Rejencja opolska
Rejencja opolska (niem. Regierungsbezirk Oppeln) – niemiecka jednostka administracyjna funkcjonująca w latach 1815−1945 na terenie części Górnego Śląska oraz dawnej części Dolnego Śląska (Nysa, Grodków, Kluczbork)[1]. Rejencję opolską zwyczajowo nazywano Górnym Śląskiem (Oberschlesien), mimo że nie obejmowała całości ziem górnośląskich (w różnych okresach historii były częścią Austrii, Polski i Czechosłowacji).
rejencja | |
![]() | |
Państwo | |
---|---|
Prowincja | |
Siedziba | |
Populacja (1939) • liczba ludności |
|
Szczegółowy podział administracyjny | |
Liczba powiatów |
19 |
Liczba miast na prawach powiatu |
6 |
Położenie na mapie![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Schlesien_Verwaltungsgliederung_1905.svg/300px-Schlesien_Verwaltungsgliederung_1905.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Regierungsgeb%C3%A4ude_in_Oppeln%2C_Oberschlesien.jpg/300px-Regierungsgeb%C3%A4ude_in_Oppeln%2C_Oberschlesien.jpg)
Okres 1815-1922
edytujRejencja opolska powstała w 1815 roku w wyniku nowego podziału administracyjnego Królestwa Prus. Obejmowała wschodni teren prowincji Śląsk, początkowo złożyły się na nią następujące powiaty (Kreise):
- opolski (Oppeln)
- pszczyński (Pleß)
- oleski (Rosenberg)
- lubliniecki (Lublinitz)
- strzelecki (Groß Strehlitz)
- bytomski (Beuthen O.-S.)
- toszecko-gliwicki (Tost-Gleiwitz)
- kozielski (Cosel)
- raciborski (Ratibor)
- prudnicki (Neustadt O.-S.)
- głubczycki (Leobschütz)
- niemodliński (Falkenberg)
- grodkowski (Grottkau)
- nyski (Neiße)
W 1818 roku z części terenów powiatów pszczyńskiego, toszecko-gliwickiego i raciborskiego utworzono powiat rybnicki (Kreis Rybnik) oraz powiększono powiat bytomski kosztem powiatów pszczyńskiego i toszecko-gliwickiego. W 1820 roku do rejencji opolskiej przyłączono dotąd dolnośląski powiat kluczborski (Kreis Kreuzburg).
W miarę rozwoju przemysłu i miast śląskich zmieniał się wewnętrzny podział administracyjny rejencji. W 1873 roku najbardziej ludny i uprzemysłowiony powiat bytomski podzielono na cztery nowe powiaty (Kreise):
- bytomski (Beuthen O.-S.)
- katowicki (Kattowitz)
- tarnogórski (Tarnowitz)
- zabrski (Zabrze)
Od końca XIX wieku następowało wydzielanie największych miast z powiatów, stąd Bytom (1890), Gliwice (1897), Królewska Huta (1898), Opole (1899), Katowice (1899), Racibórz (1903), Nysa (1911) i Zabrze (1927) zostały samodzielnymi powiatami miejskimi (Stadtkreise).
Okres tzw. Republiki Weimarskiej i Rzeszy Wielkoniemieckiej
edytujPo podziale Górnego Śląska w 1922 roku między Polskę a Niemcy od rejencji opolskiej odpadła prawie cała wschodnia część przemysłowa. Do Polski przeszły następujące powiaty:
- powiaty miejskie (Stadtkreise)
- powiaty ziemskie (Landkreise)
- pszczyński
- rybnicki (poza kilkoma gminami)
Do RP odszedł też prawie cały powiat tarnogórski, większość lublinieckiego, a także niewielkie części toszecko-gliwickiego, zabrskiego, raciborskiego i bytomskiego bez ich stolic.
Na mocy traktatu wersalskiego zamieszkana w większości przez ludność czeską i morawską (tzw. Morawców) część powiatu raciborskiego tzw. Kraik Hulczyński przeszła pod jurysdykcję Czechosłowacji.
W wyniku podziału z 1922 roku na terenie rejencji opolskiej powstał nowy powiat dobrodzieński (z części powiatu lublinieckiego); z części powiatów tarnogórskiego i bytomskiego utworzono w 1927 roku powiat bytomsko-tarnogórski.
W 1919 r. rejencję podniesiono do rangi prowincji o nazwie Górny Śląsk, którą zniesiono w 1938 roku. Ponownie powołano w Rzeszy Wielkoniemieckiej w 1941 r., z włączonym nowym terenem i ustanowieniem Katowic miastem prowincjonalnym i miastem rejencyjnym prowincji Górny Śląsk, skąd pełniono władzę. Rejencja opolska weszła w skład powiększonej prowincji jako jedna z jej części.
Powiat | Nazwa polska | Populacja (1939)[2] |
---|---|---|
Beuthen (miejski) | Bytom | 101 029 |
Beuthen-Tarnowitz (ziemski) | bytomsko-tarnogórski | 94 227 |
Cosel | kozielski | 88 274 |
Falkenberg | niemodliński | 40 340 |
Gleiwitz (miejski) | Gliwice | 114 048 |
Groß Strehlitz | strzelecki | 93 621 |
Grottkau | grodkowski | 40 157 |
Hindenburg (miejski) | Zabrze | 126 079 |
Kreuzburg | kluczborski | 50 301 |
Leobschütz | głubczycki | 82 264 |
Neisse (miejski) | Nysa | 35 433 |
Neisse (ziemski) | nyski | 70 515 |
Neustadt | prudnicki | 95 815 |
Oppeln (miejski) | Opole | 50 540 |
Oppeln (ziemski) | opolski | 144 644 |
Ratibor (miejski) | Racibórz | 49 725 |
Ratibor (ziemski) | raciborski | 115 182 |
Rosenberg | oleski | 56 157 |
Tost-Glewitz (ziemski) | toszecko-gliwicki | 94 407 |
Razem | 1 542 758 |
Skład etniczny
edytujSpisy ludności w Niemczech, zwłaszcza na terenach o ludności mieszanej narodowościowo podporządkowane były celom politycznym i zmierzały do pomniejszenia roli mniejszości narodowych.
Według pruskiego spisu narodowego z 1828 roku za całkowicie lub prawie całkowicie niemieckie powiaty rejencji uznać można nyski, grodkowski i Nysę (0% ludności polskojęzycznej) oraz głubczycki z niemodlińskim (odpowiednio: 8.6% i 10% mówiących po polsku). Powiat prudnicki miał prawie wyrównane proporcje ludności polsko- i niemieckojęzycznej, w pozostałych jednostkach przeważała aż do wybuchu I wojny światowej ludność polska, choć z dekady na dekadę proporcje zmieniały się na korzyść Niemców[potrzebny przypis].
W powiecie raciborskim jedną trzecią ludności aż do 1914 roku stanowili Czesi.
Według niemieckich spisów z 1900 w rejencji opolskiej było 60% ludności mówiącej po polsku, w 1910 – 57%[3]. W 1925 spis w prowincji górnośląskiej (obejmującej obszar prowincji opolskiej) wykazał 151 tys. osób mówiących w domu po polsku, a 383 tys. po polsku i niemiecku (nie pytano o narodowość) - dla tych ostatnich przywiązanie do Śląska było ważniejsze od narodowości[4]. Spisy przeprowadzane w warunkach presji politycznej, ekonomicznej i administracyjnej, niekiedy przy jawnym i zamaskowanym terrorze, zmierzały m.in. do germanizacji ludności[5], a nawet miejscowych nazw, poprzez uchwalenie ustawy zmieniającej aż 1330 tutejszych nazw miejscowości i 600 nazw geograficznych na "bardziej niemieckie"[3].
II wojna światowa
edytujJesienią 1938 w związku z rozbiorem Czechosłowacji Kraik Hulczyński został przyłączany do powiatu raciborskiego w rejencji opolskiej.
Skutkiem agresji niemieckiej we wrześniu 1939 roku i włączenia polskiej części Górnego Śląska wraz z częścią Małopolski do prowincji Śląsk (od 1941 roku do prowincji Górny Śląsk) rejencja opolska po raz trzeci zmieniła granicę. Do nowo powołanej rejencji katowickiej odeszły miasta Bytom, Zabrze i Gliwice, powiaty bytomsko-tarnogórski i toszecko-gliwicki. Do rejencji opolskiej przyłączono powiat lubliniecki ze zlikwidowanego przez NSDAP dawnego woj. śląskiego, do którego na powrót przyłączono powiat dobrodzieński, oraz małopolskie powiaty zawierciański i blachowniański (utworzony z zachodniej części powiatu częstochowskiego, zlikwidowanego województwa kieleckiego). W tym kształcie rejencja opolska przetrwała do 1945 roku. W trakcie II wojny światowej rejencja była miejscem licznych mordów dokonanych na więźniach obozów koncentracyjnych (głównie podobozów KL Auschwitz), więźniach Polenlagrów (obozów dla Polaków) (zorganizowanych m.in. w Raciborzu, Kietrzu i Otmuchowie) oraz na jeńcach uwięzionych w systemie obozów jenieckich Lamsdorf[6].
Dalsze losy
edytujPo II wojnie światowej tereny tej jednostki administracyjnej wcielono prawie w całości do odtworzonego w nowych granicach województwa śląskiego z siedzibą w Katowicach, przesiedlono licznych Zabużan. Kraik Hulczyński na powrót został przyłączony do Czechosłowacji. Od 1950 roku województwo opolskie odpowiada mniej więcej rejencji w granicy z 1945 roku, z wyjątkiem powiatów lublinieckiego, blachowniańskiego i zawierciańskiego, które pozostały w województwie katowickim (obecnie śląskim), jak i włączonych do województwa opolskiego terenów dawnego Dolnego Śląska (powiaty namysłowski i brzeski).
Przypisy
edytuj- ↑ K. Orzechowski, Państwo i Prawo [w:] Historia Śląska t.2, 1763-1830 część II, 1807-1850, pod red. M. Czapliński, Wrocław 2002
- ↑ Preußische Provinz Schlesien (populacje pod linkami powiatów). [dostęp 2015-04-18]. (niem.).
- ↑ a b Jan Drabina, Górny Śląsk, Wrocław 2002, s. 119-120, 176
- ↑ M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska Wrocław 2002, s. 367, ISBN 83-229-2213-2.
- ↑ Marek Masnyk, Ruch polski na Śląsku Opolskim w latach 1922-1939, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1989, str. 14-16.
- ↑ Czerwony świt 1945 r. Walki sowiecko-niemieckie na Śląsku Opolskim* i ich ofiary [nasz temat] – Niezależna Gazeta Obywatelska nie tylko w Opolu [online], www.ngopole.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).