Grybów
![Ziemia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
miasto i gmina | |||
![]() Widok na miasto z wieży na Jaworzu | |||
| |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | |||
Data założenia |
1340 | ||
Prawa miejskie |
1340 | ||
Burmistrz |
Paweł Fyda | ||
Powierzchnia |
16,96[1] km² | ||
Wysokość |
360 m n.p.m. | ||
Populacja (2022) • liczba ludności • gęstość |
|||
Strefa numeracyjna |
+48 18 | ||
Kod pocztowy |
33-330 | ||
Tablice rejestracyjne |
KNS | ||
Położenie na mapie powiatu nowosądeckiego ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa małopolskiego ![]() | |||
![]() | |||
TERC (TERYT) |
1210011 | ||
SIMC |
0960042 | ||
Urząd miejski Rynek 1233-330 Grybów | |||
Strona internetowa | |||
BIP |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Gryb%C3%B3w_PR8.jpg/220px-Gryb%C3%B3w_PR8.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Gryb%C3%B3w_5PR8.jpg/220px-Gryb%C3%B3w_5PR8.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Gryb%C3%B3w_3PR8.jpg/220px-Gryb%C3%B3w_3PR8.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Miejskie_Centrum_Kultury_Czytelnictwa_i_Edukacji_w_Grybowie.jpg/220px-Miejskie_Centrum_Kultury_Czytelnictwa_i_Edukacji_w_Grybowie.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/Gryb%C3%B3w_4PR8.jpg/220px-Gryb%C3%B3w_4PR8.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Grybovia.jpg/220px-Grybovia.jpg)
Grybów – miasto w Polsce w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim. Miasto Grybów administracyjnie graniczy z gminą Grybów, której granice otaczają niemal całe miasto oraz na niewielkim odcinku we wschodniej części z gminą Ropa wchodzącą w skład powiatu gorlickiego.
Ośrodek administracyjny starostwa grybowskiego[2]. Miasto królewskie Grębów, położone w drugiej połowie XVI wieku w powiecie bieckim województwa krakowskiego, należało do tenuty grybowskiej[3]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa nowosądeckiego.
Geografia
[edytuj | edytuj kod]Grybów położony jest na pograniczu Beskidu Niskiego i Pogórza Rożnowskiego, nad rzeką Białą. Otaczające miasto Góry Grybowskie wznoszą się na wysokość powyżej 700 m n.p.m., a średnia wysokość położenia miasta wynosi 360 m n.p.m. przy maksymalnej różnicy wzniesień 260 m.
Grybów ma powierzchnię 16,95 km², w tym: użytki rolne 63%, użytki leśne 20%. Miasto stanowi 1,1% powierzchni powiatu.
W okolicach miasta występują źródła wód mineralnych (solanki).
Demografia
[edytuj | edytuj kod]W XVII wieku Grybów zamieszkiwało około 500 mieszkańców[4].
W 1873 miasto Grybów liczyło 1782 mieszkańców, w tym 1383 katolików i 339 wyznawców judaizmu[5]. W 1918 liczba mieszkańców miasta wynosiła 3119[6]. W latach 1999–2004 liczba mieszkańców kształtowała się prawie na niezmienionym poziomie i wynosiła średnio 6170 osób, z czego ok. 51% stanowiły kobiety. Nieznaczny wzrost ludności zanotowano w 2002. Wg danych Narodowego Spisu Powszechnego Grybów miał wówczas 6228 mieszkańców. Według danych GUS na 31 marca 2011 liczba mieszkańców Grybowa wynosiła 6261 osób.
Miasto Grybów wyróżnia się najwyższym wskaźnikiem gęstości zaludnienia w powiecie nowosądeckim. Wynosi on 369 osób/km² i jest on znacznie wyższy zarówno od średniej gęstości zaludnienia powiatu (125 osób/km²), jak i od porównywalnych gmin: Łabowej (47 osób/km²), Nawojowej (159 osób/km²).
- Piramida wieku mieszkańców Grybowa w 2014[7]:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Piramida_wieku_Grybow.png/600px-Piramida_wieku_Grybow.png)
Historia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Ogolny_widok_Grybowa_na_tle_zimy._przed_1930_%2869120060%29.jpg/220px-Ogolny_widok_Grybowa_na_tle_zimy._przed_1930_%2869120060%29.jpg)
Miasto królewskie zostało założone przez Kazimierza III Wielkiego w 1340 na prawie magdeburskim[8]. Miasto zostało założone dla kolonistów ze Śląska i Niemiec. Zasadźcą był Hanco Dives (po łacinie „Bogacz”), syn Jana Bogacza[9]. Grybów ponownie otrzymał prawa miejskie w 1488. Był siedzibą starostwa niegrodowego, ośrodkiem handlowo-rzemieślniczym (głównie sukiennictwo). Istniała tu m.in. szkoła Wita Stwosza i może tutaj powstała słynna figura tzw. Madonny z Krużlowej. W czasie potopu szwedzkiego doszło do bitwy pod Czerwoną Górą (obecnie Orlik Grybowski nad rzeką Białą). Miasto było wielokrotnie niszczone nie tylko przez Szwedów, ale też w 1657 przez Węgrów.
Od XVII wieku odnotowuje się upadek gospodarczy miasta. W czasie konfederacji barskiej, latem 1768 powstańcy spychani przez wojska rosyjskie znaleźli się kilkadziesiąt kilometrów od Grybowa. W latach 1772–1918 Grybów znajdował się w zaborze austriackim. W 1863 w Grybowie powstało nielegalne biuro przyjmujące i ekwipujące ochotników udających się do powstania styczniowego, głównie uczniów gimnazjalnych. W okresie powstania styczniowego i później w latach 1866–1867 bywał w Grybowie Artur Grottger (przyjeżdżający do swojej narzeczonej, Wandy Monné), a około 1900 przybyli do Grybowa Stanisław Wyspiański i Józef Mehoffer.
Od 1876 miasto posiada połączenie kolejowe. W okresie międzywojennym na terenie miasta występował drobny przemysł. W czasie okupacji niemieckiej od października do grudnia 1939 znajdował się tam obóz przejściowy dla jeńców polskich, a w latach 1944–1945 obóz pracy przymusowej dla Polaków i Żydów.
W początkowym okresie okupacji niemieckiej utworzono getto, do którego przesiedlono Żydów z okolicznych miejscowości. 24 kwietnia 1942 w parku miejskim rozstrzelano 11 członków Rady Żydowskiej. 20 sierpnia tego samego roku szef nowosądeckiego Gestapo Heinrich Hamann przystąpił do likwidacji getta grybowskiego. 360 osób rozstrzelano w Białej Niżnej, a pozostałych popędzono do sądeckiego getta[10].
W 1961 zmarł w Grybowie wybitny polski architekt Zdzisław Mączeński.
1 stycznia 1973 do Grybowa włączono wieś Biała Wyżna[11].
4 czerwca 2010 Grybów i okolice nawiedziła powódź, która spowodowała zalanie miasta w okolicach Piekiełka, między innymi ulic Leszczynowej i Topolowej; zerwany został most przy rzeźni i szkole zawodowej. Na skutek podmycia torów za Grybowem w stronę Tarnowa do 9 lipca 2010 został zawieszony ruch pociągów na odcinku Stróże – Tarnów. W nocy stan rzeki podniósł się o 6 metrów. Powódź spowodowała spore zniszczenia infrastruktury, zalane były także domy i piwnice. Zniszczony został wodociąg. Deszcz zagroził także budynkom Politechniki Warszawskiej na ul. Chłodnej.
Etnografia okolic Grybowa
[edytuj | edytuj kod]W 1869 okolice Grybowa opisał m.in. Wincenty Pol: „Na obszarze Wisłoki uderza nas fakt inny; całą tę okolicę, którą obszar Wisłoki, Ropy, Jasły, Jasełki i średniego Wisłoka zajmuje, osiedli tak zwani Głuchoniemcy od dołów Sanockich począwszy, to jest od okolicy Komborni, Haczowa, Trześniowa aż po Grybowski dział: Gorlice, Szymbark i Ropę od wschodu na zachód, ku północy aż po ziemię Pilźniańską, która jest już ziemią województwa Sandomierskiego. Cała okolica Głuchoniemców jest nowo-siedlinami Sasów; jakoż strój przechowali ten sam co węgierscy i siedmiogrodzcy Sasi. Niektóre okolice są osiadłe przez Szwedów, ale cały ten lud mówi dzisiaj na Głuchoniemcach najczystszą mową polską dijalektu małopolskiego, i lubo z postaci odmienny i aż dotąd Głuchoniemcami zwany, nie zachował ani w mowie ani w obyczajach śladów pierwotnego swego pochodzenia, tylko że rolnictwo stoi tu na wyższym stopniu, a tkactwo jest powołaniem i głównie domowem zajęciem tego rodu”[12].
Toponimika nazwy
[edytuj | edytuj kod]Miasto zostało założone w 1340 przez króla Kazimierza Wielkiego dla kolonistów ze Śląska i Niemiec. Stąd pierwotnie występujące nazwy Grünberg, Grevenstadt, Grynberg i Grewensztat (1395[13]). Leżało na skrzyżowaniu szlaków handlowych na Ruś i Węgry. Z biegiem czasu ludność i nazwa miasta uległy polonizacji.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Bazylika%2C_Dw%C3%B3r_Hosch%C3%B3w.jpg/220px-Bazylika%2C_Dw%C3%B3r_Hosch%C3%B3w.jpg)
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]Obiekt wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[14].
- Bazylika mniejsza pw. św. Katarzyny;
- stara plebania;
- synagoga (ul. Kilińskiego 10);
- cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej;
- ratusz (Rynek 12);
- budynek d. Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (ul. Kościuszki 7) w zakresie zewnętrznej architektury wraz z dolną częścią klatki schodowej;
- willa „Helenówka” (ul. Jakubowskiego 36).
Inne zabytki
[edytuj | edytuj kod]- Dwór Hoschów – siedziba dawnych właścicieli dóbr grybowskich z lat 30. XIX wieku, w południowo-wschodniej części rynku.
- Cmentarz żydowski.
- Cmentarz wojenny nr 129, cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej.
Osiedla mieszkaniowe
[edytuj | edytuj kod]- Osiedle Śródmieście I
- Osiedle Śródmieście II
- Osiedle Biała Wyżna
- Osiedle Sośnie
- Osiedle Strzylawki
Edukacja
[edytuj | edytuj kod]W Grybowie działają dwie szkoły podstawowe, jedno Liceum Ogólnokształcące im. Artura Grottgera, Ośrodek Szkoleniowy Politechniki Warszawskiej[15] oraz Zespół Szkół Zawodowych.
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]Ze względu na strukturę użytkowania gruntów, jak i strukturę występujących na jego terenie podmiotów gospodarczych miasto posiada rolniczo-przemysłowy charakter. Znajdują się tu: zakład stolarki budowlanej, wytwórnia konstrukcji stalowych, drobne zakłady przemysłu spożywczego (m.in. Browar Grybów), Bank Spółdzielczy w Grybowie oraz niewielki ośrodek wypoczynkowy.
Sport
[edytuj | edytuj kod]Na Stadionie Miejskim w Grybowie (pojemność 500 miejsc, w tym 194 siedzących, wymiary boiska: 105 × 63 m) swoje mecze rozgrywa piłkarski Ludowy Klub Sportowy „Grybovia”, założony w 1921[16]. Barwy: biało-zielone. Najwyższym sukcesem sportowym klubu był występ w ówczesnej IV lidze (od zmian organizacyjnych w 2008 III liga). W sezonie 2023/2024 występuje w nowosądeckiej A-klasie[17].
W Grybowie istnieje również drużyna siatkarek oraz od sezonu 2014/2015 także siatkarzy – UKS Iskry Grybów. Seniorki Iskier występowały w III lidze małopolskiej. Młodziczki UKS w sezonie 2013/2014 oraz 2014/2015 zajmowały w rozgrywkach wojewódzkich miejsca 4. i 7. Od 2013 klub organizuje turniej o Puchar Ziemi Grybowskiej.
Ochotnicza Straż Pożarna
[edytuj | edytuj kod]W Grybowie działa jedna jednostka ochotniczej straży pożarnej, która znajduje się w dzielnicy Biała Wyżna. Powstała w 1905, zaś od 1995 znajduje się w krajowym systemie ratowniczo-gaśniczym[18][19].
Miasta partnerskie
[edytuj | edytuj kod]Media
[edytuj | edytuj kod]- grybów.tv – telewizja Grybów[20]
- „Kurier Grybowski” – kwartalnik[21]
- grybów24.pl – portal internetowy[22]
- grybów.pl – portal internetowy[23]
Transport
[edytuj | edytuj kod]Drogi krajowe i wojewódzkie, linie kolejowe
[edytuj | edytuj kod]- Droga krajowa 28: Zator – Wadowice – Sucha Beskidzka – Nowy Sącz – Grybów – Gorlice – Biecz – Jasło – Krosno – Sanok – Medyka
- Droga wojewódzka 981: Zborowice – Stróże – Grybów – Krzyżówka – Krynica-Zdrój
- Linia kolejowa 96: Tarnów – Leluchów; Dworzec kolejowy Grybów
Królewski most kolejowy
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82_%D1%83_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%96.jpg/220px-%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82_%D1%83_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%96.jpg)
W Grybowie znajduje się królewski most kolejowy o długości około 137 metrów i posiadający 6 przęseł, przechodzi nad korytem rzeki Białej oraz drogą Grybów-Krynica. Wybudowany został w latach 1947–1949. Most łączy województwo małopolskie ze Słowacją i Węgrami. Wcześniej w tym miejscu istniał most wybudowany w latach 1883–1884, podczas budowy odcinka Leluchów-Tarnów Galicyjskiej Kolei Tranwersalnej. Most został zniszczony przez wycofujące się wojska rosyjskie podczas I wojny światowej[24], ponownie został wysadzony przez wycofujące się niemieckie wojsko podczas II wojny światowej[25][26].
Szlaki piesze
[edytuj | edytuj kod]Grybów – Chełm (780 m n.p.m.) – Wawrzka (koniec niebieskiego szlaku turystycznego Rzeszów – Grybów)
Grybów – Jaworze (880 m n.p.m.)
Związani z Grybowem
[edytuj | edytuj kod]- Z tym tematem związana jest kategoria:
Honorowi Obywatele Miasta Grybowa
[edytuj | edytuj kod]- Jerzy Gostwicki
- Józef Hodbod
- Michał Huza
- Adam Kaźmierczyk
- Jan Lidl
- Zdzisław Mączeński
- Alojzy Muszyński
- Wiktor Tustanowski
- Adolf Seredyński
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Kaplica Męki Pańskiej w Grybowie
- Kościół św. Bernardyna w Grybowie
- Obraz Matki Bożej Przedziwnej w Grybowie
- Cmentarz wojenny nr 129 – Grybów
- Cmentarz wojenny nr 130 – Grybów
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2022 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 7 grudnia 2022 [dostęp 2022-12-08] .
- ↑ Stanisław Płaza: Sołectwa w powiecie sądecko-czchowskim w. XIII–XVIII, w: Rocznik Sądecki tom dziewiąty, Nowy Sącz 1968, s. 31.
- ↑ Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 98.
- ↑ Rocznik Sądecki, tom XIII, 1972, s. 22.
- ↑ Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim, 1873.
- ↑ Haliczanin, Kalendarz Powszechny Galicji na rok 1919, s. 29, wyd. Lwów, 1918.
- ↑ Grybów w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-10] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Anna Berdecka: Nowe lokacje miast królewskich w Małopolsce w latach 1333–1370: chronologia i rozmieszczenie, w: „Przegląd Historyczny”, T. 65 (1974), z. 4, tabela 1 po s. 617.
- ↑ Hanco Dives, mieszcznin sądecki, syn Jana Bogacza, w 1340 jest nazwany „locator villarum super Fluvium dictum Biała” i on lokuje w tym roku Grybów czy Tymbark., [w:] Rocznik krakowski, 1913, tomy 15–16, s. 82.
- ↑ Kadisz za grybowskich Żydów. sadeczanin.info, 22 sierpnia 2015.
- ↑ Dz.U. z 1972 r. nr 50, poz. 327.
- ↑ Wincenty Pol: Historyczny obszar Polski; rzecz o dijalektach mowy polskiej, Kraków 1869.
- ↑ Maria Malec. Słownik nazw geograficznych Polski. WN PWN. Warszawa 2003. ISBN 83-01-13857-2
- ↑ Wykaz obiektów wpisanych do Rejestru Zabytków Nieruchomych Województwa Małopolskiego z uwzględnieniem podziału na powiaty i gminy [online], wuoz.malopolska.pl [dostęp 2023-12-09] .
- ↑ Strona ośrodka PW.
- ↑ Strona Grybovii Grybów.
- ↑ Portal 90minut.pl
- ↑ Historia OSP w Grybowie.
- ↑ Informacje o OSP Grybów-Biała na stronie nowysacz112.pl.
- ↑ Strona grybowskiej telewizji. grybow.tv. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-05-11)]..
- ↑ Strona „Kuriera Grybowskiego”.
- ↑ Portal grybów24.pl.
- ↑ Portal grybów.pl.
- ↑ Tomasz Karolak: Odbudowa Galicji ze zniszczeń wojennych w latach 1914–1918, Kraków 2012, s. 160.
- ↑ Грибів Залізничний kоролівський міст. krajoznawcy.info.pl, 21 kwietnia 2022. (ukr.).
- ↑ Kinga Nikiel-Bielak: Arcydzieło inżynierii z 1949 roku kończy swoją metamorfozę. Następny w kolejce jest wiadukt przy ulicy Zielonej. dts24.pl, 20 kwietnia 2018.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Historia Żydów w Grybowie na portalu Wirtualny Sztetl
- Grybów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 881 .