Stanisław August Thugutt
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
30 lipca 1873 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
15 czerwca 1941 |
Wiceprezes Rady Ministrów | |
Okres |
od 17 listopada 1924 |
Przynależność polityczna | |
Prezes Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie” | |
Okres |
od 1921 |
Przynależność polityczna | |
Poprzednik | |
Następca | |
Minister spraw wewnętrznych | |
Okres |
od 17 listopada 1918 |
Przynależność polityczna | |
Poprzednik |
Stanisław Ustyanowski (kierownik) |
Następca |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Gr%C3%B3b_Stanis%C5%82awa_Augusta_Thugutta.jpg/220px-Gr%C3%B3b_Stanis%C5%82awa_Augusta_Thugutta.jpg)
Stanisław August Thugutt (ur. 30 lipca 1873 w Łęczycy, zm. 15 czerwca 1941 w Sztokholmie) – polski polityk dwudziestolecia międzywojennego i publicysta[1]. Działał w ruchu ludowym, spółdzielczym, Lidze Obrony Praw Człowieka i Obywatela (której był współzałożycielem) oraz Polskim Towarzystwie Krajoznawczym. W młodości członek, a następnie skarbnik Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), a później żołnierz Legionów Polskich, wolnomularz[2]; działał także na rzecz obrony Pomorza przed germanizacją, w Kole Przyjaciół Kaszub, członek loży wolnomularskiej w Warszawie w czasach II Rzeczypospolitej[3].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Był najmłodszym z sześciorga dzieci Augustyna Thugutta, lekarza powiatowego w Łęczycy. W Warszawie ukończył szkołę powszechną oraz realną. Nie mogąc rozpocząć studiów w kraju, pracował jako robotnik w łódzkiej fabryce włókienniczej. Następnie podjął pracę inkasenta w zakładzie krawieckim i po wyjeździe do Warszawy został księgowym[4].
Po wybuchu I wojny świat. działacz Zjednoczenia Organizacji Niepodległościowych ze Związku Patriotów[5]. Członek Centralnego Komitetu Narodowego w Warszawie (VII 1916 - V 1917).[6] Był członkiem Komisji Komisarskiej Tymczasowej Rady Stanu[7]. Był jednym z czołowych działaczy Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Demokratycznych[8].
Od marca 1917 działał w Stronnictwie Niezawisłości Narodowej a następnie w połowie 1917 roku wstąpił w szeregi PSL „Wyzwolenie”.
W 1918 roku otrzymał tekę ministra spraw wewnętrznych w rządzie Ignacego Daszyńskiego, tę samą funkcję pełnił w rządzie Jędrzeja Moraczewskiego. W endecko-ziemiańskim zamachu pułkownika Januszajtisa na rząd Moraczewskiego, z 4 na 5 stycznia 1919 roku, do Stanisława Thugutta strzelano, a następnie go uwięziono[9][10] (planowano jego utopienie w Wiśle)[11]. Zamach szybko udaremniono, ale już 16 stycznia, w porozumieniu z Józefem Piłsudskim, gabinet Moraczewskiego podał się do dymisji. Po utworzeniu rządu Ignacego Paderewskiego, Thugutt został oddelegowany przez Naczelnika Państwa do składu Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu – członek polskiej delegacji na paryską konferencję pokojową. W czasie wojny polsko bolszewickiej zgłosił się latem 1920 roku na ochotnika w szeregi Wojska Polskiego i uczestniczył w walkach (rezygnując jednocześnie z możliwości otrzymania stopnia oficerskiego). Podczas jednej z potyczek pod Surażem odniósł ciężką ranę (postrzelony w rękę, stracił w niej władanie).[12]
W 1921 roku został prezesem PSL „Wyzwolenie”, a w 1922 roku w wyniku wyborów parlamentarnych został wybrany posłem na Sejm I kadencji. Objął funkcję przewodniczącego klubu PSL „Wyzwolenie”. Był jednym z głównych zwolenników wyboru Józefa Piłsudskiego na prezydenta RP. W 1923 roku był kandydatem na premiera, ale jego kandydatury nie poparło Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji. W 1924 roku przestał być przywódcą partyjnym oraz posłem, jednak objął stanowisko ministra bez teki i wicepremiera w gabinecie Władysława Grabskiego. W tym samym roku wystąpił z PSL „Wyzwolenie”, ponieważ nie zezwoliło mu ono na zostanie szefem MSZ. W latach 1925–1926 należał do Partii Pracy, a w 1928 roku powrócił do PSL „Wyzwolenie”. Był współtwórcą Centrolewu i przeciwnikiem sanacji. Od 1931 roku należał do Stronnictwa Ludowego, gdzie w latach 1931–1935 był członkiem rady naczelnej, a od 1936 do 1938 roku prezesem RN. W okresie 1932–1939 kierował Towarzystwem Kooperatystów.
Po agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę od 1940, aż do swej śmierci, przebywał na uchodźstwie w Szwecji.
Zmarł 15 czerwca 1941 roku. Został pochowany na katolickiej części cmentarza Norra begravningsplatsen (kwatera VII, nr 47)[13].
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Jego brat stryjeczny to znany polski mineralog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej Stanisław Józef Thugutt (1862–1956). Jego synem był Mieczysław Thugutt.
Odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]Został odznaczony m.in. estońskim Krzyżem Wolności I klasy.
Stanisław August Thugutt w filmie
[edytuj | edytuj kod]Postać Stanisława Augusta Thugutta występuje w polskim filmie historycznym Śmierć prezydenta (1977) w reżyserii Jerzego Kawalerowicza. Rolę tę zagrał Zbigniew Kryński.
Publikacje
[edytuj | edytuj kod]- Księstwo Warszawskie, jego utworzenie się i dzieje. Warszawa 1907.
- Przewodnik po Warszawie z planem miasta, Warszawa 1912.
- Krótki Przewodnik po Warszawie i okolicach: z 13 ilustracyami i planem miasta. Warszawa 1914.
- Przewodnik po Królestwie Polskim : Część I. Kieleckie i Radomskie. Warszawa 1914, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze.
- Wybór pism i autobiografia. Warszawa 1939, Wydawnictwo Towarzystwa Kooperatystów.
- Wykłady o spółdzielczości, Londyn 1945
- Autobiografia, Warszawa 1984, ISBN 83-205-3614-6
- Listy do młodego przyjaciela, Warszawa 1939 i 2002, ISBN 83-87838-57-8
- Wyznania demokraty: publicystyka z lat 1917–1939 (oprac. Jan Sałkowski), Warszawa 1986, ISBN 83-205-3786-X
- Stanisław Thugutt o demokracji i ustroju Polski (oprac. Władysław Wic), Warszawa 1998, ISBN 83-7059-370-4
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Thugutt Stanisław, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2015-05-13] .
- ↑ Przemysław Waingertner: Mason ofiarny. [dostęp 2008-05-24].
- ↑ Ludwik Hass, Ambicje, rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905–1928, Warszawa 1984, s. 232.
- ↑ Posłowie Remigiusza Okraski do tekstu Stanisława Thugutta Listy do młodego przyjaciela, Łódź 2013, s. 25. ISBN 978-83-937886-6-8
- ↑ Jerzy Z. Pająk, Lewica niepodległościowa w Królestwie Polskim (sierpień 1914-sierpień 1915), w: „Czasy Nowożytne”, 1998, t. 5, s. 43.
- ↑ Jerzy Z. Pająk, O rząd i armię. Centralny Komitet Narodowy (1915-1917), Kielce 2003, s. 247
- ↑ Włodzimierz Suleja, Tymczasowa Rada Stanu, Warszawa 1998, s. 220.
- ↑ Jerzy Pająk, Zjazdy Okręgowej Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Niepodległościowych w Kielcach w listopadzie 1917 roku, w: Między Wisłą a Pilicą. Studia i materiały historyczne pod red. K. Brachy i S. Wiecha, t. 1, 2000, s. 305
- ↑ Adam Pragier, „Ciszej nad tą trumną!”, w: Wiadomości, 8 kwietnia 1973 r., s. 2.
- ↑ Remigiusz Okraska, „O Polskę Ludową [Stanisław Thugutt]”, na portalu lewicowo.pl [Dostęp z: 31.12.2013]
- ↑ Pierwszy zamach II RP
- ↑ O Polskę Ludową [Stanisław Thugutt] [online], Lewicowo.pl [dostęp 2015-11-24] .
- ↑ Gravar.se [online], gravar.se [dostęp 2023-05-25] .
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Stanisław August Thugutt – krajoznawca, publicysta, wybitny działacz Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (Janina Barbara Twaróg)
- Publikacje Augusta Thugutta w serwisie Polona.pl
- Członkowie Zjednoczenia Organizacji Niepodległościowych
- Politycy PSL „Wyzwolenie”
- Członkowie Centralnego Komitetu Narodowego w Warszawie (1915–1917)
- Członkowie Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Demokratycznych
- Członkowie Stronnictwa Niezawisłości Narodowej (1917–1918)
- Członkowie delegacji polskiej na konferencję pokojową w Paryżu
- Członkowie Komitetu Narodowego Polskiego (1917–1919)
- Członkowie Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela
- Członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej
- Ministrowie spraw wewnętrznych II Rzeczypospolitej
- Ochotnicy w wojnie polsko-bolszewickiej
- Pochowani na Norra begravningsplatsen
- Polacy odznaczeni Orderem Krzyża Wolności (Estonia)
- Politycy Stronnictwa Ludowego
- Politycy Partii Pracy (II Rzeczpospolita)
- Polscy działacze spółdzielczy
- Polscy wolnomularze (II Rzeczpospolita)
- Posłowie na Sejm I kadencji (1922–1927)
- Ruch prometejski
- Urodzeni w 1873
- Wicepremierzy II Rzeczypospolitej
- Współpracownicy Tymczasowej Rady Stanu
- Zmarli w 1941
- Żołnierze Legionów Polskich 1914–1918
- Ludzie urodzeni w Łęczycy