radíkov
- Řepčín
- Slavonín
- Svatý Kopeček
- Topolany
- Týneček
Osoby związane z Ołomuńcem
[edytuj | edytuj kod]W Ołomuńcu dr Eduard Zirm dokonał pierwszego przeszczepu rogówki oka (1906 r.).
W Ołomuńcu żył i tworzył Julius Pelikán (1887 – 1969), czeski rzeźbiarz i medalier, tu też znajduje się najwięcej jego prac.
Tutaj urodził się Stanisław Rogalski – polski inżynier i konstruktor lotniczy.
W Ołomuńcu urodziła się Olga Taussky-Todd (1906 – 1995) – matematyczka specjalizująca się w algebraicznej teorii liczb i teorii macierzy.
Tutaj także urodził się syn Juliusa, Jiří Pelikán (1923 – 1999) – czeski publicysta, działacz komunistyczny, od 1969 r. na emigracji we Włoszech.
Większość życia spędził w Ołomuńcu poeta i tłumacz Petr Mikeš (1948-2016).
W Ołomuńcu mieszkał poeta, tłumacz i propagator literatury polskiej, publicysta i dziennikarz Václav Burian (1959-2014).
Galeria
[edytuj | edytuj kod]-
Ołomuniec zimą
-
Ołomuniec – Horní Náměstí, widok z wieży kościelnej
-
Ratusz z zegarem astronomicznym
-
Ołomuniec – Zajezdnia tramwajowa
Miasta partnerskie
[edytuj | edytuj kod]Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- tramwaje w Ołomuńcu
- Sigma Ołomuniec
- Synagoga w Ołomuńcu
- Cerkiew Świętego Gorazda w Ołomuńcu
- Aquapark Ołomuniec
- twarożki ołomunieckie
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Počet obyvatel v obcích - k 1. 1. 2023 [online] [dostęp 2023-07-30] .
- ↑ W standardowej czeszczyźnie nazwa miasta jest rodzaju żeńskiego (ta Olomouc), natomiast mieszkańcy regionu tradycyjnie stosują odmianę właściwą dla rodzaju męskiego (ten Olomouc).
- ↑ Český statistický úřad. 2018-04-30. [dostęp 2019-02-05]. (cz.).
- ↑ Przemysław Urbańczyk, Mieszko I tajemniczy, Toruń 2012, s. 382; Bolesław Chrobry - lew ryczacy, Toruń 2017, s. 240
- ↑ Przemysław Urbańczyk, Mieszko I tajemniczy, Toruń 2012, s. 382; Bolesław Chrobry - lew ryczacy, Toruń 2017, s. 240; Wojciech Kętrzyński, Granice Polski w X w., 1894, s. 20 i n.; Stanisław Zakrzewski, Śląsk i Morawy za Mieszka I, Kwartalnik Historyczny nr 31, Lwów 1917, s. 6 i n.; Mieszko I jako budowniczy państwa polskiego, Warszawa 1921, s. 26
- ↑ Jerzy Strzelczyk, Mieszko Pierwszy, Poznań 2016, s. 197; Marzena Matla-Kozłowska, Pierwsi Przemyślidzi i ich państwo: (od X do połowy XI wieku), Poznań 2008, s. 303-304
- ↑ Jerzy Strzelczyk, Bolesław Chrobry, Poznań 2003, s. 109 i n.; Gerard Labuda Mieszko II, Kraków 1992, s. 71 i n.; Stanisław Zakrzewski Bolesław Chrobry Wielki, Lwów 1925, s. 311 i n.
- ↑ Čeněk Staňa, Ekspansja Polski na Morawy za panowania Bolesława Chrobrego i problematyka archeologiczna tego okresu, Studia Lednickie 2, 53-75, Poznań-Lednica, 1991, s. 53-75
- ↑ Praca zbiorowa: Oxford - Wielka Historia Świata. Średniowiecze. Cesarstwo Niemieckie - Arabowie na półwyspie pirenejskim. T. 17. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 244. ISBN 978-83-7425-697-1.
- ↑ Marek Pernal, Tomasz Darmochwał, Marek Rumiński: Przewodniki Wiedzy i Życia - Czechy i Słowacja. Warszawa: Hachette Livre Polska sp. z o.o., 2006, s. 216–217. ISBN 978-83-7184-409-6.
- ↑ List z 27 sierpnia 1683 r. pisany z Prostkowa
- ↑ Ołomuniec, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-08-03] .
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Strona internetowa Ołomuńca (czes.). olomouc.eu. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-02-07)].
- Galeria zdjęć Ołomuńca i informacje turystyczne (ang.)
- Serwis turystyczny Ołomuńca (pol.)