Niepokalanek
![]() Niepokalanek pospolity | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj |
niepokalanek |
Nazwa systematyczna | |
Vitex Linnaeus Sp. Pl. 638 ('938'). 1 Mai 1753[3] | |
Typ nomenklatoryczny | |
V. agnus-castus L.[3] |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c5/Vitex_af._buchananii_1.jpg/220px-Vitex_af._buchananii_1.jpg)
Niepokalanek (Vitex L.) – rodzaj roślin należących do rodziny jasnotowatych. Obejmuje ok. 210[4]–250[5][6][7] gatunków. Rośliny te rosną głównie w strefie tropikalnej, z mniej licznymi gatunkami sięgającymi stref umiarkowanych obu półkul[7].
Liczne gatunki dostarczają wartościowego drewna używanego do celów konstrukcyjnych, wyrobu mebli, kolb, instrumentów muzycznych i in., do rzeźbienia oraz wykorzystywanego jako opał. Pędy niepokalanka pospolitego wykorzystywane są w plecionkarstwie. Niektóre gatunki mają jadalne owoce (np. Vitex doniana, Vitex triflora). Liczne gatunki wykorzystywane są także jako lecznicze[6]. Niektóre gatunki sadzone są także jako rośliny ozdobne[6]. Rośliny o białych kwiatach rosnącego w Europie niepokalanka pospolitego były symbolem dziewictwa[6]. W Starożytnej Grecji podczas festiwalów ku czci Demeter potwierdzane było dziewictwo niezamężnych dziewcząt na łożach splecionych z pędów niepokalanka[5]. Jako ironiczne w tym kontekście określane jest wykorzystywanie owoców niepokalanka do leczenia chorób wenerycznych przez dawne ziołolecznictwo[5].
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Rodzaj najbardziej zróżnicowany w tropikach, liczny zarówno w Starym, jak i Nowym Świecie[8]. Najdalej na północ przedstawiciele rodzaju rosną w południowej Europie (jeden gatunek – niepokalanek pospolity[9]), na Kaukazie, w Turkmenistanie, Chinach (14 gatunków[7]), Półwyspie Koreańskim i Japonii[4]. Na kontynentach amerykańskich naturalny zasięg kończył się w północnym Meksyku, ale 5 gatunków rośnie jako introdukowane także w zachodniej, południowej i wschodniej części Stanów Zjednoczonych[4][10]. Na półkuli południowej rodzaj sięga najdalej na południe do Urugwaju i północnej Argentyny w Ameryce Południowej, do południowych krańców Afryki, obecny jest w Australii (bez jej południowej części) oraz na Wyspie Północnej w Nowej Zelandii[4] (jeden gatunek – Vitex lucens)[11].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Vitex_hypoleuca_Schauer_-_Flickr_-_Alex_Popovkin%2C_Bahia%2C_Brazil_%284%29.jpg/220px-Vitex_hypoleuca_Schauer_-_Flickr_-_Alex_Popovkin%2C_Bahia%2C_Brazil_%284%29.jpg)
- Pokrój
- Drzewa osiągające do ok. 20 m[5] (przy średnicy do 1,5 m[11]), krzewy, czasem płożące[5], rzadziej liany (d. Paravitex)[8]. Młode pędy nagie do gęsto owłosionych[7][4], zwykle czterokanciaste[4]. Starsze pokryte korą gładką lub podłużnie bruzdowaną[4].
- Liście
- Ulistnienie naprzeciwległe (czasem liście wyrastają w okółkach po trzy[8][4]), opadające zimą (w porze suchej) lub zimozielone[4], zwykle ogonkowe[4]. Blaszka liściowa dłoniastozłożona, zazwyczaj z 3–7 listkami (rzadko z pojedynczym listkiem)[8][4]. Listki zwykle na krótkich ogonkach, całobrzegie, karbowane, piłkowane lub klapowane[7][4]. Blaszka liściowa często szarawozielona[5].
- Kwiaty
- Zebrane w kwiatostany wierzchotkowe wyrastające w kątach liści lub szczytowo, czasem tworzące złożone kwiatostany wiechowate[8], zwykle gęste[5]. Kielich zrosłodziałkowy, dzwonkowaty lub rurkowaty, z 3–5 ząbkami na szczycie. Korona biała, żółta, różowa, czerwonawa, niebieska do fioletowej[5][8]. U nasady zrośnięte płatki tworzą prostą lub wygiętą rurkę, zakończoną 5 łatkami, promienistą lub grzbiecistą (dwuwargową)[8]. Gdy korona jest dwuwargowa, górna warga składa się z dwóch łatek, a dolna z trzech, z których środkowa bywa mocno wydłużona[7]. Cztery pręciki są dwusilne (dwa są dłuższe), osadzone są u nasady rurki korony i zwykle z niej wystają[8][7]. Zalążnia złożona z dwóch (czasem czterech) komór, w każdej komorze z dwoma zalążkami. Szyjka słupka pojedyncza, nitkowata, na końcu rozwidlona, z krótkimi ramionami znamion[8][7].
- Owoce
- Mięsiste, kuliste, jajowate lub owalne pestkowce, zawierające cztery pestki z pojedynczymi nasionami[8][7]. U nasady z powiększonym i trwałym kielichem[7].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/PuririFlowers.jpg/220px-PuririFlowers.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/Vitex_rehmannii_1.jpg/220px-Vitex_rehmannii_1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Starr_030731-0052_Vitex_rotundifolia.jpg/220px-Starr_030731-0052_Vitex_rotundifolia.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Vitex_trifolia_at_Kavvaayi_%282%29.jpg/220px-Vitex_trifolia_at_Kavvaayi_%282%29.jpg)
Rodzaj umieszczany był dawniej obrębie rodziny werbenowatych Verbenaceae (głównie z powodu jagodopodobnych, mięsistych owoców)[5][9]. Współcześnie zaliczany jest do podrodziny Viticoideae Briquet in Engler & Prantl (1895) w obrębie rodziny jasnotowatych Lamiaceae[8][2]. Z 10 rodzajów wyróżnianych w obrębie podrodziny[8] cztery (Paravitex, Petitia, Tsoongia, Viticipremna) okazały się być zagnieżdżone w obrębie przedstawicieli rodzaju Vitex i w efekcie zostały do niego zaliczone, a ich nazwy stały się synonimami[6][12]. Ponieważ trzy kolejne rodzaje przeniesione zostały do podrodziny Premnoideae Bo Li, Olmstead & Cantino w podrodzinie Viticoideae jako najbliżej spokrewnione z Vitex zostały rodzaje Pseudocarpidium i Teijsmanniodendron[2].
- Wykaz gatunków[4]
(z uwzględnieniem włączenia tu dawniej wyodrębnianych rodzajów Paravitex, Tsoongia, Viticipremna, ale z wyłączeniem dwóch gatunków z problematycznego rodzaju Petitia)
- Vitex acuminata R.Br.
- Vitex acunae Borhidi & O.Muñiz
- Vitex agelaeifolia Mildbr. ex Piep.
- Vitex agnus-castus L. – niepokalanek pospolity
- Vitex ajugiflora Dop
- Vitex altissima L.f.
- Vitex amaniensis W.Piep.
- Vitex angolensis Gürke
- Vitex aurea Moldenke
- Vitex axillariflora (Merr.) Bramley
- Vitex barorum (Humbert) Callm. & Phillipson
- Vitex befotakensis Moldenke
- Vitex benuensis Engl. ex W.Piep.
- Vitex beraviensis Vatke
- Vitex betsiliensis Humbert
- Vitex bogalensis Wernham
- Vitex bojeri Schauer
- Vitex bracteata Scott Elliot
- Vitex brevilabiata Ducke
- Vitex brevipetiolata Moldenke
- Vitex buchananii Baker ex Gürke
- Vitex burmensis Moldenke
- Vitex caespitosa Exell
- Vitex calothyrsa Sandwith
- Vitex canescens Kurz
- Vitex capitata Vahl
- Vitex carbunculorum W.W.Sm. & Ramaswami
- Vitex cauliflora Moldenke
- Vitex cestroides Baker
- Vitex chrysleriana Moldenke
- Vitex chrysocarpa Planch.
- Vitex chrysomallum Steud.
- Vitex ciliata Pierre ex Pellegr.
- Vitex clementis Britton & P.Wilson
- Vitex cochinchinensis Dop
- Vitex cofassus Reinw. ex Blume
- Vitex collina (Montrouz.) Beauvis.
- Vitex columbiensis Pittier
- Vitex compressa Turcz.
- Vitex congolensis De Wild. & T.Durand
- Vitex cooperi Standl.
- Vitex coursii Moldenke
- Vitex cuspidata Hiern
- Vitex cymosa Bertero ex Spreng.
- Vitex degeneriana Moldenke
- Vitex dinklagei Gürke
- Vitex discoideoglandulosa De Wild.
- Vitex divaricata Sw.
- Vitex diversifolia Kurz ex C.B.Clarke
- Vitex djumaensis De Wild.
- Vitex doniana Sweet
- Vitex duckei Huber
- Vitex duclouxii Dop
- Vitex eberhardtii Dop
- Vitex elakelakensis Moldenke
- Vitex excelsa Moldenke
- Vitex farafanganensis Moldenke
- Vitex ferruginea Schumach. & Thonn.
- Vitex fischeri Gürke
- Vitex flava Ridl.
- Vitex flavens Kunth
- Vitex floridula Duchass. & Walp.
- Vitex froesii Moldenke
- Vitex gabunensis Gürke
- Vitex gamosepala Griff.
- Vitex gardneriana Schauer
- Vitex gaumeri Greenm.
- Vitex gigantea Kunth
- Vitex glabrata R.Br.
- Vitex golungensis Baker
- Vitex grandidiana W.Piep.
- Vitex grandifolia Gürke
- Vitex guanahacabibensis Borhidi
- Vitex guianensis Moldenke
- Vitex harveyana H.Pearson
- Vitex hemsleyi Briq.
- Vitex heptaphylla A.Juss.
- Vitex hirsutissima Baker
- Vitex hispidissima (Seem.) Callm. & Phillipson
- Vitex holoadenon Dop
- Vitex holocalyx Baker
- Vitex humbertii Moldenke
- Vitex humblotiana Callm. & Phillipson
- Vitex hypoleuca Schauer
- Vitex ibarensis Baker
- Vitex impressinervia Mildbr. ex Piep.
- Vitex integrifolia Urb.
- Vitex iraquensis Moldenke
- Vitex klugii Moldenke
- Vitex krukovii Moldenke
- Vitex kwangsiensis C.Pei
- Vitex lanigera Schauer
- Vitex lastellei Moldenke
- Vitex leandrii Moldenke
- Vitex lehmbachii Gürke
- Vitex leucoxylon L.f.
- Vitex lignum-vitae A.Cunn. ex Schauer
- Vitex limonifolia Wall. ex C.B.Clarke
- Vitex lindenii Hook.f.
- Vitex lobata Moldenke
- Vitex lokundjensis W.Piep.
- Vitex longipetiolata Gürke
- Vitex longisepala King & Gamble
- Vitex lowryi Callm., Phillipson & G.E.Schatz
- Vitex lucens Kirk
- Vitex lutea Exell
- Vitex macrofoliola Moldenke
- Vitex madagascariensis Moldenke
- Vitex madiensis Oliv.
- Vitex maranhana Moldenke
- Vitex marquesii W.Piep.
- Vitex martii Moldenke
- Vitex masoalensis G.E.Schatz
- Vitex masoniana Pittier
- Vitex medusicalyx H.J.Lam
- Vitex megapotamica (Spreng.) Moldenke
- Vitex melicopea F.Muell.
- Vitex menabeensis Capuron
- Vitex micrantha Gürke
- Vitex microphylla Moldenke
- Vitex millsii M.R.Hend.
- Vitex milnei W.Piep.
- Vitex mollis Kunth
- Vitex mombassae Vatke
- Vitex mooiensis H.Pearson
- Vitex morogoroensis Walsingham & S.Atkins
- Vitex mossambicensis Gürke
- Vitex negundo L.
- Vitex nlonakensis Engl. ex G.Piep.
- Vitex novae-pommeraniae Warb.
- Vitex obovata E.Mey.
- Vitex orinocensis Kunth
- Vitex oscitans Moldenke
- Vitex oxycuspis Baker
- Vitex pachyclada Baker
- Vitex panshiniana Moldenke
- Vitex parviflora A.Juss.
- Vitex patula E.A.Bruce
- Vitex payos (Lour.) Merr.
- Vitex peduncularis Wall. ex Schauer
- Vitex perrieri Danguy
- Vitex pervillei Baker
- Vitex petersiana Klotzsch
- Vitex phaeotricha Mildbr. ex Piep.
- Vitex phillyreifolia Baker
- Vitex pierreana Dop
- Vitex pierrei Craib
- Vitex pinnata L.
- Vitex polygama Cham.
- Vitex pooara Corbishley
- Vitex praetervisa Borhidi
- Vitex pseudocuspidata Mildbr. ex Piep.
- Vitex pseudolea Rusby
- Vitex pulchra Moldenke
- Vitex pyramidata B.L.Rob.
- Vitex queenslandica (Munir) Bramley
- Vitex quinata (Lour.) F.N.Williams
- Vitex regnelliana Moldenke
- Vitex rehmannii Gürke
- Vitex resinifera Moldenke
- Vitex rivularis Gürke
- Vitex rubra Moldenke
- Vitex rubroaurantiaca De Wild.
- Vitex rufescens A.Juss.
- Vitex sampsonii Hance
- Vitex scabra Wall. ex Schauer
- Vitex scandens Moldenke
- Vitex schaueriana Moldenke
- Vitex schliebenii Moldenke
- Vitex schomburgkiana Schauer
- Vitex schunkei Moldenke
- Vitex seineri Gürke ex Piep.
- Vitex sellowiana Cham.
- Vitex siamica F.N.Williams
- Vitex snethlagiana Huber ex Moldenke
- Vitex sprucei Briq.
- Vitex stahelii Moldenke
- Vitex stellata Moldenke
- Vitex strickeri Vatke & Hildebrandt
- Vitex stylosa Dop
- Vitex teloravina Baker
- Vitex thailandica Bramley
- Vitex thorelii Dop
- Vitex thyrsiflora Baker
- Vitex tomentosa (Munir) Bramley
- Vitex tomentulosa Moldenke
- Vitex trichantha Baker
- Vitex triflora Vahl
- Vitex trifolia L.
- Vitex tripinnata (Lour.) Merr.
- Vitex tristis Scott Elliot
- Vitex turczaninowii Merr.
- Vitex ugogoensis Verdc.
- Vitex umbrosa Sw.
- Vitex uniflora Baker
- Vitex urceolata C.B.Clarke
- Vitex vansteenisii Moldenke
- Vitex vauthieri DC. ex Schauer
- Vitex velutinifolia Munir
- Vitex vestita Wall. ex Walp.
- Vitex villosissima (Moldenke) Callm. & Phillipson
- Vitex vitilevuensis (Munir) Bramley
- Vitex vondrozensis Moldenke
- Vitex waterlotii Danguy
- Vitex wimberleyi Kurz
- Vitex yaundensis Gürke
- Vitex yunnanensis W.W.Sm.
- Vitex zanzibarensis Vatke
- Vitex zenkeri Gürke
- Vitex zeyheri Sond. ex Schauer
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-01-04] (ang.).
- ↑ a b Vitex. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-01-04].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Vitex L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-01-04].
- ↑ a b c d e f g h i Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 401. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b c d e David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 969, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e f g h i j Vitex Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-01-04].
- ↑ a b c d e f g h i j k l K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. VII. Flowering Plants. Dicotyledons. Lamiales. Berlin, Heidelberg: Springer, 2004, s. 195. ISBN 978-3-642-62200-7.
- ↑ a b T.G. Tutin, V.H. Heywood i in.: Flora Europaea. Vol. 3. Cambridge, London, New York, New Rochelle, Melbourne, Sydney: Cambridge University Press, s. 122. ISBN 0-521-08489-X.
- ↑ Vitex L. chastetree. [w:] The PLANTS Database [on-line]. USDA, Agricultural Research Service. [dostęp 2020-01-04].
- ↑ a b Vitex lucens Kirk. [w:] nzflora [on-line]. Landcare Research. [dostęp 2020-01-04].
- ↑ Gemma L.C. Bramley, Félix Forest, Rogier P.J. de Kok. Troublesome tropical mints: re-examining generic limits of Vitex and relations (Lamiaceae) in South East Asia. „Taxon”. 58, 2, s. 500–510, 2009.