Hełm lamelkowy
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Lamellar_Helmet_MET_DP124328.jpg/220px-Lamellar_Helmet_MET_DP124328.jpg)
Hełm lamelkowy – hełm składający się z długich segmentów (płytek, lamelek), łączonych za pomocą rzemieni lub nitów. W zależności od kształtu dzwonu, obecności wieńczenia, dolnej taśmy czy płytki czołowej hełmy te można podzielić na kilka podtypów umożliwiających chronologiczną klasyfikację[1][2].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Tradycyjnie za źródło powstania podobnych konstrukcji uznaje się obszary Dalekiego Wschodu (dzisiejsze Chiny)[3], skąd hełmy tego typu rozprzestrzeniły i rozpowszechniały się wraz z ekspansją plemion koczowniczych poprzez przedgórza Ałtaju[4] do Azji Centralnej i Zachodniej, by następnie dotrzeć do Europy wraz z Awarami[3]. W świetle ostatnich znalezisk hełmów z okolic wsi Kipczakowo[5] czy z terenu kuszańskiej twierdzy w Shaikhān-Dherī w Pakistanie[6][1][2] oraz przedstawień z terenów Azji Zachodniej i Afryki północnej z ok. V w. n.e.[7] – teoria ta poddawana jest obecnie krytyce[1][2].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/Lamellar_helmet_from_Niederstotzingen_%28reconstruction%29.jpg/220px-Lamellar_helmet_from_Niederstotzingen_%28reconstruction%29.jpg)
Główny podział konstrukcji
[edytuj | edytuj kod]W 2017 A.L. Kubik dokonał podziału konstrukcji ze względu na formę złożenia segmentów[1].
Wyszczególnił on dwie główne grupy hełmów lamelkowych:
- grupę wschodnioazjatycką, w której wyróżniony został centralny, czołowy segment dzwonu. Kolejne płytki łączone są od spodu jednego z boków segmentów, przechodzą wzdłuż obwodu głowy, łącząc się krańcowo z jego drugim, spodnim bokiem. Przykładem tej grupy jest tzw. typ Niederstotzingen, zwany tak od najpopularniejszego znaleziska hełmu lamelkowego, odkrytego w okolicach miejscowości Niederstotzingen w dzisiejszej Badenii-Wirtembergii[8].
- grupę zachodnioazjatycką, w której nie nastąpiło wyróżnienie czołowego segmentu. Wszystkie płytki wydają się równoważne, według samej konstrukcji trudno wyróżnić przód dzwonu. Doskonałym przykładem tej grupy jest przedstawienie z kapitelu sasanidzkiej kolumny, znalezionego w Bisotun, obecnie znajdującego się w kolekcji muzeum w Taq-e Bostan[9], czy późniejsze hełmy lamelkowe (datowane na około XIV w. n.e. i później) znajdywane na obszarze Tybetu[10].
Jak wskazuje A.L. Kubik[1], konstrukcje te wraz z przemieszczaniem się tzw. myśli technologicznych[2] potrafiły ulegać wzajemnym wpływom, doprowadzając do powstania hybryd, posiadających główną cechę grupy zachodnioazjatyckiej i elementy wskazujące na silne wschodnioazjatyckie zapożyczenia. Doskonałym przykładem takiej hybrydyzacji jest znalezisko z obwodu kurskiego Federacji Rosyjskiej[5].
Grupa wschodnioazjatycka w Europie
[edytuj | edytuj kod]Wraz z ekspansją Awarów na terenach Europy rozpowszechniają się nowe formy uzbrojenia. Prawdopodobnie to właśnie napływ Awarów skutkował rozpowszechnieniem się strzemion w Europie[11]. Przenieśli oni również, z terenów Azji Wschodniej (lub Azji Centralnej, trudno jest jednoznacznie wnioskować co do chronologii ekspansji grupy wschodnioazjatyckiej hełmów lamelkowych) konstrukcje hełmów o wyróżnionym centralnym elemencie lamelkowego dzwonu. Obecnie zarówno liczba znalezisk samych hełmów (Niederstotzingen, Kercz, Stara Zagora, Obwód kurski)[8][12][5], jak i ich fragmentów (Castel Trosino , Nocera Umbra, Val di Nievole , Intercisa)[8][12], ulega sukcesywnemu zwiększaniu. Kształt dzwonu tych hełmów jest wyciągnięty ku górze, często z charakterystycznym przegięciem w górnej części dzwonu (o prawdopodobnym koreańskim pochodzeniu[1]) i półsferycznym wieńczeniu. Pomimo niewątpliwie wschodniego rodowodu hełmów, obecność na terenie rzymskich twierdz (jak Intercisa) świadczy o zapożyczeniu tej formy uzbrojenia przez europejskich (rzymskich/bizantyjskich) wojowników.
Grupa zachodnioazjatycka w parto-sasanidzkim Iranie
[edytuj | edytuj kod]Studia dotyczące rozwój uzbrojenia Iranu okresu poseleukidzkiego i zarazem przedislamskiego, są obecnie niezwykle słabo rozwinięte. Można by stwierdzić, że opierają się one głównie o tworzenie bazy porównawczej do rozwoju uzbrojenia rzymskiego[13][2][14]. Jest to spowodowane zarówno słabym rozwojem archeologii irańskiej, spowodowanej częściowo irańską rewolucją islamską, ale również przeciągającymi się konfliktami zbrojnymi na terenie dzisiejszego Iraku i Syrii, które w okresie partyjskim (od ok. 224 r. p.n.e.–651 r. n.e.) i sasanidzkim (224–651 r. n.e.) stanowiły terytoria konfliktów rzymsko-perskich[15]. Miejsca bitew i terenów przygranicznych powinny stanowić ważną bazę stanowisk archeologicznych, zwiększającą naszą wiedzę o rozwoju uzbrojenia w Iranie. Można stwierdzić, że wiedza o irańskim uzbrojeniu omawianego okresu jest szczątkowa. Nie inaczej jest w przypadku hełmów lamelkowych. Jedyne, bardzo zdefragmentowane znalezisko z terenów, które możemy wiązać z Iranem, pochodzi z kuszańskiej twierdzy w Shaikhān-Dherī w Pakistanie[6][1][2]. Samo znalezisko datowane (z pomocą znalezionych w pobliżu monet) jest na okres podboju imperium Kuszanów przez Sasanidów[6] (połowa III w. n.e.). Tereny te stają się następnie prowincją sasanidzką pod nazwą Kushanshahr , można więc przypuszczać, że przynajmniej od połowy III w. n.e. Sasanidzi spotykali się z podobnymi konstrukcjami[1]. Sam hełm odkryto pod zawałem jednego z budynków: wykopano okrągłe wieńczenie, fragment jednego z segmentów dzwonu, fragment segmentowego napolicznika i łuski pancerza (dwóch typów – prawdopodobnie od nakarczka i kirysu), oraz fragmenty prostego miecza[6]. Identyfikacja znaleziska możliwa była dopiero po publikacji podobnego dzwonu znalezionego w okolicach Kipczakowa[1][5]. Pozostałe informacje o uzbrojeniu tego typu pochodzą z sasanidzkiej ikonografii. Najbardziej znanym jest wspominany kapitel odkryty w Bisotun i datowany na VI-VII w. n.e.[9] Widać na nim nie tylko poszczególne segmenty, wycinane w dekoracyjne wzory z wybitym centralnym żebrem, ale również czepiec kolczy biegnący wokół całego obwodu dzwonu, skrócony w części twarzowej[2]. Kolejne wyobrażenie hełmu lamelkowego z omawianego terytorium ukazane zostało na rewersie złotej monety Chosrowa II Parwiza[1]. Wszystkie trzy przykłady dotyczą półsferycznych dzwonów, które nie przyjmują wyciągniętych kształtów znanych z typu Niederstotzingen. Sama zaś konstrukcja bliska jest półsferycznym hełmom lamelkowym znanym z terytorium Tybetu[10].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i j Adam Kubik: Sasanian lamellar helmets. W: Katarzyna Maksymiuk: Crowns, hats, turbans and helmets: the headgear in Iranian history. Siedlce Tehran: Institute of History and International Relations, Faculty of Humanities, Siedlce University Department of Archaeology and History, Central Tehran Branch, Tehran Azad University, 2017, s. 195-210. ISBN 978-83-62447-19-0. (ang.).
- ↑ a b c d e f g Adam Kubik: Hełmy Azji Południowo-Zachodniej pomiędzy VI-VIII w. n.e.: zarys problematyki. Siedlce: Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych. Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny, 2017. ISBN 978-83-62447-21-3.
- ↑ a b Oleg Radjush , Шлемы периода Великого переселения народов из Поднепровья // Helmets of the great migration period from the Upper Dnieper region, „Military traditions in an archaeological context: from late a Laten before the late Middle Ages. Tula. "Kulikovo pole". P. 40-54” [dostęp 2018-05-31] (ang.).
- ↑ ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Горбунов В. В. Военное дело населения Алтая в III-XIV вв. [online], militera.lib.ru [dostęp 2018-05-31] .
- ↑ a b c d Oleg Radjush , Шлемы среднесарматского времени в Среднем Поволжье // Helmets of Middle Volga Region in the Middle Sarmatian Period, „Сарматы и внешний мир. (Уфимский археологический вестник ). Отв. Ред. Л.Т.Яблонский, Н.С. Савельев. Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН. С.94-104.” [dostęp 2018-05-31] (ang.).
- ↑ a b c d F.R. Allchin , A Piece of Scale Armour from Shaikhān Dherī, Chārsada (Shaikhān Dherī Studies, 1), „Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland” (2), 1970, s. 113–120, JSTOR: 25203200 [dostęp 2018-05-31] .
- ↑ Michael Mackensen , Spätantike zweiteilige Gipsmatrize aus Nordafrika für Tonstatuetten eines behelmten östlichen Reiters, „Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz”, 54 (2), 2 lutego 2015, s. 613–628, ISSN 2198-9400 [dostęp 2018-05-31] (niem.).
- ↑ a b c Peter Paulsen , Alamannische Adelsgräber von Niederstotzingen (Kreis Heidenheim)., Müller & Gräff, 1967 [dostęp 2018-05-31] (niem.).
- ↑ a b Patryk N. Skupniewicz. The helmet of the warrior on the capital at Taq e Bostan. „Acta Militaria Mediaevalia”. III, s. 9-28, 2007. ISSN 1895-4103.
- ↑ a b Warriors of the Himalayas: Rediscovering the Arms and Armor of Tibet. Donald J. LaRocca, with essays by Amy Heller, John Clarke and Lozang Jamspal [online] [dostęp 2018-05-31] (ang.).
- ↑ Florin Curta , The earliest Avar-age stirrups, or the 'stirrup controversy' revisited [online] [dostęp 2018-05-31] (ang.).
- ↑ a b Mahand Vogt , Spangenhelme: Baldenheim und verwandte Typen, Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums, 2006, ISBN 978-3-7954-2006-2 [dostęp 2018-05-31] (niem.).
- ↑ Simon James , Evidence from Dura Europos for the origins of late roman Helmets, „Syria”, 63 (1), 1986, s. 107–134, DOI: 10.3406/syria.1986.6923, ISSN 0039-7946 [dostęp 2018-05-31] (fr.).
- ↑ Adam Kubik , Introduction to studies on late Sasanian protective armour. The Yarysh-Mardy helmet, HiS, 77-105, Siedlce, 2016 [online] [dostęp 2018-05-31] (ang.).
- ↑ Katarzyna Maksymiuk , Katarzyna Maksymiuk, Geography of Roman-Iranian wars. Military operations of Rome and Sasanian Iran, Siedlce 2015. [online] [dostęp 2018-05-31] (ang.).