Naturalny reaktor jądrowy
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Gabon_Geology_Oklo.svg/300px-Gabon_Geology_Oklo.svg.png)
1. Strefy reaktora jądrowego
2. Piaskowiec
3. Warstwa rudy uranu
4. Granit
Naturalny reaktor jądrowy – złoże rud uranowych, w którym w sposób naturalny doszło do łańcuchowej reakcji jądrowej. Znane są dwa złoża uranu, w których potwierdzono istnienie naturalnych reaktorów jądrowych: w Oklo i Bangombé w Gabonie. Wykryto w nich wiele stref będących w przeszłości miejscem łańcuchowych reakcji jądrowych. Pierwsze naturalne reaktory zostały odkryte przez naukowców z Francuskiej Komisji Energii Atomowej (CEA) w 1972 roku w złożach uranu w pobliżu Oklo. Możliwość istnienia oraz warunki powstania naturalnych reaktorów zostały przewidziane przez Paula Kazuo Kuroda już w roku 1956. Analiza stężeń izotopów promieniotwórczych wskazuje, że reakcje jądrowe zachodzące w złożach uranu przebiegały w podobny sposób jak w reaktorach zbudowanych przez człowieka.
Większość nielotnych produktów rozszczepienia pozostało w pobliżu miejsca reakcji przez kolejne 2 mld lat[1]. Badania nad rozprzestrzenianiem promieniotwórczych izotopów wokół naturalnych reaktorów jądrowych pozwalają na analizę potencjalnych, negatywnych skutków składowania radioaktywnych odpadów z elektrowni jądrowych oraz określenie warunków, w jakich nie dochodzi do rozprzestrzeniania izotopów promieniotwórczych.
Geneza
[edytuj | edytuj kod]Powstanie naturalnych reaktorów jądrowych było możliwe dzięki wykształceniu, w wyniku ewolucji, organizmów eukariotycznych. Organizmy te przeprowadzały fotosyntezę tlenową obniżając jednocześnie stężenie CO2 w atmosferze ziemskiej. Wzrost stężenia tlenu prowadził do powstawania związków uranu z większą ilością tlenu. Takie związki są dobrze rozpuszczalne w wodzie, dzięki czemu mógł zachodzić proces powstawania bogatych w uran osadów. Ciężkie cząsteczki związków uranu dość szybko osadzały się na dnie wolno płynącej pradawnej rzeki. Osady denne zostały wzbogacone do zawartości uranu 0,5% i z czasem pokryte warstwą 4 km piasku. Wysokie ciśnienie (100 MPa) doprowadziło do powstawania szczelin, do których wody podziemne przenosiły związki uranu. W szczelinach skał ruda uranu została wzbogacona do 20–60%. Było to wystarczające stężenie, do rozpoczęcia łańcuchowej reakcji jądrowej.
Działanie reaktorów Oklo
[edytuj | edytuj kod]„Zjawisko Oklo” zostało odkryte w 1972 roku przez laboratorium w zakładzie wzbogacania uranu Pierrelatte we Francji. Rutynowe analizy próbki naturalnego uranu wykazały niewielki, ale nienormalny niedobór uranu 235 (235U). Normalna zawartość235U wynosi 0,7202%, podczas gdy próbka ta zawierała tylko 0,7171%. Różnica ta musiała być wyjaśniona, więc CEA rozpoczęła badanie próbek ze wszystkich kopalń obsługiwanych we Francji, Gabonie i Nigrze przez CEA na wszystkich etapach przetwarzania rudy i oczyszczania uranu.
W przypadku analiz zawartości uranu i 235U, dział produkcji CEA polega na laboratorium analitycznym w zakładzie Pierrelatte oraz na centralnym laboratorium analitycznym i kontrolnym CEA w ośrodku Cadarache CEA, kierowanym przez Michèle Neuilly, gdzie Jean François Dozol jest odpowiedzialny za analizy spektrometrii masowej[2].
Analizy przeprowadzone w Pierrelatte i Cadarache wykazały, że uraniany magnezu z Gabonu miały zawsze deficyt 235U. 7 lipca 1972 r. naukowcy z CEA Cadarache odkryli anomalię w rudzie uranu z Oklo w Gabonie. Zawartość 235U była znacznie mniejsza zwykle obserwowana. Analizy izotopowe zidentyfikowały źródło zubożenia 235U, pochodził on z rudy Oklo wydobywanej przez COMUF. Następnie przeprowadzono systematyczne analizy w laboratoriach Cadarache i Pierrelatte (pomiary zawartości uranu, pomiary składu izotopowego). Na próbkach z Oklo analitycy Cadarache stwierdzili niedobór 235U w uranianie magnezytu z zakładu Mounana (235U = 0,625%) i jeszcze większy niedobór w uranianie magnezytu (Oklo M) (235U = 0,440%): rudy Oklo 310 i 311 mają zawartość uranu odpowiednio 12% i 46% oraz zawartość 235U 0,592% i 0,625%[3].
W tym kontekście J. F. Dozol podjął inicjatywę analizy próbek uranianu magnezu i rudy z Oklo na spektrometrze mas ze źródłem iskrowym AEI MS 702 (SMSE).
Zaletą SMSE jest jego zdolność do wytwarzania znacznych ilości jonów ze wszystkich pierwiastków obecnych w elektrodach. Elektrody, między którymi generowana jest iskra, muszą być przewodzące (aby to osiągnąć, próbki Oklo zostały zmieszane ze srebrem o wysokiej czystości). Wszystkie izotopy w próbce, od litu do uranu, są nanoszone na płytkę fotograficzną (patrz zdjęcie płytki poniżej). Badając płytkę, J.F. Dozol zauważył w szczególności dla rudy Oklo 311 o bardzo wysokiej zawartości uranu: pierwiastki obecne w znacznych ilościach w okolicach mas 85-105 i 130-150, które odpowiadają dwóm wypukłościom w wydajności rozszczepienia 235U;
![Płytka fotograficzna uzyskana dla próbki OKLO 311 w wyniku analizy iskrowej spektrometrii masowej, ujawniająca wszystkie izotopy obecne w próbce.](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Plaque_spectro_de_masse_OKLO_311.jpg/220px-Plaque_spectro_de_masse_OKLO_311.jpg)
ostatnie lantanowce (od holmu do lutetu) nie są wykrywane (powyżej masy 166). W naturze występują wszystkie 14 lantanowców; w paliwie jądrowym, po przejściu reakcji rozszczepienia, izotopy ostatnich lantanowców nie są wykrywane[4].
Następnym krokiem była analiza izotopowa niektórych pierwiastków na spektrometrze masowym termionizacji po chemicznym oddzieleniu neodymu i samaru. Z pierwszych analiz uranianu Oklo M i rudy Oklo 311 wynika, że skład izotopowy neodymu i samaru jest znacznie bliższy temu, który można znaleźć w zużytym paliwie jądrowym niż w naturalnym pierwiastku. Wykrycie izotopów 142Nd i 144Sm, które nie powstały w wyniku rozszczepienia, wskazuje, że pierwiastki te są również obecne w stanie naturalnym, od którego można odjąć ich wkład.
Wyniki te zostały przekazane Jean Claude Nimal, naukowcowi zajmującemu się neutronami w CEA Saclay, który oszacował strumień neutronów otrzymany przez analizowaną próbkę na podstawie deficytu 235U. Umożliwiło to oszacowanie wychwytu neutronów przez izotopy 143Nd i 145Nd, co doprowadziło do powstania odpowiednio 144Nd i 146Nd. Ten nadmiar należy odjąć, aby uzyskać wydajność rozszczepienia 235U. Można zauważyć (patrz tabela poniżej), że istnieje zgodność między wydajnością rozszczepienia (M) a wynikami skorygowanymi (C) dla obecności naturalnego neodymu i wyc.[5]
Izotopy neodymu | 143 | 144 | 145 | 146 | 148 | 150 |
C/M | 0,99 | 1,00 | 1,00 | 1,01 | 0,98 | 1,06 |
Jak działają reaktory
[edytuj | edytuj kod]Naturalny reaktor jądrowy powstaje, gdy złoże rudy bogatej w uran zostanie zalane wodą: wodór zawarty w wodzie działa wówczas jako moderator neutronów, przekształcając promieniowanie „szybkich neutronów” w „wolne neutrony”, a tym samym zwiększając prawdopodobieństwo ich pochłonięcia przez atomy 235U i dając początek rozszczepieniu (zwiększona reaktywność). W ten sposób rozpoczyna się łańcuchowa reakcja rozszczepienia jądrowego. Gdy reakcja nasila się, zwiększając temperaturę, woda paruje i ucieka, spowalniając reakcję (więcej szybkich neutronów i mniej wolnych), zapobiegając wyczerpaniu się pary w reaktorze. Gdy temperatura spadnie, woda wraca do reaktora, a reakcja ponownie wzrasta, i tak dalej.
W Oklo reakcja trwała przez kilkaset tysięcy lat (między 150 000 a 850 000 lat)[6]. Rozszczepienie uranu wytwarza pięć izotopów ksenonu, które pomimo ich lotnego charakteru zostały znalezione w pozostałościach reaktorów, na różnych poziomach stężenia; sugeruje to, że tempo reakcji było cykliczne (patrz wyjaśnienie powyżej). W oparciu o stężenia, okres ten wynosiłby około dwóch i pół godziny.
Szacuje się, że te naturalne reaktory zużywały około sześciu ton 235U i działały z mocą około 100 kW, wytwarzając strefy rozgrzane do kilkuset °C.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ F. Gauthier-Lafaye, Holliger, P.; Blanc, P.-L. Natural fission reactors in the Franceville Basin, Gabon: a review of the conditions and results of a „critical event” in a geologic system. „Geochimica et Cosmochimica Acta”. 60 (25), s. 4831–4852, 1996. DOI: 10.1016/S0016-7037(96)00245-1. Bibcode: 1996GeCoA..60.4831G. (ang.).
- ↑ Roger Naudet , Le phénoméne d’Oklo, Agence internationale de l’énergie atomique .
- ↑ Jean François Dozol , Isotopic analysis of the rare earths contained in the Oklo ores, 1975 .
- ↑ Jean François Dozol , From routine sample measurements in CEA to the Oklo phenomenon, „Radiation Protection Dosimetry”, 199 (18), 2 listopada 2023, s. 2258–2261, ISSN 0144-8420, ISSN 1742-3406 .
- ↑ Jean Claude Nimal , Historical simulations of Oklo cores., 2023 .
- ↑ Lena Zetterstroem , Geology of Oklo, „A review and critical evaluation of literature”, 32, Oklo: INIS, październik 2000, s. 37, ISSN 1404-0344 .