Kalendarium historii Łodzi (do 1820)
Kalendarium historii Łodzi (do roku 1820) – chronologiczne zestawienie wydarzeń z historii miasta, m.in. administracyjnych, gospodarczych, społecznych i urbanistycznych, ukazujących przemiany, jakie dokonały się w okresie od zarania dziejów obszaru zajmowanego obecnie przez miasto do czasu podjęcia pierwszych decyzji o przekształceniu Łodzi z rolniczego miasteczka w ośrodek przemysłowy.
Legenda
[edytuj | edytuj kod]Kategorie wydarzeń: (więcej)
(A) administracyjne
(D) dramatyczne (m.in. katastrofy, kataklizmy, wojny, zbrodnie, zgony)
(E) związane z edukacją i oświatą
(G) gospodarcze
(H) związane z handlem i gastronomią
(L) związane ze społecznością lokalną (np. spisy ludności, zloty, uroczystości, manifestacje)
(R) religijne
(U) urbanistyczne
(Z) związane z zielenią miejską (parki, lasy, ogrody, cmentarze)
Łódź rolnicza (do roku 1820)
[edytuj | edytuj kod]Kalendarium obejmuje wydarzenia z obszaru zajmowanego obecnie przez Łódź od czasów prehistorycznych do roku 1820, w którym zapadły pierwsze decyzje o istotnym znaczeniu dla dalszego rozwoju miasta – o przekształceniu dotychczas istniejącego przez blisko cztery wieki rolniczego miasteczka w ośrodek przemysłu włókienniczego.
„Czterowiekowy okres rozwoju Łodzi od chwili jej powstania aż po 1820 r. – to okres skromnej wegetacji małego miasteczka, zagubionego na peryferiach życia gospodarczego kraju. W sytuacji, gdy ani rzemiosło, ani handel, ani inne przygodne zajęcia nie były w stanie zapewnić środków do życia, podstawowym źródłem utrzymania jego mieszkańców stać się musiało rolnictwo. Fakt ten w pełni uzasadnia określenie przedprzemysłowego okresu dziejów Łodzi mianem okresu Łodzi rolniczej”[1].
Do XI w.
[edytuj | edytuj kod]- najstarsze ślady pobytu człowieka na obszarze współczesnej Łodzi (z okresu mezolitu, 8000–4500 p.n.e.); pozostałości z tej epoki to znalezione na Zdrowiu i w Rudzie Pabianickiej drobne narzędzia i półsurowce z krzemienia[2];
- dotarcie pierwszych fal osadniczych (w środkowym okresie neolitu, 3500–2600 p.n.e.), reprezentujących kulturę pucharów lejkowatych, której charakterystyczną cechą były naczynia tego typu[3];
- pojawienie się (w późnym okresie neolitu, 2600–1800 p.n.e.) przedstawicieli kultury ceramiki grzebykowo-dołkowej, a następnie ceramiki sznurowej[3];
- pojawienie się (we wczesnym i późnym okresie brązu, 1800–1200 p.n.e.) kultury trzcinieckiej, a następnie (1300–300 p.n.e.) łużyckiej, odznaczającej się wysokim poziomem życia gospodarczego i społecznego; na obszarze Łodzi znaleziono pozostałości kultury łużyckiej, m.in. w Brusie, Nowym i Starym Złotnie, Marysinie, Rudzie Pabianickiej, Teofilowie i Zdrowiu[3];
- rozwinęły się (od wczesnego okresu żelaza) kultury wschodniopomorska i grobów kloszowych, które do końca średniego okresu lateńskiego (ok. 125 p.n.e.) uległy asymilacji; po raz pierwszy na ziemiach Polski Środkowej pojawiły się wtedy monety (najstarsza znaleziona moneta na terytorium Łodzi, pochodząca z 96–98 r. n.e., to denar srebrny cesarza rzymskiego – Nerwy); pozostałości to cmentarzysko na Radogoszczu oraz resztki osad w Chocianowicach i Rudzie Pabianickiej[4];
- rozwinęła się kultura przeworska (do ok. 375 r. n.e.); kulturę tę reprezentują na terytorium Łodzi m.in. pozostałości po osadzie w Rudzie Pabianickiej i cmentarzyska z Marysina, Retkini i Rudy Pabianickiej[4];
- początek epoki feudalizmu (pod koniec VI w. n.e.), nazywanego wczesnym średniowieczem; najstarszym zabytkiem z tego okresu są fragmenty naczynia z VII–VIII w. znalezione na Julianowie; z następnych stuleci tego okresu pochodzą podobne znaleziska z Chocianowic, Rudy Pabianickiej, Radogoszcza, Stoków i Zdrowia; w Rudzie znaleziono ponadto srebrny denar z XI w., tzw. krzyżówkę[5].
- Obszar dzisiejszej Łodzi przed X w. znajdował się w całości na terytorium państwa plemiennego, którego głównym grodem była Łęczyca; za pierwszych Piastów część obszaru dzisiejszej Łodzi położona na północ od Neru należała do kasztelanii łęczyckiej, natomiast ta położona na południe – do sieradzkiej[6];
XI–XIV w.
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/Chapels_Lagiew-forest_fc07.jpg/180px-Chapels_Lagiew-forest_fc07.jpg)
(zima 2011)
- (A) powstanie najstarszych wsi na obszarze obecnego miasta Łodzi, m.in. osady służebnej Łagiewniki, wsi Radogoszcz, Chocianowice i wsi parafialnej Mileszki[7]; wieś Łodzia (Lodzia, Lodza)[b] powstała przy komorze celnej[c], w miejscu gdzie handlowy szlak piotrkowsko-łęczycki przecinał rzeczkę, później nazwaną Łódką (Łodzia najprawdopodobniej istniała już w pierwszej połowie XII w., początkowo będąc własnością monarszą, a przed 1332 przechodząc w posiadanie biskupstwa włocławskiego)[8][9];
- Wieś Łódź znalazła się w nowo utworzonej kasztelanii brzezińskiej księstwa łęczyckiego, kasztelania ta została wydzielona z obszaru kasztelanii łęczyckiej w I połowie XIV wieku w czasach Władysława Łokietka (pierwsza wzmianka o kasztelanii brzezińskiej pochodzi z 1332 r.)[10]; księstwo łęczyckie stało się częścią Zjednoczonego Królestwa Polskiego jako województwo łęczyckie w 1352 r.[11]; II połowie XIV w. wieś Łódź znalazła się w powiecie brzezińskim województwa łęczyckiego;
- W okresie od XIV-XVIII w. większość obszaru dzisiejszej Łodzi znajdowała się w powiecie brzezińskim województwa łęczyckiego, północno-zachodnie części miasta (Bałuty, Radogoszcz czy Teofilów) w powiecie łęczyckim województwa łęczyckiego, a niewielki południowo-zachodni obszar Łodzi na lewym brzegu Neru (zawierający części miasta: Ruda Pabianicka, Chocianowice i Łaskowice) w powiecie szadkowskim województwa sieradzkiego[12][13];
1242
[edytuj | edytuj kod]- pierwsza wzmianka źródłowa o wsi Radogoszcz[d] [14];
1332
[edytuj | edytuj kod]- pierwsze zachowane wzmianki o wsi Łodzi[e]; 6 września książę łęczycki Władysław (bratanek króla Władysława Łokietka) nadał immunitet dobrom biskupów kujawskich z siedzibą we Włocławku, a wśród nich Łodzi; książę zwolnił kilkanaście wsi i ich ludność od wszelkich opłat, podatków, posług, powinności i innych ciężarów oraz od sądownictwa książęcego (odtąd miały one odpowiadać sądownie jedynie przed biskupem, lub jego sołtysami i włodarzami, i względem niego ponosić wszelkie opłaty). Pozwolenie przeniesienia ich na prawo niemieckie lub polskie[8];
1350
[edytuj | edytuj kod]1370
[edytuj | edytuj kod]- (R) budowa pierwszego, drewnianego rzymskokatolickiego kościoła, który ufundował właściciel Łodzi – biskup Zbylut Gołańczewski (lub Zbylut Gołańczyński, także Zbilut Galanczewski); świątynię ulokowano prawdopodobnie po zachodniej stronie traktu piotrkowskiego, w okolicy dzisiejszego skrzyżowania ulic Zachodniej i Lutomierskiej[f]; w tym samym czasie (między 1364 a 1371 r.) arcybiskup gnieźnieński Jarosław z Bogorii i Skotnik erygował pierwszą parafię na terenie Łodzi (pierwszym jej proboszczem został ks. Piotr Śliwka), która aż do 1885 r. była jedyną w Łodzi (zobacz »); różne klęski, pożary i najazdy spadające na miasto przyczyniły się do upadku i zaniedbania pierwszej świątyni; w latach 1765–68 z fundacji biskupa kujawskiego Antoniego Ostrowskiego wybudowano w pobliżu nowy, trzy razy większy, kościół, na tzw. Górkach Plebańskich (ob. plac Kościelny)[15][16];
1381
[edytuj | edytuj kod]1387
[edytuj | edytuj kod]- (A) przeniesienie Łodzi i Widzewa przez biskupa włocławskiego Jana Kropidło na prawo niemieckie (średzkie) i ustanowienie sołectwa (obie osady należały do dóbr biskupstwa włocławskiego i w dokumentach oraz innych źródłach przeważnie traktowano je łącznie); stosowną umowę w tej sprawie biskup zawarł z sołtysem Janem vel Januszem Piotrowicem. Sołtys i jego następcy otrzymali po dwa łany ziemi w Łodzi i Widzewie (wolne od wszelkich opłat i powinności), uprawnienia związane z sądownictwem (m.in. przyznano im ⅓ dochodów z kar sądowych oraz w całości tzw. przysiężne) oraz prawo wybudowania własnego młyna w Widzewie[8];
1390
[edytuj | edytuj kod]1398
[edytuj | edytuj kod]- pierwsze wzmianki źródłowe o wsiach Retkinia, Chocianowice oraz Ruda Chocianowicka (nazwana później Rudą Pabianicką)[d][14];
1399
[edytuj | edytuj kod]- pierwsza wzmianka źródłowa o wsi Chojny Duże[d][14];
1410
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Rzeka_%C5%81%C3%B3dka_w_Parku_Ocala%C5%82ych.jpg/180px-Rzeka_%C5%81%C3%B3dka_w_Parku_Ocala%C5%82ych.jpg)
- utworzenie (ok. 1410 r.) osady Ostroga, położonej naprzeciw wsi Łodzia, przy kościele, po północnej stronie rzeki Ostroga (obecnie zwanej Łódką). Osada powstała prawdopodobnie samorzutnie, w celu obsługi oddziałów wojskowych zmierzających na punkt zborny do Wolborza (okazją do tego mogło być ożywienie starego szlaku wojennego z Łęczycy przez Zgierz do Wolborza, którym – w związku z czterokrotnym w latach 1410–22 wyznaczeniem tego ostatniego miasta przez króla Władysława Jagiełłę na punkt zborny dla wojsk wyruszających przeciwko Krzyżakom – przeciągały liczne poczty wojskowe i cywilne z Wielkopolski, Kujaw i północno-zachodniej części Łęczyckiego). W 1414 r. podniesiona do rangi miasta kościelnego (vel duchownego, będącego własnością biskupów kujawskich[18])[16][19][20];
1411
[edytuj | edytuj kod]- pierwsze wzmianki źródłowe o wsiach Rokicie oraz Lipinki vel Lipiny (ta ostatnia opustoszała w XVII w. na skutek wojen, a na jej miejscu powstała w XIX w. Kolonia Antoniew)[d][21];
1413
[edytuj | edytuj kod]1414
[edytuj | edytuj kod]- (A) wydanie (15 maja) przez kapitułę włocławską przywileju lokacyjnego, uznającego mieszkańców osady Ostroga za mieszczan (postanowienie miało moc obowiązującą w zakresie spraw gospodarczych i prawno-społecznych, określających uposażenie, uprawnienia, powinności i posługi mieszkańców). W dokumencie podano, że miasto miało zostać założone w obrębie wsi Łodzi, przy drodze z Łęczycy do Krakowa, nad rzeką Ostrogą (od XIX w. zwaną Łódką) i od niej przyjąć nazwę[g] (ostatecznie projektowana, a niebędąca widocznie w użyciu nazwa nie przyjęła się i w dokumencie lokacyjnym z 1423 r. nowa osada zwana już była Łodzią[20][22]; dotychczasową osadę macierzystą przekształcono w folwark biskupi i zaczęto ją nazywać Łodzią-wsią, a od XVI w. Starą Łodzią lub Starą Wsią[16][23]). Zabudowa nowo założonego osiedla skupiała się wokół dzisiejszego Starego Rynku i pl. Kościelnego, około pół kilometra na północny zachód od wsi Łodzi (obszar ten był jednak zasiedlony już przed 1414 r.)[24];
- (G) najstarsza wzmianka w dokumencie o rzemiośle łódzkim, który wymienia: sukienników, krawców, szewców, piekarzy, rzeźników, kowali i ogólnie „innych” (był to akt o charakterze normatywnym, mówiący o opłatach, które będą pobierane od wymienionych rzemieślników, co nie świadczy by wszyscy z nich byli tutaj reprezentowani)[25];
1423
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Wladyslaw_Jagiello.jpg/180px-Wladyslaw_Jagiello.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Tablica_nadanie_praw_miejskich_Lodz.jpg/180px-Tablica_nadanie_praw_miejskich_Lodz.jpg)
575. rocznicę nadania Łodzi praw miejskich
- (A) zwrócenie się przez biskupa włocławskiego Jana Pellę do króla z prośbą o przywilej monarszy i uznanie osady Ostroga/Łodzia za miasto pod względem prawno-ustrojowym[26];
- (A) (H) nadanie Łodzi (29 lipca) praw miejskich przez króla Władysława Jagiełłę[h] w Przedborzu nad Pilicą; przywilej lokacyjny zawierał postanowienia dotyczące przekształcenia Łodzi w miasto, spraw ustrojowo-sądowych oraz uprawnień targowych (pozwolenie na organizację targów we środy i dwóch jarmarków rocznie[i]). Miasto pod względem prawnym miało wzorować się na stolicy województwa – Łęczycy, więc zostało przeniesione z prawa polskiego na niemieckie (magdeburskie)[24];
1424
[edytuj | edytuj kod]- (A) wydanie przez biskupa włocławskiego Jana Pellę nowego dokumentu – nawiązującego do ustaleń z 1414 r. – regulującego obowiązki, uprawnienia i uposażenie mieszkańców Łodzi[26];
1428
[edytuj | edytuj kod]- (G) najwcześniejsza wzmianka o młynie plebańskim postawionym na rzece Jasień, zwanym później Księżym Młynem[27]; wodę na potrzeby młyna zatrzymano groblą i spiętrzono tworząc staw młyński; po grobli biegła droga, która czterysta lat później stała się ulicą Przędzalnianą[28];
1430
[edytuj | edytuj kod]1433
[edytuj | edytuj kod]- (A) wydanie dla miasta Łodzi przez króla Władysława Jagiełłę tzw. przywileju renowacyjnego (odnowienie praw miejskich); król przeniósł powtórnie Łódź, wraz z wsiami należącymi do niej, z prawa polskiego na niemieckie zwane magdeburskim, a wójta, mieszczan i chłopów tam zamieszkujących uwolnił od jurysdykcji urzędników ziemskich (odtąd we wszystkich sprawach sądowych mieszczanie mieli odpowiadać przed swoim wójtem, chłopi przed sołtysami, a wójt i sołtysi przed biskupem i jego urzędnikami, albo przed królem); końcowe postanowienia dotyczyły uprawnień targowych (zmiana dnia targowego ze środy na sobotę)[29];
1459
[edytuj | edytuj kod]- (D) wyekwipowanie i wysłanie jednego zbrojnego na wyprawę przeciwko Krzyżakom, organizowaną w ramach wojny między zakonem niemieckim a Koroną Królestwa Polskiego[30];
1470
[edytuj | edytuj kod]- (A) objęcie urzędu burmistrza Łodzi przez Jana Dąbrowskiego; był on pierwszym znanym z imienia i nazwiska burmistrzem Łodzi; funkcję pełnił do 1480 r. i ponownie w latach 1489–1503[31];
1471
[edytuj | edytuj kod]- (A) rozpoczęcie prowadzenia pierwszej księgi miejskiej; wciągnięto do niej także parę zapisek z lat wcześniejszych (najstarsza z nich pochodzi z 1440 r.)[32];
1484
[edytuj | edytuj kod]- pierwsza wzmianka źródłowa o wsi Wola Mieczkowa, którą pod koniec XVIII w. zaczęto nazywać Sikawą[d][33];
1486
[edytuj | edytuj kod]- (E) wstąpienie pierwszego łodzianina – Bartłomieja, syna Jana – na Akademię Krakowską; z lat 1486–1564 znane są nazwiska pięciu łodzian studiujących w Krakowie, a z całego XVI w. łącznie szesnastu łodzian (trzech spośród nich zostało profesorami, a dwóch – Paweł i Piotr Rożkowicze – objęło wysokie stanowiska)[34][35];
1487
[edytuj | edytuj kod]- (V) wizyta w Łodzi (5 kwietnia) króla Kazimierza Jagiellończyka w drodze powrotnej ze zjazdu szlachty w Kłodawie[35];
1491
[edytuj | edytuj kod]- (R) budowa (w 1491 lub 1492 r.) – we wsi Chojny Duże[d] – drewnianego rzymskokatolickiego kościoła pw. św. Wojciecha, na prawach kościoła filialnego pod zwierzchnictwem parafii św. Doroty w Mileszkach; kościół ufundował Stanisław Chojeński herbu Jastrzębiec; w XVII w. przebudowany (lub rozebrany i zbudowany od nowa) dzięki hojności obywatela krakowskiego Jana Mulinowicza; w 1927 r. – po wybudowaniu nowej murowanej świątyni – przeniesiony na ul. Pomorską (rozebrany w 1961 r.)[36][37];
1496
[edytuj | edytuj kod]- (A) (H) potwierdzenie przez króla Jana Olbrachta przywilejów królewskich dla Łodzi na odbywanie w roku dwóch jarmarków i co tydzień targów[38]; zmiana dnia targowego z soboty na wtorek[30];
- pierwsza wzmianka źródłowa o wsi Złotno[d][33];
1534
[edytuj | edytuj kod]- (L) pierwszy spis ludności wykazał 71 domów, 6 placów lub domów opustoszałych i 3 karczmy; spośród mieszkańców co najmniej 6 było rzemieślnikami[39];
1535
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Lodz1577.jpg/180px-Lodz1577.jpg)
(Sigillum opidi Lodzia 1577)
- (A) najstarsza znana pieczęć miejska na dokumencie (najprawdopodobniej używana od połowy XV w.); w 1577 r. zaczęto posługiwać się nowym tłokiem (na ilustracji), który służył do początku XIX w.[40];
1550–1650
[edytuj | edytuj kod]- (G) (L) szczytowy okres rozwoju ludnościowego, gospodarczego i terytorialnego Łodzi rolniczej. Miasteczko, zamieszkałe wówczas przez 650–800 osób, stało się dość popularnym ośrodkiem lokalnym, zaspokajającym niewielkie potrzeby okolicznych śródleśnych wsi w zakresie wyrobów rzemieślniczych. Wyrazem pewnego wzrostu gospodarczego znaczenia Łodzi i otaczających ją biskupich wsi na początku XVII w. było wyodrębnienie tych terenów w oddzielny klucz łódzki[j] (do tego czasu wchodziły one w skład klucza wolborskiego lub niesułkowskiego)[41];
1561
[edytuj | edytuj kod]- (A) wydanie (12 października) nowego przywileju przez biskupa włocławskiego Jakuba Uchańskiego – nawiązującego do postanowień z 1414 r. – regulującego daniny, świadczenia, uprawnienia i uposażenie mieszkańców Łodzi; akt ten okazał się jeszcze trwalszy od poprzedniego i był odnawiany przez siedmiu biskupów w latach 1643–1751, zapewniając w niektórych dziedzinach życia prawno-ustrojowego miasta ciągłość od początku XV do połowy XVIII w.[42][43];
- (A) nadanie miastu ziemi (przez biskupa Jakuba Uchańskiego) – pola Wżdżarowego, zwanego też Piaszczystym – położonego na południe od Łodzi, w kierunku Rokicia; było to ostatnie przed uprzemysłowieniem nadanie ziemi na rzecz miasta[43][44];
- (H) (U) zezwolenie (wydane przez biskupa Jakuba Uchańskiego) na wybudowanie w Łodzi nowego ratusza, jatek i sklepów[43];
1572
[edytuj | edytuj kod]- (D) jeden lub dwa wielkie pożary strawiły 41 domów, co stanowiło wówczas połowę zabudowy miasta[45][46];
1578
[edytuj | edytuj kod]- (E) łodzianin Piotr Rożkowic objął katedrę na wydziale artium Akademii Krakowskiej (w 1585 r. został dziekanem tego wydziału)[34];
1585
[edytuj | edytuj kod]- (U) zawarcie przez władze miejskie umowy z prywatnym przedsiębiorcą Maciejem Doczekałowiczem (nazywanym później Ratusznym) w sprawie budowy drewnianego ratusza; w budynku postawionym na placu miejskim przy rynku znalazła się karczma, a tylko pewną jego część przeznaczono na siedzibę władz miejskich; najprawdopodobniej dotrwał do połowy XVIII w. (ostatnia wzmianka w 1727 r.)[47][48];
1586
[edytuj | edytuj kod]- (E) Paweł Rożkowic, profesor Akademii Krakowskiej (brat Piotra Rożkowica), zapisał swój bogaty księgozbiór uczelni, a rodzinnemu miastu Łódź 200 bitych florenów (odsetki od tej kwoty miały posłużyć na stypendia dla łodzian kształcących się w Akademii oraz na posag dla ubogich dziewcząt przy zamążpójściu)[34][35];
1596
[edytuj | edytuj kod]- (A) zapis w księgach archiwum kapitularnego, regulujący granice Łodzi pomiędzy biskupem kujawskim a krakowską kapitułą katedralną (do której należała południowa część obecnej Łodzi[48])[49];
1652
[edytuj | edytuj kod]- (D) proces Zofii Strasibótki (Strasibotki vel Zośki Straszybotki) oskarżonej o czary (8 czerwca); dla osądzenia jej czynów sprowadzono „ekspertów” z pobliskiego Rzgowa, wyrok jednak nie zapadł, ponieważ oskarżona zmarła w czasie śledztwa na skutek zadanych jej tortur[k] [46][50][51];
1661
[edytuj | edytuj kod]- (D) epidemia cholery, w wyniku której zmarło kilkudziesięciu mieszkańców miasta (wśród nich rajcowie Koszek i Waśka); w 1665 r. w następstwie zakażenia i choroby zmarł także burmistrz miasta Jan Markowicz[52];
1676
[edytuj | edytuj kod]- (R) powstanie – na wzgórzu zwanym Wyglądnicą w Łagiewnikach – drewnianej kapliczki pw. św. Antoniego, ufundowanej przez właściciela dóbr łagiewnickich – Samuela Żeleskiego (w 1682 r. przeniesiona na tzw. Pustelnię w Lesie Łagiewnickim); kapliczka to najstarszy zachowany budynek na terenie dzisiejszej Łodzi[53];
1680
[edytuj | edytuj kod]- (R) ogłoszenie (22 lipca) Łagiewnik miejscem cudownym (na mocy dekretu Kongregacji Rzymskiej), a franciszkanów za ich pierwszych posiadaczy i prawnych opiekunów tego miejsca; w 1681 r. w Warszawie został wystawiony przez nuncjusza papieskiego – Opicjusza Palaviciniego – akt prawny ogłaszający Łagiewniki sanktuarium (z tego roku pochodzi też wydany przez niego akt erekcyjny kościoła i klasztoru)[53][54];
1726
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/St._Anthony_Church_in_%C5%81%C3%B3d%C5%BA_fc02.jpg/180px-St._Anthony_Church_in_%C5%81%C3%B3d%C5%BA_fc02.jpg)
(marzec 2011)
- (R) konsekracja (16 maja) barokowego rzymskokatolickiego (franciszkańskiego) kościoła parafialnego pw. św. Antoniego Padewskiego, wybudowanego w latach 1701–23 w Łagiewnikach[d]; konsekracji dokonał arcybiskup gnieźnieński, prymas Teodor Potocki, któremu na pamiątkę wydarzenia na pilastrze południowego transeptu wystawiono portret z okolicznościowym napisem; zabytkowy kościół to najstarszy murowany budynek na terenie dzisiejszej Łodzi[53][55];
1769
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/Archiwum_W%C5%82odzimierza_Pfeiffera_PL_39_596_309.png/180px-Archiwum_W%C5%82odzimierza_Pfeiffera_PL_39_596_309.png)
(fot. Włodzimierz Pfeiffer, 1930)
- (R) otwarcie – na Górkach Plebańskich (ob. plac Kościelny) – drewnianego rzymskokatolickiego kościoła parafialnego pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, wzniesionego w latach 1765–68 (w miejscu istniejącego wcześniej, od ok. 1370 r., także drewnianego kościółka[f]) z fundacji biskupa Antoniego Ostrowskiego (przeniesiony w maju 1888 na plac pocmentarny przy ul. Ogrodowej – istniejący do dziś pw. św. Józefa)[56][57];
1777
[edytuj | edytuj kod]- (L) w mieście znajdowało się 66 domów: 21 wokół placu targowego, 29 przy biegnącej w kierunku zachodnim ul. Drewnowskiej, 8 przy ul. Podrzecznej i 8 przy ul. Nadstawnej (zwanej również Starowiejską, obecnie ul. Wolborska), co dawało wówczas ok. 320–400 mieszkańców; w okresie przedrozbiorowym Łódź należała do grupy najmniejszych miast w kraju (Warszawa w tym czasie miała ok. 100 tys. mieszkańców)[58];
1792
[edytuj | edytuj kod]- (A) wydanie (28 kwietnia) nowego przywileju przez biskupa włocławskiego Józefa Rybińskiego w celu skonsolidowania wszystkich danin i ciężarów, ponoszonych przez mieszczan na rzecz biskupów kujawskich; był to ostatni akt prawny Łodzi feudalnej[59];
1793
[edytuj | edytuj kod]- (A) przyłączenie (25 września) Łodzi do Prus w wyniku drugiego rozbioru Polski.
- Królestwo Prus zajęło cały obszar województw łęczyckiego i sieradzkiego, zarówno więc sama Łódź, jak i wszystkie wsie leżące w jej okolicy znalazły się pod obcym panowaniem[60];
- (L) spis ludności wykazał 191 mieszkańców i 44 domy[1] (prawdopodobnie były to wielkości nieco zaniżone i w rzeczywistości całe miasteczko – wraz z terenami plebańskimi i dworskimi – miało w tym czasie ok. 250 mieszkańców[61]);
1793–1807
[edytuj | edytuj kod]- (G) (L) Okres rządów pruskich zapisał się w dziejach okolic Łodzi wzmożeniem osadnictwa tzw. olęderskiego, w którym najważniejszą rolę odgrywał element niemiecki i polski. Kolonizacja (prowadzona zarówno przez władze pruskie, jak i część szlachty) przywróciła do życia szereg wyludnionych osad (m.in. Bałuty i Radogoszcz), doprowadziła też do powstania nowych (m.in. Nowosolna, Antoniew, Augustów i Olechów). Zakładano także osady przemysłowe, zajmujące się głównie produkcją wyrobów szklanych, co przyczyniło się do pewnego ożywienia gospodarczego (bardziej odczuwalnego we wsiach podłódzkich niż w samej Łodzi). Działalność licznych hut szkła zgromadziła spore jak na owe czasy skupiska robotnicze, a łatwość znalezienia wolnych rąk do pracy mogła skłonić przybywających tu w kolejnych latach przemysłowców do zakładania pierwszych fabryk tekstylnych[1][62];
1794
[edytuj | edytuj kod]- (A) działania władz pruskich zmierzające w kierunku odebrania Łodzi praw miejskich i przekształcenia jej ponownie w wieś (motywowane rolniczym charakterem miasteczka i brakiem perspektyw na jego poważniejsze zaktywizowanie gospodarcze); ostatecznie projekt nie został zrealizowany, a przysłana z Berlina administracja zwróciła uwagę na znaczne możliwości gospodarcze tego terenu[1][63];
1796
[edytuj | edytuj kod]- (A) prawie cały obszar współczesnej Łodzi znalazł się w nowo utworzonym pow. zgierskim, który należał do departamentu warszawskiego, jedynie jej południowe i południowo-zachodnie peryferie weszły w skład pow. szadkowskiego departamentu kaliskiego; podział ten nie uległ zmianie w czasach Księstwa Warszawskiego (dopiero po utworzeniu Królestwa Polskiego przemianowano departamenty na województwa, a powiatom pozostawiono funkcje w zakresie sądownictwa i samorządu terytorialnego ziemiaństwa)[63];
1798
[edytuj | edytuj kod]- (A) sekularyzacja dóbr biskupstwa włocławskiego przez władze pruskie, a tym samym przejęcie majętności kościelnych (w tym Łodzi) przez państwo; fakt ten miał bardzo duże znaczenie dla Łodzi, administracja rządowa bowiem – początkowo pruska, następnie zaś polska – o wiele bardziej dbała o losy miasteczka niż niedołężna administracja biskupia[1][63];
1806
[edytuj | edytuj kod]- (R) utworzenie łódzkiej gminy żydowskiej[64]; wcześniej łódzcy Żydzi należeli do gminy lutomierskiej; wystarczyło niewiele ponad sto lat, by z 98 osób w 1809 r. (19% ludności Łodzi) społeczność łódzkich Żydów urosła do 110 000 w 1914 r.[65] i do ok. 230 000 w 1939 r. (ok. 34% ogółu mieszkańców)[66];
1807
[edytuj | edytuj kod]w latach 1807–1809
- (A) przyłączenie Łodzi do Księstwa Warszawskiego utworzonego z ziem drugiego, trzeciego i części pierwszego zaboru pruskiego;
1808
[edytuj | edytuj kod]- (E) otwarcie (w październiku) na Starym Mieście pierwszej rządowej szkoły elementarnej[67] (drugą założono w 1829 w osadzie fabrycznej Łódka[68]);
1809
[edytuj | edytuj kod]- (R) budowa przy ówczesnej ul. Dworskiej (ob. ul. Wolborska 8) pierwszej synagogi w Łodzi; granicząca z rynkiem drewniana bożnica została wybudowana przez Mojżesza Fajtłowicza i Pinkusa Zajdlera na placu nabytym od Józefa Auffschlaga; w 1861 r. zamknięta[69][70];
- (A) utworzenie oddziału Gwardii Narodowej w Łodzi, liczącego 36 mieszczan łódzkich (była to organizacja pomocnicza dla wojska, mająca za zadanie utrzymywanie porządku w mieście i jego okolicach w okresie wojny); w 1811 r. łódzką Gwardię powiększono do 53 osób, a po klęsce wojsk napoleońskich oddział rozpadł się[71];
1811
[edytuj | edytuj kod]- (Z) założenie cmentarza żydowskiego na Bałutach przy ul. Wesołej (w kwadracie ob. ulic Zachodniej, Limanowskiego, Rybnej i Bazarowej, obecnie nieistniejąca); cmentarz zamknięto w 1892 r., wraz z otwarciem nowego kirkutu (zobacz »), grzebano jednak na nim w następnych latach tych, którzy wykupili wcześniej miejsca (ostatni pochówek miał miejsce prawdopodobnie w 1922 r.); w czasie II wojny światowej nekropolia została zdewastowana; ostatecznie zlikwidowana w latach 50. XX w. – w czasie budowy przedłużenia na północ ul. Zachodniej i nowych bloków mieszkalnych[72]; mimo zapewnień ówczesnych władz nie dokonano wtedy jednak ekshumacji ludzkich szczątków, stąd 6 września 2007 natrafiono na nie na głębokości około 1 m podczas budowy trasy Łódzkiego Tramwaju Regionalnego)[l][73][74]; w uzgodnieniu z łódzką Gminą Wyznaniową Żydowską przed położeniem torowiska około 140-metrowy fragment ul. Zachodniej został przykryty płytami stalowymi z wewnętrznym prześwitem o grubości 96 mm, w którym znajdują się pręty o średnicy 20 mm[74][75];
1815
[edytuj | edytuj kod]- (A) przyłączenie Łodzi do Królestwa Kongresowego, połączonego unią personalną z Imperium Rosyjskim (od 1832 r. część składowa Imperium).
- Decyzja kongresu wiedeńskiego o utworzeniu Królestwa Polskiego miała fundamentalne znaczenie dla rolniczego miasteczka, jakim była Łódź do początku XIX w., i spowodowała zasadnicze zmiany w jej w życiu gospodarczym; narastające możliwości eksportowe na obszary Cesarstwa Rosyjskiego (szczególnie po wprowadzeniu w 1821 r. ochronnej taryfy celnej w stosunku do wyrobów przemysłu pruskiego, a następnie po zawarciu unii celnej pomiędzy Królestwem Polskim a Rosją w 1822 r.), stwarzały dogodne warunki dla rozwoju przemysłu włókienniczego; istotna była także sytuacja w samym Królestwie, które utraciło spójność gospodarczą z częścią terenów przedrozbiorowych Rzeczypospolitej; centralne ziemie polskie, oddzielone od wielkopolskiego okręgu włókienniczego, przestały być w wystarczający sposób zaopatrywane w sukno i inne wyroby włókiennicze; w celu zaspokojenia rosnącego popytu konieczne było utworzenie nowych osad fabrycznych (w 1820 r. Łódź znalazła się na rządowej liście miast, w których takie osady miały powstać)[76];
1817
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Pieczec_%C5%81odzi1820.jpg/180px-Pieczec_%C5%81odzi1820.jpg)
- (A) zabronienie umieszczania na pieczęciach herbu miasta, jego miejsce zajęło godło państwowe (dwugłowy orzeł rosyjski z tarczą na piersiach, na której znajdował się jednogłowy orzeł polski; w miarę postępu rusyfikacji zanikały stopniowo na pieczęciach elementy polskie)[40];
1819
[edytuj | edytuj kod]- (Z) założenie nowego cmentarza rzymskokatolickiego po południowej stronie rzeki Łódki, przy drodze do młyna Mania (ob. ul. Ogrodowa); w 1856 r. z powodu braku wolnych miejsc na pochówki cmentarz zamknięto; w 1888 r. przeniesiono w to miejsce drewniany kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP (istniejący do dziś pw. św. Józefa)[77][78];
1820
[edytuj | edytuj kod]- (A) wizytacja w Łodzi (w lipcu) prezesa Komisji Województwa Mazowieckiego – Rajmunda Rembielińskiego, związana z planami przekształcenia Łodzi w ośrodek przemysłowy; w jej wyniku oraz na podstawie sporządzonego przez niego raportu, namiestnik Królestwa Polskiego wydał (we wrześniu) wiążące postanowienia[79];
- (A) wstępne określenie (w lipcu) przez Rembielińskiego zasad regulujących obszar zabudowy Starego Miasta oraz przyszłego osiedla sukienniczego, wyznaczenie miejsca na Nowy Rynek (ob. Plac Wolności) oraz określenie przebiegu przyszłych ulic, w tym nowego traktu piotrkowskiego na terenie Nowego Miasta; trakt poprowadzono w ten sposób, by łączył w prostej linii dwa urządzenia inżynierskie na trasie dawnego, krętego gościńca piotrkowskiego: groblę i most na rzece Łódce oraz most na rzece Jasień – te dwa punkty wyznaczyły ciąg obecnej ulicy Piotrkowskiej[80];
- (A) wydanie postanowienia (18 września) przez namiestnika Królestwa Polskiego – Józefa Zajączka, na mocy którego na terenie miast rządowych mogły powstawać osady sukiennicze (głównie w województwach mazowieckim i kaliskim); w województwie mazowieckim, obok Zgierza, Przedecza, Dąbia i Gostynina, na liście miast wytypowanych do budowy osad znalazła się także Łódź; dekret wydany przez władze – z inicjatywy Stanisława Staszica, reprezentującego rząd Królestwa Polskiego i Rajmunda Rembielińskiego, przedstawiciela władz województwa mazowieckiego – stworzył warunki rozwoju przemysłu włókienniczego w kraju[81][82];
- (L) Łódź liczyła 767 mieszkańców[83];
>> Przejdź bezpośrednio do kolejnych wydarzeń >>
Zmiany statusu Łodzi
[edytuj | edytuj kod]Okres | Państwo | Zwierzchność | Jednostka administracyjna | Status miasta | |
---|---|---|---|---|---|
XIV w. – 1414 | ![]() |
Królestwo Polskie | województwo łęczyckie, kasztelania brzezińska
województwo łęczyckie, powiat brzeziński1 |
Wieś Łodzia | |
1414–1423 | ![]() |
Królestwo Polskie | województwo łęczyckie, powiat brzeziński | Wieś Łodzia/Miasto Ostroga2 | |
1423–1569 | ![]() |
Królestwo Polskie | województwo łęczyckie, powiat brzeziński | Miasto Łódź | |
1569–1793 | ![]() |
Rzeczpospolita Obojga Narodów | województwo łęczyckie, powiat brzeziński | Miasto Łódź | |
1793–1795 | ![]() |
Królestwo Prus | departament łęczycki/piotrkowski3, powiat zgierski | Miasto Łódź | |
1795–1807 | ![]() |
Królestwo Prus | departament warszawski, powiat zgierski | Miasto Łódź | |
1807–1815 | ![]() |
Księstwo Warszawskie | I Cesarstwo Francuskie | departament warszawski, powiat zgierski | Miasto Łódź |
1815–1816 | ![]() |
Królestwo Polskie | Imperium Rosyjskie | departament warszawski, powiat zgierski | Miasto Łódź |
1816–1837 | ![]() |
Królestwo Polskie | Imperium Rosyjskie | województwo mazowieckie, powiat zgierski | Miasto Łódź |
1 Od 1352 roku księstwo łęczyckie stało się częścią Zjednoczonego Królestwa Polskiego jako województwo łęczyckie. Powiaty zostały wprowadzone w Polsce w II połowie XIV w.[11] |
2 Prawa miejskie nadane w 1414 r. przez kapitułę włocławską, miały moc jedynie w zakresie spraw gospodarczych i prawno-społecznych, pod względem prawno-ustrojowym Łodzia/Ostroga była nadal wsią. |
3 25 maja 1793 r. departament łęczycki przemianowano na departament piotrkowski. |
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Administratorzy Łodzi
- Historia Żydów w Łodzi
- Ludność Łodzi
- Łódź
- Ziemia łęczycko-sieradzka
- Kalendarium historii Polski
- Historia Polski do 1820 r.:
- Prehistoria ziem polskich
- Historia Polski (do 1138)
- Polska w okresie rozbicia dzielnicowego
- Historia Polski (1320–1386)
- Historia Polski (1386–1492)
- Historia Polski (1492–1572)
- Rzeczpospolita Obojga Narodów
- Historia Polski (1572–1697)
- Historia Polski (1697–1763)
- Historia Polski (1764–1795)
- Ziemie polskie pod zaborami
- Historia Polski (1795–1831)
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Do 1812 r. Łódź nie posiadała żadnego planu sytuacyjnego. Pierwszych pomiarów, które objęły cały obszar klucza łódzkiego, dokonał F. Johnney w latach 1812–13. Powstały w wyniku tych pomiarów plan, w skali ok. 1:5000, uległ w znacznym stopniu zniszczeniu. Zachowane fragmenty obejmują północne tereny klucza, tj. część gruntów miejskich wraz z obszarem zabudowy Łodzi oraz Starą Wsią. Plan ten ma ogromną wartość naukową, gdyż jako jedyny przedstawia obraz rozplanowania i zabudowy rolniczego miasteczka (Koter 1969 ↓, s. 18 [PDF – 20]). Obszar zabudowy miejskiej Łodzi był – jak to widać na planie Johnneya – niewielki. Jego powierzchnia nie przekraczała 20 ha. Układ przestrzenny charakteryzował się siatką wąskich, mniej więcej prostopadłych do siebie ulic, dzielących przestrzeń na małe i nieregularne bloki i w całym rolniczym okresie miasta nie ulegał żadnym istotnym zmianom. Centralną część wyznaczał plac targowy, oddzielony blokiem międzyrynkowym od placu kościelnego, położonego w jednej linii z nim. W najwyższym punkcie terenu – na kulminacji lokalnego działu wodnego, oddzielającego doliny Łódki i Bałutki – usytuowano kościół. Całość zabudowy miasta ograniczała się do obudowy tych dwu placów, a także początkowych odcinków ośmiu ulic i dróg, wybiegających z ich naroży (Koter 1969 ↓, s. 37–38 [PDF – 40–41]).
- ↑ Pochodzenie nazwy „Łodzia” (Lodzia, Lodza, Łódź) nie zostało dotąd przekonująco wyjaśnione. Istnieje (istniało) kilka hipotez:
- – wywodząca nazwę miasta od szlacheckiego nazwiska rodowego „Łodzia” (Łodzic), a herb miasta od jego wizerunku, na którym przedstawiona jest łódź;
- – od staropolskiego imienia męskiego „Włodzisław” i jego żeńskiego odpowiednika „Włodzisława” („Włodzia”);
- – od staropolskiego określenia wierzby szarej – „łozy” (dla którego synonimem było słowo „łodzia”);
- – od łodzi (łódki), środka transportu;
- – od nazwy rzeki – Łódki (w rzeczywistości było odwrotnie – to rzeka wzięła swoją nazwę od miasta w XIX w.)
- ↑ Wraz z rozwojem państwa polskiego i rozwojem handlu powstawały w kraju tzw. komory celne. Były to miejsca poboru podatków. Jedna z nich została zlokalizowana na rzeczce, płynącej przez bory, które porastały tereny dzisiejszej Łodzi, zwanej początkowo Struga, później Ostroga i wreszcie Łódka (Krawczyk, Krawczyk i Szewczyk 2000–2007 ↓ ). Komora należała do króla, ale dzierżawił ją arcybiskup gnieźnieński. Ten jednak zezwolił, by wszelkie płynące z niej cła pobierał biskup włocławski, opłacając dzierżawę królowi (Gronczewska 2013 ↓ ).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Obecnie w granicach administracyjnych Łodzi.
- ↑ Podany rok odnosi się do tzw. pierwszych zapisów, tj. najwcześniejszej wzmianki źródeł pisanych, nie informuje zatem o dacie założenia – powstania wsi (Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 73).
- ↑ a b W źródłach istnieje rozbieżność co do lokalizacji pierwszego kościoła – z jednej strony określana jest ona jako okolice obecnego skrzyżowania ulic Zachodniej i Lutomierskiej, z drugiej spotykane jest sformułowanie, iż drugi kościół drewniany (na Górkach Plebańskich, ob. pl. Kościelny) wzniesiono na miejscu dawniejszej również drewnianej świątyni. Obie lokalizacje dzieli w linii prostej odległość ok. 250 m.
- ↑ Kapituła nadając miastu nazwę Ostroga – wywodzącą się od rzeki, nad którą leżało – pragnęła odróżnić je od wcześniej powstałej wsi Łodzi. Przywilej nie przenosił zatem tej ostatniej na prawo miejskie, lecz dotyczył osady leżącej w jej pobliżu, na przeciwległym brzegu rzeki, w odległości około pół kilometra na północny zachód od siedliska wsi – w miejscu, gdzie równoleżnikowy szlak brzezińsko-lutomierski krzyżował się z południkowym szlakiem łęczycko-piotrkowskim (Koter 1969 ↓, s. 26 [PDF – 29]).
- ↑ Oryginalny dokument nadający prawa miejskie Łodzi przez króla Władysława Jagiełłę nie zachował się do naszych czasów. Jego odpis znajduje się w Kopiarzu spisanym w 1517 r. na polecenie biskupa włocławskiego Macieja Drzewickiego, zawierającym najważniejsze dokumenty z początków historii Łodzi. Zabytkowy kodeks jest własnością Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (Janecki 2008 ↓ ).
- ↑ Pierwszy jarmark można było urządzić nazajutrz po Bożym Ciele, drugi po Wniebowzięciu Najświętszej Marii Panny. Z czasem terminy targów i jarmarków zmieniano. W 1433 r. targi zostały wyznaczone na soboty, w 1496 r. na wtorki, a w 1553 r. na poniedziałki. Opisane zmiany świadczą, że życie handlowe w Łodzi nie rozwijało się zbyt korzystnie. Próbowano je ożywić, przesuwać targi i jarmarki na inne dni, co nie dawało jednak oczekiwanych rezultatów. Zasadnicze zmiany nastąpiły dopiero w XIX w. Wraz z szybkim rozwojem przemysłu i rzemiosła, wzrosła też liczba targów i jarmarków w mieście (już w latach 20. XIX w. tych ostatnich odbywało się dwanaście rocznie). Organizowano je przede wszystkim na Rynku Starego Miasta, a potem Rynku Nowego Miasta (Gronczewska 2013 ↓ , Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 94, 232).
- ↑ W skład obszaru tzw. klucza łódzkiego (dóbr łódzkich) wchodziły: miasto Łódź, folwark Stara Wieś, wójtostwo łódzkie, wsie Widzew, Wólka Mierzącka (albo Wólka Mierzączka) i Zarzew (pierwotnie Rozdrażew, później Rozrażew), sołectwo zarzewskie (zwane niekiedy wójtostwem, stanowiące oddzielną jednostkę gospodarczą), kilka osad młyńskich i olęderskich oraz rozległe tereny leśne. Otoczony zewsząd dobrami prywatnymi obszar klucza stanowił najbliższe i bezpośrednie zaplecze Łodzi (Koter 1969 ↓, s. 10, 28 [PDF – 12, 31], Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 123–127). Znaczna część obszaru dzisiejszej Łodzi wchodziła też w skład drugiego dużego kompleksu dóbr kościelnych – dóbr pabianickich – będących własnością kapituły krakowskiej. Na obszarze tym znajdowały się m.in. wsie: Brus, Retkinia, Rokicie, Chocianowice i Wiskitno (Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 127–128).
- ↑ „Walka z szatanem” toczona była nie tylko w Łodzi, ale i w podłódzkich wsiach oraz okolicznych miastach. W Warcie liczba ofiar tego ponurego zabobonu w ciągu XVII i XVIII w. wynosiła kilkadziesiąt kobiet (Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 123).
- ↑ W artykule zamieszczonym na portalu „Interia” błędnie określono (za „Dziennikiem Łódzkim”) lokalizację miejsca, w którym natrafiono na ludzkie szczątki – na ulicy Zgierskiej przy ulicy Limanowskiego. W rzeczywistości szczątki odkryto pod starym torowiskiem tramwajowym na ul. Zachodniej w pobliżu skrzyżowania z ul. Bazarową.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e Koter 1969 ↓, s. 29 (PDF – 32).
- ↑ Grzegorczyk (red. nacz.) 2010 ↓, Zeszyt 1. Okres pradziejów i średniowiecza, s. 9 (PDF – 10).
- ↑ a b c Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 70.
- ↑ a b Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 71.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 72–73.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 64.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 73–74.
- ↑ a b c Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 74–75.
- ↑ Łukasz Krawczyk, Michał Krawczyk, Justyna Szewczyk: Historia Łodzi – wsi. [w:] Serwis Wirtualnej Łodzi oraz Koła Naukowego Historyków Uniwersytetu Łódzkiego. historycznie.uni.lodz.pl > Łódź rolnicza [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl, 2000–2007. [dostęp 2016-08-19].
- ↑ Marcin Broniarczyk , Kasztelania i kasztelanowie brzezińscy w XVI-XVII wieku, „Brzeziny i region. Przeszłość w narracji interdyscyplinarnej, archeologia, architektura, sztuka, historia”, 2019 [dostęp 2024-02-10] .
- ↑ a b Jacek Ladorucki , Tomasz Stolarczyk , O potrzebie stworzenia Słownika biograficznego ziemi łęczyckiej. Ogólne zasady opracowania kompendium i jego znaczenie dla regionu (rozdział: Dzieje ziemi łęczyckiej i jej granice), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum.”, 1/2 (22/23), 2016, 117-129 (cytowana informacja: s. 119-120) [zarchiwizowane] .
- ↑ Ziemie polskie Korony w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 1, Mapy, plany
- ↑ Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. Henryk Rutkowski (red.). T. 5: Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2: Komentarz, indeksy. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Historii PAN, 1998. ISBN 83-86301-75-9. [dostęp 2024-01-01]. (pol.).
- ↑ a b c d e f g Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 73.
- ↑ Historia kościoła i parafii. [w:] Portal parafii św. Józefa. jozef.org.pl > Historia parafii i Nasz Patron [on-line]. jozef.org.pl. [dostęp 2017-12-15].
- ↑ a b c Anna Gronczewska: Tak zaczęła się Łódź... [ZDJĘCIA]. [w:] Portal „Dziennika Łódzkiego”. dzienniklodzki.pl > Wiadomości [on-line]. Polska Press Sp. z o.o., 2013-08-03. [dostęp 2016-08-30].
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 75.
- ↑ Adam Stebelski. Łódź i klucz łódzki u schyłku Rzplitej. „Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego”. 1929–1930, s. 62 (PDF – 80), 1930. Łódź. [dostęp 2016-09-02].
- ↑ Koter 1969 ↓, s. 26–27 (PDF – 29–30).
- ↑ a b Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 82.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 73, 130.
- ↑ Koter 1969 ↓, s. 26 (PDF – 29).
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 76.
- ↑ a b Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 79–86.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 92.
- ↑ a b Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 82–83.
- ↑ Kobojek 1998 ↓, s. 80.
- ↑ Olaczek (red.) 2008 ↓, s. 11.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 83–84, 94.
- ↑ a b Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 94.
- ↑ Szymczak 2008 ↓, s. 139.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 87.
- ↑ a b Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 99.
- ↑ a b c Grzegorczyk (red. nacz.) 2010 ↓, Zeszyt 1. Okres pradziejów i średniowiecza, s. 26 (PDF – 27).
- ↑ a b c Łukasz Krawczyk, Michał Krawczyk, Justyna Szewczyk: Nadanie Łodzi praw miejskich. [w:] Serwis Wirtualnej Łodzi oraz Koła Naukowego Historyków Uniwersytetu Łódzkiego. historycznie.uni.lodz.pl > Łódź rolnicza [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl, 2000–2007. [dostęp 2016-08-22].
- ↑ Bomanowska, Bonisławski i Podolska 2010 ↓, s. 76–77.
- ↑ Historia parafii. [w:] Strona parafii pw. św. Wojciecha, Biskupa i Męczennika. swwojciech.entro.pl > Parafia [on-line]. swwojciech.entro.pl. [dostęp 2016-09-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-09-18)].
- ↑ Wojalski 1996 ↓, s. 7.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 88, 92.
- ↑ a b Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 60.
- ↑ Koter 1969 ↓, s. 28 (PDF – 31).
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 83.
- ↑ a b c Grzegorczyk (red. nacz.) 2010 ↓, Zeszyt 2. Od połowy XVI wieku do końca XVIII wieku, s. 33 (PDF – 4).
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 91.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 88.
- ↑ a b Wojalski 1996 ↓, s. 8.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 114.
- ↑ a b Andrzej Janecki: Powstanie miasta. [w:] Portal Urzędu Miasta Łodzi. uml.lodz.pl > O mieście > Skarby Łodzi [on-line]. Urząd Miasta Łodzi, 2008. [dostęp 2016-08-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-16)].
- ↑ Poselt 2010 ↓, s. 15 (PDF – 13).
- ↑ Grzegorczyk (red. nacz.) 2010 ↓, Zeszyt 2. Od połowy XVI wieku do końca XVIII wieku, s. 45 (PDF – 16).
- ↑ VIII. Czarownica „powołana”. W: Bohdan Baranowski: O hultajach, wiedźmach i wszetecznicach. Szkice z obyczajów XVII i XVIII w.. Wyd. II. Łódź: Wydawnictwo Towarzystwa Krzewienia Kultury Świeckiej, 1988, s. 103–105. ISBN 83-85030-06-9.
- ↑ Grzegorczyk (red. nacz.) 2010 ↓, Zeszyt 2. Od połowy XVI wieku do końca XVIII wieku, s. 41 (PDF – 12).
- ↑ a b c Bomanowska, Bonisławski i Podolska 2010 ↓, s. 157–162.
- ↑ Tadeusz Maćkowiak: Łagiewniki łódzkie. Przewodnik. Wyd. III. Łódź: Literatura, 2004. ISBN 83-89409-28-3.
- ↑ Historia Sanktuarium w Łagiewnikach. [w:] Portal parafii św. Antoniego z Padwy. lagiewniki.franciszkanie.pl > O Sanktuarium [on-line]. lagiewniki.franciszkanie.pl. [dostęp 2016-09-06].
- ↑ Wojalski 1996 ↓, s. 9.
- ↑ Akt położenia kamienia węgielnego pod nowy kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia N. M. P. w Łodzi. „Dziennik Łódzki”. Rok V (nr 112), s. 1, 1888-05-23. Antoni Chomętowski (red.). Łódź: Stefan Kossuth. ISSN 1898-3111. [dostęp 2016-08-11].
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 110–112.
- ↑ Grzegorczyk (red. nacz.) 2010 ↓, Zeszyt 2. Od połowy XVI wieku do końca XVIII wieku, s. 61 (PDF – 32).
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 134.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 134–135.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 134–146.
- ↑ a b c Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 139.
- ↑ IV: Aktywność społeczna i polityczna. W: Wiesław Puś: Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–1914. Wyd. I. Cz. 1: Gmina żydowska i jej działalność. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1998, s. 162–163. ISBN 83-7171-165-4. [dostęp 2016-08-11].
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 213–214.
- ↑ Demografia. [w:] Portal Muzeum Historii Żydów Polskich. sztetl.org.pl > Łódź > Społeczność żydowska przed 1989 > Demografia [on-line]. sztetl.org.pl. [dostęp 2016-08-11].
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 140.
- ↑ Wojalski 1996 ↓, s. 10.
- ↑ Pierwsza łódzka synagoga gminna. W: Jacek Walicki: Synagogi i domy modlitwy w Łodzi. Wyd. I. Łódź: Wydawnictwo Naukowe „Ibidem”, 2000, s. 10, seria: Łódzki Tygiel Wyznaniowy. ISBN 83-912403-9-8. (pol. • ang.).
- ↑ Paweł Zięba: ZAJDLER Pinkus. [w:] Przedborski Słownik Biograficzny. psbprzedborz.pl > Biogramy [on-line]. Przedborski Słownik Biograficzny, 2010-06-15. [dostęp 2017-02-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-09-22)].
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 140–141.
- ↑ Bonisławski i Podolska 2008 ↓, s. 174–175.
- ↑ Odkryli cmentarzysko w centrum Łodzi. [w:] Portal „Interia”. interia.pl > Fakty > Wiadomości Lokalne > Łódzkie [on-line]. interia.pl, 2007-09-07. [dostęp 2016-08-28].
- ↑ a b Alicja Zboińska: Łódź: Cmentarz pod szybkim tramwajem. [w:] Portal „Wiadomości24”. wiadomosci24.pl > Portfel > Transport [on-line]. Wiadomosci24.pl, 2007-09-29. [dostęp 2016-08-11].
- ↑ Joanna Podolska: Mało znana historia starej nekropolii. [w:] Strona Centrum Dialogu im. Marka Edelmana. centrumdialogu.com > Archiwum – Pisali o getcie... – 2009 [on-line]. Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi, 2009-08-13. [dostęp 2016-08-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-12-22)].
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 221–222.
- ↑ Koter 1969 ↓, s. 41 (PDF – 45).
- ↑ Bonisławski i Podolska 2008 ↓, s. 168.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 154–156.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 153–157.
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 155, 222–223.
- ↑ Łukasz Krawczyk, Michał Krawczyk, Justyna Szewczyk: Początki przemysłu w Łodzi. [w:] Serwis Wirtualnej Łodzi oraz Koła Naukowego Historyków Uniwersytetu Łódzkiego. historycznie.uni.lodz.pl > Łódź przemysłowa [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl, 2000–2007. [dostęp 2016-08-28].
- ↑ Baranowski, Fijałek i Rosin 1988 ↓, s. 196.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Bohdan Baranowski, Jan Fijałek, Ryszard Rosin: Łódź. Dzieje miasta. Wyd. II. T. I: Do 1918 r.. Warszawa – Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988. ISBN 83-01-02161-6.
- Marzena Bomanowska, Ryszard Bonisławski, Joanna Podolska: Spacerownik łódzki. 2. Wyd. I. Łódź: Agora, 2010, seria: Biblioteka „Gazety Wyborczej”. ISBN 978-83-7552-915-9.
- Ryszard Bonisławski, Joanna Podolska: Spacerownik łódzki. Wyd. I. Warszawa: Agora, 2008, seria: Biblioteka „Gazety Wyborczej”. ISBN 978-83-7552-204-4.
- Arkadiusz Grzegorczyk (red. nacz.). Ilustrowana encyklopedia historii Łodzi (suplement historyczny miesięcznika „Piotrkowska 104”). „Piotrkowska 104”. Zeszyty 1–2, 2010. Arkadiusz Grzegorczyk (red. nacz.). Łódź: Urząd Miasta Łodzi – Biuro Analiz Medialnych i Wydawnictw. ISSN 1731-092X. [dostęp 2016-08-11].
- Grażyna Kobojek: Księży Młyn. Królestwo Scheiblerów. Wyd. I. Łódź: Widzewska Oficyna Wydawnicza „ZORA”, 1998, seria: Biblioteczka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Oddział w Łodzi; z. 5. ISBN 83-86699-11-6.
- Marek Koter: Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej. Wyd. I. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe – Oddział w Łodzi, 1969, seria: Instytut Geografii Polskiej Akademii Nauk, Prace Geograficzne nr 79. [dostęp 2016-08-24].
- Romuald Olaczek (red.): Ogrody Księżego Młyna. Wyd. 1. Łódź: Stowarzyszenie Film-Przyroda-Kultura, 2008, seria: Parki i ogrody Łodzi; z. 3. ISBN 978-83-924031-2-8.
- Henryk Poselt: Łódź do roku 1825 – kalendarium. Wyd. II. Łódź: „Księży Młyn” Dom Wydawniczy Michał Koliński, 2010. ISBN 978-83-61253-90-7. [dostęp 2016-09-03].
- Alicja Szymczak, Średniowieczna księga wójtowsko-radziecka Łodzi, „Rocznik Łódzki”, Maria Nartonowicz-Kot (red.), Tom LV, Łódź: Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Łodzi. Archiwum Państwowe w Łodzi, 2008, s. 135–145, ISBN 978-83-926472-3-2, ISSN 0080-3502 [dostęp 2017-06-24] .
- Mirosław Zbigniew Wojalski: Kieszonkowa kronika dziejów Łodzi. Wyd. I. Łódź: Widzewska Oficyna Wydawnicza „ZORA”, 1996. ISBN 83-86699-07-8.