Konrad Gesner
![]() Konrad Gesner. Portret z 1564 roku. | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
13 grudnia 1565 |
Zawód, zajęcie |
lekarz, wydawca |
Konrad Gesner (także Conrad Gessner, Conrad Geßner, Conrad von Gesner, Conradus Gesnerus) (ur. 26 marca 1516 w Zurychu, zmarł 13 grudnia 1565 r. tamże) – szwajcarski bibliograf, bibliofil, lekarz, pisarz, przyrodnik, filolog, lingwista, leksykograf, leksykolog, wydawca i komentator wielu dzieł starożytnych i współczesnych z różnych dziedzin wiedzy. Znawca bibliotek starożytnych, średniowiecznych i renesansowych. Wszechstronny encyklopedyczny umysł epoki renesansowego humanizmu. Pozostawił po sobie cenny dorobek naukowy.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Gesner urodził się w wielodzietnej rodzinie skromnego garbarza i kuśnierza, choć pochodził ze znaczącego w Szwajcarii rodu Gesnerów[1]. Wcześnie osierocony, wychowywany był przez swego wuja, który zaszczepił chłopcu zamiłowanie do książek i przyrody. Dzięki niewielkiemu stypendium mógł uczęszczać do miejscowej szkoły, w której m.in. nauczył się łaciny. Uczył się też w Bazylei i Strasburgu. Studiował medycynę w Paryżu i Montpellier. Do czasu uzyskania w 1541 r. tytułu doktora nauk medycznych uczył w szkołach w Zurychu i Lozannie. Ostatecznie w 1557 r. uzyskał stanowisko profesora historii naturalnej w szkole przy katedrze Grossmünster w Zurychu i został mianowany oficjalnym medykiem miejskim. Zwłaszcza dochody z tej ostatniej funkcji pozwoliły mu poświęcać więcej czasu na prowadzenie działalności naukowej, wydawniczej i bibliograficznej. Zmarł na dżumę, walcząc jako lekarz z jej epidemią w Zurychu[2].
W oparciu o jego dzieła, korespondencję i opinie jemu współczesnych można przedstawić sobie Gesnera jako człowieka uczciwego, usłużnego i towarzyskiego, obdarzonego miłą powierzchownością. Charakteryzował się wyjątkowo szeroką wiedzą, trzeźwością umysłu, cierpliwością w pracy i konsekwencją. Przy tym był wyjątkowo czuły na piękno przyrody, czego bezpośrednie dowody znajdziemy m.in. w jego listach. Posiadał dar obserwacji natury i wiele zdolności plastycznych, przydatnych w jego pracach przyrodniczych. Był poliglotą i typowym przykładem XVI-wiecznego humanisty, potrafiącego doskonale łączyć różne zainteresowania i odnosić sukcesy w wielu dziedzinach wiedzy.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Conrad_Gesner_-_Quadrupedibus.jpg/200px-Conrad_Gesner_-_Quadrupedibus.jpg)
Gesner miał charakter zarazem encyklopedysty i bibliografa, dążącego do systematyzowania, katalogowania i udostępniania aktualnego stanu wiedzy i dzieł, w których jest ona zawarta. Opracował Historia animalum (Historia zwierząt) – potężne dzieło w pięciu tomach in-folio, liczące 3500 stron i blisko 1000 ilustracji, opublikowane w latach 1551–1587 (ostatni tom wyszedł 22 lata po jego śmierci). Ze względu na to, że systematyka zwierząt była wówczas jeszcze słabo zaawansowana, poszczególne gatunki autor przedstawił w porządku alfabetycznym według ich nazw. Jego następcy uznali Historię za najbardziej znaczące dzieło z zakresu zoologii, jakie kiedykolwiek przedtem zostało stworzone. Przez ponad 200 lat stanowiło podstawowe źródło wiedzy na temat świata zwierząt. Z tego powodu Gesner nazywany bywał szwajcarskim Pliniuszem.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Conrad_Gesner_-_Conradi_Gesneri_Historia_plantarum_Walderbeere.jpg/200px-Conrad_Gesner_-_Conradi_Gesneri_Historia_plantarum_Walderbeere.jpg)
Zainteresowania botaniczne Gesnera wiązały się początkowo – jak u większości ówczesnych naturalistów – z zastosowaniami leczniczymi roślin. Wkrótce jednak z herbarzysty (czyli zielarza) przeistoczył się w botanika par excellence, a jego zainteresowania skierowały się na niedalekie Alpy. Podejmował wycieczki w góry, podczas których obserwował alpejską florę. W 1555 r. odbył z przyjaciółmi wycieczkę w masyw Pilatusa, górujący od zachodu nad Jeziorem Czterech Kantonów i z racji związanego z nim przesądu praktycznie nieodwiedzany. W wydanej później książce pt. Descriptio Montis Fracti opisał ponad 40 gatunków roślin alpejskich, zauważając jednocześnie zmienność zbiorowisk roślinnych wraz ze zmianą wysokości n.p.m., występowanie w górach pięter roślinnych oraz wpływ wysokości na skracanie okresu wegetacyjnego roślin.
W 1558 r. odbył wycieczki na Stockhorn i na Niesen w Berner Oberland, a w 1559 – na szczyt Calanda. Prowadził ożywioną korespondencję z szeregiem innych przyrodników, dostarczających mu obserwacji botanicznych z różnych rejonów Alp: Benedyktem Aretiusem z Berna, Johannem Fabriciusem Montanusem z Chur w Gryzonii, Fridolinem Brunnerem z Glarus i Kasprem Ambühlem z Sion. W 1561 r. opublikował nomenklatury roślin, zestawione przez Aretiusa i Montanusa, jako aneks do wydanego dzieła Valeriusa Cordusa. Działalność uczonego na polu nauk przyrodniczych inspirowała i mobilizowała do dalszych prac wielu innych autorów, z którymi Gesner utrzymywał ożywioną korespondencję, zwłaszcza Ulissesa Aldrovandiego. Stanowiła ona jeden z ważniejszych etapów w dziejach nowoczesnej nauki europejskiej. Hermann Boerhaave nazwał Gesnera geniuszem erudycji (monstrum eruditionis), a Joseph Pitton de Tournefort uznał go w ogóle za ojca nowożytnych nauk przyrodniczych.
Bibliotheca Universalis
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Gesner przez niektórych nazywany jest „ojcem bibliografii” lub „ojcem bibliografii uniwersalnej”. Po stu latach od wynalezienia druku opracował on pierwszą bibliografię uniwersalną pod tytułem Bibliotheca Universalis, która stała się jednym z jego największych osiągnięć. Bibliografia ta była zjawiskiem zupełnie nowym i niezmiernie doniosłym w piśmiennictwie światowym. Wydano ją w 1545 roku w Zurychu. Bibliotheca obejmuje dzieła wszystkich pisarzy, wszystkich narodowości, od początków znanego piśmiennictwa do dnia wydania. Zawiera około 15 000 pozycji (3000 autorów) ułożonych w porządku alfabetycznym według imion autorów. Dodatkowo zamieszony jest tam alfabetyczny indeks nazwisk i przydomków (cognomina). W latach 1548–1555 uzupełniona została 3 tomami.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Birkenmajer Aleksander red. nacz.: Encyklopedia wiedzy o książce. Wrocław 1971.
- Gertsmann Zygmunt: „Polonica w pierwszej nowoczesnej bibliografii powszechnej Konrada Gesnera (1545)”. Rocznik historyczno-literacki oddziału PAN w Krakowie T. 1 1963, s 5-52.
- Głombiowski Karol, Świderski Bolesław, Więckowska Helena kom. red.: Encyklopedia współczesnego bibliotekarstwa polskiego. Wrocław 1976.
- Korpała Józef: Dzieje bibliografii w Polsce. Warszawa 1969
- Korpała Józef: Krótka historia bibliografii polskiej. Wrocław 1986.
- Wilfried Kettler: Untersuchungen zur fruhneuhochdeutschen Lexikographie in der Schweiz und im Elsass. Strukturen, Typen, Quellen und Wirkungen von Wörterbüchern am Beginn der Neuzeit. Berlin etc.: Peter Lang, 2008 IBN 978-3-03911-430-6, s. 671-776.
- Stanisław Prędota: Mehrsprachige Wörterbücher des 16. bis 18. Jahrhunderts mit einem niederländischen und polnischen Teil. Frankfurt/M.: Peter Lang, 2004. ISBN 0940-421X.
- ISNI: 0000000121318163
- VIAF: 49226033
- LCCN: n50016525
- GND: 118694413
- NDL: 00620726
- LIBRIS: dbqswxsx0tqr6d2
- BnF: 11904766p
- SUDOC: 026889560
- SBN: BVEV017370
- NLA: 35120905
- NKC: jn20000720083
- DBNL: gesn001
- BNE: XX4578703
- NTA: 068791089
- BIBSYS: 90329575
- CiNii: DA02142902
- Open Library: OL485044A
- PLWABN: 9810689726805606, 9810678399505606
- NUKAT: n2003092812
- J9U: 987007261774205171
- PTBNP: 32508, 1689225
- CANTIC: a10988853
- LNB: 000175909
- NSK: 000090070
- CONOR: 160770147
- BNC: 000185852
- ΕΒΕ: 173481
- BLBNB: 000183194
- LIH: LNB:BLkR;=Bh, LNB:CrS6;=Bk
- RISM: people/41008609