Алюминий
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Сĕлтĕлле металсем | Сĕлтĕлле-çĕрле металсем | Куçăмлă металсем | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Çăмăл металсем | Металлоидсем | Инертлă газсем | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Алюмини (лат. Аluminium), атăм йывăрăшĕ 26,9815386(8) г/моль (углерод шайĕпе), çемçе, çăмăл, шурă кĕмĕл металл, хавăрт йӳçекен, тачăлăхĕ 2,7 г/ см³, ирĕлнĕ температури 660 °C. Çĕр витĕмĕнче саралнипе алюмини 3-мĕш вырăнта, йӳçлĕкпе кремни хыççăн атăмсем хушшинче, 1-мĕш вырăнта — металлсем хушшинче.
Алюминий — Менделеевăн периодикăллă системин III ушкăнĕн Alсимволĕллĕ хими элеменчĕ. Атăмлă нумĕрĕ — 13.
Истори
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Пĕрремĕш хут таса тĕсĕнче 1825 çулта шăратса кăларнă.
Физика уйрăмлăхĕсем
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Кĕмĕл-шурă металл, тачăлăхĕ 2,7 г/см3, тăсăлăвлă, ăшша- тата электро хăвăрт куçарăвлă. Шăрану температури 660 °C.
Изотопĕсем
[тӳрлет | кодне тӳрлет]
Хими уйрăмлăхĕсем
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Тивĕçлĕ вăхăтсенче алюмини çийĕт çинçе те çирĕп оксидăн сийĕпе витĕннĕ, çавăнпа та ахаль япаласемпе хутшăнмасть:
H2O (t°); O2, HNO3 (вĕрелентермесĕрех)).
Al – хастар çĕнетекен металл.
Ахаль япаласемпе çамăллăн хутшанать:
1) йӳçлĕкпе:
4Al + 3O2 = 2Al2O3
2) галогенсемпе:
2Al + 3Br2 = 2AlBr3
3) ытти металмарсемпе вĕрилентерсен хутшăнать:
с серăпахутшăнса, алюмини сульфиче пулать:
2Al + 3S = Al2S3
азотпа хутшăнса, алюмини нитричĕ пулать:
2Al + N2 = 2AlN
углеродпа хутшăнса, алюмини карбичĕ пулать:
4Al + 3С = Al4С3
Алюминийĕн сульфичĕпе карбичĕ пĕтĕмпех гидролизпа тухаççĕ :
Al2S3 + 6H2O = 2Al(OH)3 + 3H2S
Al4C3 + 12H2O = 4Al(OH)3+ 3CH4
Кăткăс хими япалисемпе:
4) шывпа (хӳтĕлекен оксидлă сийне шуратса илсен, тĕслĕх, амальгамăласан):
2Al + 6H2O = 2Al(OH)3 + 3H2
5) сĕлтĕсемпе (тетрагидроксоалюминатсем тата урăх алюминатсем пулса тухаççĕ):
2Al + 2NaOH + 6H2O = 2Na[Al(OH)4] + 3H2
6) Тăварлă тата шывпа хутăштарнă серăллă киcлотасенче ирĕлет:
2Al + 6HCl = 2AlCl3 + 3H2
2Al + 3H2SO4(разб) = Al2(SO4)3 + 3H2
Ăшăтсан кислотасенче ирĕлет – йӳçетекенсенче:
2Al + 6H2SO4(тачă) = Al2(SO4)3 + 3SO2 + 6H2O
Al + 6HNO3(конц) = Al(NO3)3 + 3NO2 + 3H2O
7) металлсене çĕнетет (алюминотерми):
8Al + 3Fe3O4 = 4Al2O3 + 9Fe
2Al + Cr2O3 = Al2O3 + 2Cr
Тивĕçлĕ вăхăтсенче алюмини çийĕт çинçе те çирĕп оксидăн сийĕпе витĕннĕ, çавăнпа та ахаль япаласемпе хутшăнмасть:
H2O (t°); O2, HNO3 (вĕрелентермесĕрех)).
Al – хастар çĕнетекен металл.
Ахаль япаласемпе çамăллăн хутшанать:
1) йӳçлĕкпе:
4Al + 3O2 = 2Al2O3
2) галогенсемпе:
2Al + 3Br2 = 2AlBr3
3) ытти металмарсемпе вĕрилентерсен хутшăнать:
серăпахутшăнса, алюмини сульфиче пулать:
2Al + 3S = Al2S3
азотпа хутшăнса, алюмини нитричĕ пулать:
2Al + N2 = 2AlN
углеродпа хутшăнса, алюмини карбичĕ пулать:
4Al + 3С = Al4С3
Алюминийĕн сульфичĕпе карбичĕ пĕтĕмпех гидролизпа тухаççĕ :
Al2S3 + 6H2O = 2Al(OH)3 + 3H2S
Al4C3 + 12H2O = 4Al(OH)3+ 3CH4
Кăткăс хими япалисемпе:
4) шывпа (хӳтĕлекен оксидлă сийне шуратса илсен, тĕслĕх, амальгамăласан):
2Al + 6H2O = 2Al(OH)3 + 3H2
5) сĕлтĕсемпе (тетрагидроксоалюминатсем тата урăх алюминатсем пулса тухаççĕ):
2Al + 2NaOH + 6H2O = 2Na[Al(OH)4] + 3H2
6) Тăварлă тата шывпа хутăштарнă серăллă киcлотасенче ирĕлет:
2Al + 6HCl = 2AlCl3 + 3H2
2Al + 3H2SO4(разб) = Al2(SO4)3 + 3H2
Ăшăтсан кислотасенче ирĕлет – йӳçетекенсенче:
2Al + 6H2SO4(тачă) = Al2(SO4)3 + 3SO2 + 6H2O
Al + 6HNO3(конц) = Al(NO3)3 + 3NO2 + 3H2O
7) металлсене çĕнетет (алюминотерми):
8Al + 3Fe3O4 = 4Al2O3 + 9Fe
2Al + Cr2O3 = Al2O3 + 2Cr
Çутçанталăкра тĕл пулни
[тӳрлет | кодне тӳрлет]- Бокситсем – Al2O3 • H2O (SiO2, Fe2O3, CaCO3 хутăш)
- Нефелинсем – KNa3[AlSiO4]4
- Алуниты – KAl(SO4)2 • 2Al(OH)3
- Тăмлă çĕрсем (каолинпа хăйăр SiO2, акшарпа CaCO3, магнезитпа MgCO3)
Çутçанталăкра алюминий минералсенче тупăнать. Вĕсен хăшĕсем: Боксит Al2O3 • H2O (SiO2, Fe2O3, CaCO3 хутăшĕсемпе) Нефелин - (Na, K)2O × Al2O3 × 2SiO2 Корунд - Al2O3 Ronald ist ein rotschopf Полевой шпат(ортоклаз) - K2O × Al2O3 × 6SiO2 Каолинит – Al2O3 × 2SiO2 × 2 H2O Алунит – ( Na, K )2 SO4 × Al2( SO4 )3 × 4Al( OH )3
Усă курни
[тӳрлет | кодне тӳрлет]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/Aluminum_Metal_coinless.jpg/220px-Aluminum_Metal_coinless.jpg)
Конструкци материалĕ вырăнĕнче анлă ĕçе кĕртеççĕ. Алюминин тĕп хаклăхĕсем — çăмăллăх, податливость штамповке, коррозине хирĕç тăрасси (сывлăшра алюмини тӳрех Al2O3 тачă çипе витĕнет, вăлах ăна малалла йӳçĕкленесрен упрать), хăвăрт ăшă куçарулăх, наркăмăшсăрлăхĕ. Тĕслĕхрен, çак пахалăхсене пула алюминие тĕпел савăт-сапи тăвассинче усă кураççĕ.
Алюминийе тата унпа хутăшĕсене ракетă техникинче усă курни
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Алюминий гидричĕпе тĕрлĕ йӳçлекенсемпе çунакан шĕвексен хаклавĕсем.
Йӳçлеклекен | Удель туртăмĕ(Р1,çек) | Çунса каян температури °С | Çунакан япалан тачăлăхĕ г/см3 | Хăвăртлăхĕн ӳсĕмĕ, ΔVид,25, м/сек | Çунаканăн йывăрлăхĕ % |
---|---|---|---|---|---|
Фтор | 348,4 çек | 5009°С | 1,504 | 5328 м/çек | 25% |
Тетрафторгидразин | 327,4 çек | 4758°С | 1,193 | 4434 м/çек | 19% |
ClF3 | 287,7 çек | 4402°С | 1,764 | 4762 м/çек | 20% |
ClF5 | 303,7 çек | 4604°С | 1,691 | 4922 м/çек | 20% |
Перхлорилфторид | 293,7 çек | 3788°С | 1,589 | 4617 м/çек | 47% |
Йӳçлĕклĕ фтор | 326,5 çек | 4067°С | 1,511 | 5004 м/çек | 38,5% |
Йӳçлĕк | 310,8 çек | 4028°С | 1,312 | 4428 м/çек | 56% |
Перекись водорода | 318,4 çек | 3561°С | 1,466 | 4806 м/çек | 52% |
N2O4 | 300,5 çек | 3906°С | 1,467 | 4537 м/çек | 47% |
Азот кислоти | 301,3 çек | 3720°С | 1,496 | 4595 м/çек | 49% |
Ювелир япалисем
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Алюмини малтан çӳллĕ хаклă шутланнă, унтан ĕнтĕ тĕрлĕ ювелирла япаласем ăсталанă. Каярах алюминии тупăçламалли çĕнĕ технологисем ĕçе кĕрсен, во много раз снизившие себестоимость. Халĕ алюминие хăш чух бижутери тунă ĕçре ус кураççĕ.
Кĕленче туни
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Кĕленче (кантăк) хатĕрленĕ чух алюминий фторидне, фосфатне тата йӳçĕкĕпе усă кураççĕ.
Алюмини тата унăн çыхăнăвĕсем ракета техникинче
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Алюминипе унăн çыхăнăвĕсемпе çивĕч хăват икĕ компонентлă ракета çунăк япалалăхĕ вырăнĕнче тата хытă çунăк япалалăхра тĕп çунăклăхĕ тăваççĕ. Тĕслĕхрен:
- Алюмини: çунăк япала ракетăсем валли. Порошок тата суспензи тĕсĕпе углеводородсенче тата урăх.
- Алюмини гидричĕ.
- Алюмини бораначĕ.
- Триметилалюмини.
- Триэтилалюмини.
- Трипропилалюмини.
Алюмини хутăш шăранчăкĕсем
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Конструкци материалĕнче усă курнă чух таса алюминие мар, унăн никĕсĕнчи тĕрлĕ шăранчăксене ĕçе кĕртеççĕ.
- Алюмини-магни шăранчăкĕсем коррозие хирĕç хăват тата лайăх пĕçерĕнеççĕ; вĕсенчен, сăмахран, хăвăрт чупакан кимĕ корпусне хатăрлеççĕ.
- Алюмини-марганец шăранчăкĕсем нумай енĕпе алюмини-магниллĕ евĕрлех.
- Алюмини-пăхăр шăранчăкĕсене (сăмахран, дюралюминие) вĕрилентерме юрать, çакă ĕнтĕ вĕсен хытăлăхне вăйлатать. Анчах та, вĕрилентернĕ материалсене çыпăçтарма юрамасть, çавăнпа самолётăн пайĕсене халиччен те заклёпкăсемпе çыхăнтараççĕ. Чылай пăхăрлă шăранчăк тĕсĕпе ылтăн евĕр, вара хăш чух ăна хаклă металла улăштарма пултараççĕ.
- Алюмини-кремни шăранчăкĕсене (силуминсем) шăратма питĕ мел. Вĕсенчен часах тĕрлĕ механисăмсен корпусĕсене хатĕрлеççĕ.
- Комплекс алюмини шăранчăкĕсем: авиаль.
- Алюмини питĕ хăвăрт куçаракан никĕсе Кельвинăн 1,2 температуринче çитет.
Алюмини урăх хутăшсенчи хушăмĕ
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Алюмини нумай шăранчăксен паллă компоненчĕ пулать. Тĕслĕхрен, алюминиллĕ бронзăра тĕп компоненчĕсем — пăхăрпа алюмини. Магниллĕ шăранчăксенче хушма вырăнне алюминие усă кураççĕ. Электровĕретес приборсенчи спиральсене тунă чух (урăх шăранчăксемпе пĕрле) фехрале (Fe, Cr, Al) усă кураççĕ.
Çĕнетекен евĕр
[тӳрлет | кодне тӳрлет]- Термитăн компоненчĕ евĕр, алюмотерми валли.
- Алюминие сайра металсене хăйсен оксичĕсемпе галогеничĕсенчен тасатаççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Каçăсем
[тӳрлет | кодне тӳрлет]![]() |
Алюминий Викиампарта? |
---|
- Алюминий, Webelements çинче
- Алюминий в Популярной библиотеке химических элементов
- Алю-Ckaut 2006 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
- Алюминий АК5М2, деформируемые сплавы в чушках 2007 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
- Алюминий çĕр управĕсенче 2007 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ.