Wikipedia:Dagens skandinaviske artikel/januar 2006
Dagens skandinaviske artikel-arkiv for 2015
Januar - Februar - Marts - April - Maj
- Juni
- Juli
- August - September - Oktober - November - December
Dagens skandinaviske artikel-arkiv for 2014
Januar - Februar - Marts - April - Maj - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - December
Hvis dagens artikel på forsiden ikke viser dagens artikel for dagen i dag, så er det sandsynligvis fordi cachen ikke er opdateret korrekt.
Tryk på dette link for at opdatere forsiden til den korrekte dagens artikel.
Tryk på dette link for at gøre det samme for denne side.
Dagens skandinaviske artikel
[rediger kildetekst]Et arkiv over dagens skandinaviske artikler der blev vist på forsiden. Artiklerne følger en rotationsordning, da de andre skandinaviske Wikipediaer ikke skifter artikel hver dag:
- Mandag: Norsk (bokmål)
- Tirsdag: Svensk
- Onsdag: Norsk (nynorsk)
- Torsdag: Norsk (bokmål)
- Fredag: Svensk
- Lørdag: Norsk (nynorsk)
- Søndag: Svensk - eller gæstedag - f.eks. finsk, færøsk, grønlandsk, islandsk, samisk.
Artiklerne kan hentes her
[rediger kildetekst]Skanwiki - dette er at foretrække, eftersom de her allerede ligger færdig-formaterede til brug på den danske wikipedia:
Hvis de ikke endnu ligger klar på Skanwiki, kan du gå direkte til disse steder:
- no:Wikipedia:Ukens artikkel/2024
- nn:Wikipedia:Utvald artikkel/2024
- sv:Wikipedia:Utvald artikel
- fi:Malline:Valitut palat/2024
- fo:Wikipedia:Aðrar mánaðargreinir (månedens artikel)
- is:Wikipedia:Grein mánaðarins/2024 (månedens artikel)
- 1. januar
Jordskjelvet i Indiahavet 2004 var en serie undersjøiske jordskjelv utløst den 26. desember 2004, det første og kraftigste av styrke 9,0 vest for øya Sumatra i Indonesia, etterfulgt av flere kjempemessige tsunamibølger som skyllet over øyene i Bengalbukta og kystområder oppover strendene i Indonesia, Malaysia, Thailand, India, Sri Lanka og over Maldivene.
Det største undersjøiske jordskjelvet fant sted kl. 07.58.50 lokal tid (Sumatra, Thailand) eller 06.58.50 srilankisk tid, rundt to timer etter soloppgang ved Sumatra (00.58.50 UTC eller kl. 01.58.50 norsk tid). Hyposenteret var 160 km vest for Sumatra, tett ved øya Simeulue, og 30 km dypt.
Flodbølgene som ble utløst, traff Sumatra kort tid etter og de øvrige rammede kystene noen timer senere. De nådde Sri Lankas sørkyst omkring kl. 09.20 lokal tid. Noen steder traff de strendene med en bølgehøyde på 10 meter, men lavere høyder (3-6 m) var vanligere. Bølgehøyden avhenger blant annet av hvor langgrunt det er foran stranden bølgen treffer, og hvor kraftig tsunamien som nærmer seg er. Kraftige etterskjelv pågikk i timevis, de nordligste ved Andamanøyene i Bengalbukta; de kraftigste utløste mindre flodbølger. Mindre kraftige etterskjelv fortsatte i dagevis. Den 28. mars 2005 fulgte så et nytt kraftig skjelv med episenter omtrent samme sted, og av en styrke som nesten kunne måle seg desemberskjelvet.
Som jordskjelv betraktet var desemberskjelvet det sterkeste på 40 år i hele verden, etter Langfredagsjordskjelvet i Alaska i 1964, og marsskjelvet det nest sterkeste. Les mer
se -
diskussion -
historik
- 2. januar, 5. januar
Fjellreven (Alopex lagopus), også kjend som kvitrev og polarrev, er ein liten reveart som held til i heile det nordlege polarområdet, lenger sør hovudsakleg i fjella. Bestanden har gått kraftig tilbake i Noreg i moderne tid, og er rekna som svært truga.
Reven blei freda i Noreg i 1930, men bestanden er fortsatt svært låg, og på det norske fastlandet finst det berre rundt femti revar (2004).
Les meir...
se -
se norsk -
diskussion -
historik
- 3. januar, 6. januar
Jonathan Wild (født 1683 i Wolverhampton, død 24. mai 1725 i London) var en av de mest berømte kriminelle i England. Hans bedrifter ble kjent i hele nb:Storbritannia via romaner, dramatiseringer og politiske satirer. Rollefiguren «Peachum» i nb:John Gays Tiggeroperaen og i Bertolt Brechts nyversjon av denne, Tolvskillingsoperaen, er basert på Wild.
Jonathan Wild levde lenge et dobbeltliv, der han på den ene siden ledet en stor bande med tyver, mens han på den andre siden offentlig opptrådte som en som opprettholdt ro og orden. I 1720-åravar han nærmest en lokalhelt i London, men denne beundringa endret seg til hat da hans dobbeltliv ble avslørt. Etter rettssaken mot ham, som endte med at han ble hengt, ble han et symbol på korrupsjon og selvforherligelse. Les mer…
se -
se norsk -
diskussion -
historik
- 4. januar, 7. januar
Tysklands herrlandslag i fotboll är ett av de mest framgångsrika med tre VM-titlar och tre EM-titlar. De har dessutom nått ytterligare fyra VM-finaler och två EM-finaler. Landslagets spel kännetecknas av disciplin och en stark organisation av de olika lagdelarna. I Tyskland är fotbollslandslaget det mest populära av landslaget och dess spelare är hyllade stjärnor men står ofta under hård press inför stora mästerskap och viktiga matcher.
se -
se svensk -
diskussion -
historik
- 8. januar
Nidarosdomen, egentlig Nidaros domkirke, er Norges viktigste kirke. Den er i dag en luthersk domkirke og menighetskirke og betraktes både som Norges nasjonalhelligdom og som kroningskirke (selv om det ikke lenger foretas kongekroninger i Norge). I den norske Grunnloven av 1814 ble det slått fast at Kongeriket Norges regent skal krones i Trondheim. Nidarosdomen ble sist benyttet som kroningskirke i 1906, da Haakon VII ble kronet. Etter avskaffelsen av kroningsseremonien har kirken vært brukt til signing av regenten. De norske kronregaliene oppbevares nå i kirken, i nordvestre tårnfot. Les mer…
se -
diskussion -
historik
- 9. januar, 12. januar
Ardenneroffensiven var et slag under andre verdenskrig. Det startet sent i desember 1944 og var den siste tyske offensiven på vestfronten under krigen. Den tyske hæren planla å slå en kile inn i den allierte fronten, for å så ta Antwerpen og svinge nordover for å omringe og knuse fire allierte arméer. Dette håpet Hitler ville tvinge de vestallierte til å forhandle fram en fredsavtale i aksemaktenes favør.
Av tyskerene ble planen kalt «Wacht Am Rhein» (for å lure de allierte til å tro at det var en forsvarsplan), i engelsktalende land er slaget kjent som «Battle of the Bulge», da tyskerenes fremrykning førte til at frontlinjen fremsto som en «bul» på kartet. Tyskerene innledet sin offensiv 16. desember 1944 og først 8. januar 1945 innså de slaget som tapt, og startet sin tilbaketrekning. Les mer…
se -
se norsk -
diskussion -
historik
- 10. januar, 13. januar
Mekka er ein by i Saudi-Arabia og den heilagaste staden i islam. Det var her Muhammed blei fødd og seinare stod fram som Guds sendebod. Muslimar vender seg mot Mekka i bøn, og ønsker å vitja byen minst ein gong i livet. Under hadj, som i 2006 tek til den 8. januar, vitjar rundt to millionar pilgrimar byen. Ikkje-muslimar er derimot utestengde frå Mekka. Les meir...
se -
se norsk -
diskussion -
historik
- 11. januar, 14. januar
Svensk säckpipa är en typ av säckpipa som rekonstruerats från instrument från västra Dalarna. Få svenskar känner till att Sverige har och har haft en säckpipetradition; de flesta som hör ordet säckpipa associerar till Skottland. Den svenska säckpipan är svagare i volymen än den skotska Great Highland Pipe och den karaktäriseras av ett tämligen begränsat tonomfång. Instrumentet passar därför bäst för svensk folkmusik av ålderdomlig karaktär.
se -
se svensk -
diskussion -
historik
- 15. januar
Ardenneroffensiven var et slag under andre verdenskrig. Det startet sent i desember 1944 og var den siste tyske offensiven på vestfronten under krigen. Den tyske hæren planla å slå en kile inn i den allierte fronten, for å så ta Antwerpen og svinge nordover for å omringe og knuse fire allierte arméer. Dette håpet Hitler ville tvinge de vestallierte til å forhandle fram en fredsavtale i aksemaktenes favør.
Av tyskerene ble planen kalt «Wacht Am Rhein» (for å lure de allierte til å tro at det var en forsvarsplan), i engelsktalende land er slaget kjent som «Battle of the Bulge», da tyskerenes fremrykning førte til at frontlinjen fremsto som en «bul» på kartet. Tyskerene innledet sin offensiv 16. desember 1944 og først 8. januar 1945 innså de slaget som tapt, og startet sin tilbaketrekning. Les mer…
se -
diskussion -
historik
- 16. januar, 19. januar
Velikij Novgorod (russisk: Великий Новгород, «Mektige Novgorod», der velikij betyr «mektig» og novgorod betyr «ny by», må ikke forveksles med byen Nizjnij Novgorod), er en av Russlands eldste og viktigste historiske byer. Byen ble av vikingene kalt for Holmgard (norrønt). Novgorod ligger langs den historiske ruten mellom Moskva og St. Petersburg (180 km sør-øst for St. Petersburg), ved elven Volkhov, som renner ut fra innsjøen Ilmen. Byen er administrativt senter for Novgorod Oblast og har 240 000 innbyggere. Klimaet er forholdsvis tørt, med en gjennomsnittstemperatur om sommeren på +25°C og om vinteren på -10°C.
De historiske monumentene i Novgorod og omegn ble satt på UNESCOs liste over verdensarven i 1992.
se -
se norsk -
diskussion -
historik
- 17. januar, 20. januar
Salt er ei stor gruppe kjemiske stoff med liknande eigenskapar: I tørr, fast form er dei krystallar, og oppløyst i vatn dannar dei frie ion som gjev vatnet elektrisk leiingsevne.
Eit salt er ei kjemisk binding mellom to eller fleire ion, som oftast eit metall-ion (kation) og eit ion av ikkje-metall (anion). Iona i ein del salt er viktige for kroppen, og fleire salttypar blir brukte i matlaging.
Det vanlegaste saltet i matlaging, bordsalt, er natriumklorid (NaCl).
Ein kan utvinna salt frå sjøvatn eller frå mineral. Saltgruver finst fleire stader i Europa. Kontroll med saltgruver eller salthandel har vore ei kjelde til rikdom og makt.
se -
se norsk -
diskussion -
historik
- 18. januar, 21. januar
11 september-attackerna var en serie terrorattacker utförda mot USA den 11 september 2001. Enligt den officiella 11 septemberkommissionens rapport utfördes självmordsattackerna av 19 män med kopplingar till Usama bin Ladin och al-Qaida. Männen kapade fyra amerikanska passagerarflygplan; två av dem flögs in i World Trade Centers tvillingtorn på Manhattan i New York. Det tredje flögs in i USA:s försvarshögkvarter Pentagon och det fjärde kraschade på ett fält i Pennsylvania. Totalt dödades 2 986 människor i attackerna. 11 september-attackerna är en av de mest betydelsefulla händelserna hittills under 2000-talet vad det gäller ekonomiska, sociala, politiska, kulturella och militära effekter i USA och många andra delar av världen.
se -
se svensk -
diskussion -
historik
- 22. januar
Velikij Novgorod (russisk: Великий Новгород, «Mektige Novgorod», der velikij betyr «mektig» og novgorod betyr «ny by», må ikke forveksles med byen Nizjnij Novgorod), er en av Russlands eldste og viktigste historiske byer. Byen ble av vikingene kalt for Holmgard (norrønt). Novgorod ligger langs den historiske ruten mellom Moskva og St. Petersburg (180 km sør-øst for St. Petersburg), ved elven Volkhov, som renner ut fra innsjøen Ilmen. Byen er administrativt senter for Novgorod Oblast og har 240 000 innbyggere. Klimaet er forholdsvis tørt, med en gjennomsnittstemperatur om sommeren på +25°C og om vinteren på -10°C.
De historiske monumentene i Novgorod og omegn ble satt på UNESCOs liste over verdensarven i 1992.
se -
diskussion -
historik
- 23. januar, 26. januar
Henrik Bjørnstad (født 7. mai 1979 i Oslo) er en norsk golfspiller på PGA-touren. Hjemmeklubben hans er Drøbak Golfklubb. I 1996 vant han det norske amatørmesterskapet, og ble profesjonell som 18-åring i 1997. Per i dag (2006) er han Norges fremste mannlige golfspiller, og medlem av Norges Golfforbunds toppsatsing Team Norway. Etter å ha kommet seg gjennom en tøff kvalifisering høsten 2005 ble Bjørnstad klar for spill på PGA-touren i 2006, som første nordmann noensinne.
Henrik Bjørnstad begynte sin golfkarriere i Arvika i Sverige som tiåring, og fortsatte senere i Kristianstad. Da familien flyttet tilbake til Norge og Oslo i 1994 ble han medlem i Oslo GK, hvor han trente mye, og han deltok på diverse landslag. Han vant NM på Borre Golfklubb med 17 slags margin i 1996. Les mer…
se -
se norsk -
diskussion -
historik
- 24. januar, 27. januar
Wolfgang Amadeus Mozart (27. januar 1756—5. desember 1791) var ein austerriksk musikar og komponist. Mozart er kjend som vidunderbarn og komponist av mange ulike musikkstykke innan klassisistisk stil. Han skreiv nokre av høgdepunkta innan opera, symfoniar, instrumentkonsertar og kor-, piano- og kammermusikk.
Mozart var fødd i Salzburg, i det sjølvstendige erkebiskopdømet Salzburg, og blei døypt Johannes Chrysostomus Wolfgangus Teophilus (Gottlieb) Mozart dagen etter at han blei fødd. Foreldra var Anna Maria Pertl Mozart og Leopold Mozart, ein leiande europeisk musikkpedagog. Han tok til å undervisa sonen i klaver- og seinare fiolinspel frå han viste musikalsk talent som treåring. Les meir…
se -
se norsk -
diskussion -
historik
- 25. januar, 28. januar
Michelson-Morleys experiment är ett av de viktigaste och mest berömda experimenten i fysikens historia. Det utfördes 1887 vid det som nu är Case Western Reserve University och anses vara det första starka beviset mot teorin om en ljusbärande eter. Teorin inom fysiken under senare hälften av 1800-talet fastställde att eftersom vattenvågor måste ha ett medium att röra sig igenom (vatten), och hörbart ljud kräver ett medium att röra sig igenom (luft), så kräver även ljusets vågor ett medium, den s k ljusbärande etern. Eftersom ljusets hastighet är så hög var det mycket svårt att utforma ett experiment som påvisar närvaron av denna eter och påvisar dess egenskaper. Michelson och Morleys experimentet kunde inte påvisa etern och deras resultat hjälpte H.A. Lorentz att formulera Lorentz-transformationerna som låg till grund för Einsteins speciella relativitetsteori.
se -
se svensk -
diskussion -
historik
- 29. januar
Wolfgang Amadeus Mozart (27. januar 1756—5. desember 1791) var ein austerriksk musikar og komponist. Mozart er kjend som vidunderbarn og komponist av mange ulike musikkstykke innan klassisistisk stil. Han skreiv nokre av høgdepunkta innan opera, symfoniar, instrumentkonsertar og kor-, piano- og kammermusikk.
Mozart var fødd i Salzburg, i det sjølvstendige erkebiskopdømet Salzburg, og blei døypt Johannes Chrysostomus Wolfgangus Teophilus (Gottlieb) Mozart dagen etter at han blei fødd. Foreldra var Anna Maria Pertl Mozart og Leopold Mozart, ein leiande europeisk musikkpedagog. Han tok til å undervisa sonen i klaver- og seinare fiolinspel frå han viste musikalsk talent som treåring. Les meir…
se -
diskussion -
historik
- 30. januar
Nauru er en øystat i Stillehavet med en rik historie. Øyas innfødte befolkning, nauruerne, er sannsynligvis etterkommere av polynesiske eller melanesiske oppdagelsesreisende fra Ny-Guinea som slo seg ned der. Nauru ble oppdaget av europeerne for drøyt 200 år siden og var i henholdsvis Storbritannias, Australias, Tysklands og Japans besittelse før den fikk sin uavhengighet i 1968. På grunn av utvinning av fosfat på 1970-tallet var Nauru det nest rikeste landet i verden regnet etter BNP per person, men i dag klassifiseres Nauru som et u-land. Les mer…
se -
se norsk -
diskussion -
historik
- 31. januar
Ekkokardiografi er undersøking av hjartet med ultralyd. Det kan brukast diagnostisk, eller for å vegleie terapeutiske intervensjonar. I daglegtale på sjukehus blir det ofte kalla ekko-Doppler, ekko for det todimensjonale strukturbiletet, og Doppler for fartsmålingane.
Hjartet kan visast som to-dimensjonale skiver, som eit tredimensjonalt volum eller berre langs ein isolert stråle. Dette kan visast som still-bilete eller levande film. Fartsmålingar frå blod eller muskelvev kan visast isolert som kurver eller lagde oppå strukturbileta, med fart og retningar fargekoda. Les meir.
se - se norsk - diskussion - historik