Ynni niwclear
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Trawsfynydd_Nuclear_Power_Plant.jpg/220px-Trawsfynydd_Nuclear_Power_Plant.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/USS_Enterprise_%28CVAN-65%29%2C_USS_Long_Beach_%28CGN-9%29_and_USS_Bainbridge_%28DLGN-25%29_underway_in_the_Mediterranean_Sea_during_Operation_Sea_Orbit%2C_in_1964.jpg/220px-USS_Enterprise_%28CVAN-65%29%2C_USS_Long_Beach_%28CGN-9%29_and_USS_Bainbridge_%28DLGN-25%29_underway_in_the_Mediterranean_Sea_during_Operation_Sea_Orbit%2C_in_1964.jpg)
Ynni niwclear yw'r enw a ddefnyddir ar gyfer unrhyw dechnoleg sy'n ennill ynni trwy ddefnyddio adwaith niwclear, naill ai ymholltiad niwclear (Saesneg: nuclear fission) neu ymasiad niwclear. Ar hyn o bryd, dim ond ymholltiad niwclear a ddefnyddir yn fasnachol, lle mae'r adwaith niwclear yn cael ei reoli er mwyn berw dwr a chreu stêm, sy'n creu trydan.
Mae'r ddau fath o adwaith yn rhyddhau maint aruthrol o ynni allan o faint cymharol fychan o fater.
Yn 2005, daeth 6.3% o ynni'r byd, a 15% o drydan y byd, o ynni niwclear. Y prif gynhyrchwyr oedd yr Unol Daleithiau, Ffrainc a Japan. Cynhyrchodd y tri yma 56.5% o drydan o ynni niwclear y byd y flwyddyn honno.
Yn 2009 roedd 13-14% o drydan y byd yn dod o ynni niwclear[1] ac roedd dros 150 o longau milwrol yn cael eu gyrru gan yriant niwclear.
Defnydd
[golygu | golygu cod]Yn 2007, cafwyd adroddiad gan yr Asiantaeth Ynni Atomig y Byd (Saesneg: International Atomic Energy Agency, neu'r IAEA) fod 439 atomfa niwclear ledled y byd.[2]
Atomfa
[golygu | golygu cod]Atomfa ydy'r enw sy'n cael ei roi ar yr adeilad lle holltir yr atom (fel arfer wraniwm-235 neu plwtoniwm-239); yng Nghymru roedd dwy atomfa yma: Wylfa (Môn) a Thrawsfynydd. Agorwyd atomfa gyntaf y byd sef Obninsk yn yr Undeb Sofietaidd Atomfa yn 1954 a'r cyntaf yng ngwledydd Prydain (Windscale) ym 1956.
Dechreuwyd adeiladu atomfa Wylfa yn 1963 a dechreuodd gynhyrchid trydan yn 1971 ac roedd yno ddau adweithydd Magnox (490 MW). Roedd y mwyaf a'r olaf o'i fath yng ngwledydd Prydain. Bydd yn dod i ben ar ddiwedd 2010.
Ceir atomfa hefyd yn Nhrawsfynydd, ond mae ers 1991 wedi dechrau cael ei ddad-gomisiynu. Dechreuwyd ar y gwaith o'i adeiladu ym Mawrth 1965 a dechreuodd ar ei waith o gynhyrchu trydan yn Hydref 1968. Roedd ganddo ddau adweithydd Magnox ac roedd yn cynhyrchu 470MW o drydan.
Hanes
[golygu | golygu cod]Cychwynnwyd arbrofi gyda defnyddio ynni niwclear i greu trydan cyn gynted ag y darganfuwyd yr elfennau ymbelydrol megis radiwm. Sylweddolwyd y gallent ryddhau swm anferthol o ynni ond roedd harneisio'r ynni hwn yn dasg anodd iawn; yn wir mynnodd tad ffiseg niwclear sef Ernest Rutherford ei bod yn dasg amhosib. Ond ar ddiwedd y 1930au darganfuwyd theori o'r enw 'ymholltiad niwclear' a sylweddolodd nifer o wyddonwyr gan gynnwys Leo Szilard y byddai 'adwaith cadwynol' (Saesneg: chain reaction) yn hwyluso hyn.
Symudodd Fermi a Szilard i'r Unol Daleithiau a sefydlwyd yr adweithydd cyntaf yno, o'r enw Chicago Pile-1 gan lwyddo yn eu hymgais ar 02 Rhagfyr 1942. Daeth y gwaith hwn yn rhan o Brosiect Manhattan a lwyddodd i gynhyrchu plwtoniwm ar gyfer y ddau fom ar Japan. Felly, o'r cychwyn un, ail beth oedd ynni niwclear - creu bomiau niwclear oedd y bwriad gwreiddiol.
Ar 27 Mehefin 1954 agorodd yr Undeb Sofietaidd Atomfa yn Obninsk - yr atomfa gyntaf (a'r adweithydd cyntaf) i gynhyrchu trydan ar gyfer grid cenedlaethol, gan lwyddo i gynhyrchu tua 5 megawatt o ynni trydanol.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/A_view_of_Calder_Hall_%28Sellafield%29_-_geograph.org.uk_-_616224.jpg/250px-A_view_of_Calder_Hall_%28Sellafield%29_-_geograph.org.uk_-_616224.jpg)
Yn Sellafield agorwyd y cyntaf o bedwar adweithydd niwclear yn 1956 yn 'Calder Hall', ar draws y ffordd i Windscale - yr adweithydd cyntaf yng ngwledydd Prydain. Un o'r gwyddonwyr a oedd yn gyfrifol am y gwaith hwn ar y pryd oedd Owain Owain a gyhoeddodd nifer o ysgrifau a llythyrau yn y Faner a phapurau Cymraeg eraill yn rhybuddio pobl am berygl y lle. Gadawodd Windscale yn 1957 a chafwyd damwain enfawr yno'r flwyddyn ddilynol.[3][4]
Ynni niwclear yng Nghymru
[golygu | golygu cod]Bu dwy atomfa yng Nghymru: Atomfa'r Wylfa, Môn ac Atomfa Trawsfynydd. Yn Ionawr 2008 fe gyhoeddodd Llywodraeth Llundain eu bwriad i ddadwladoli llawer o'r atomfeydd ledled gwledydd Prydain; yn 2009 cyhoeddwyd eu pont yn cefnogi sefydlu 10 o atomfeydd gan gynnwys ail atomfa yn Wylfa. Fodd bynnag, mae'r Cynulliad yng Nghaerdydd yn gwrthwynebu codi atomfa yng Nghymru.
Ynni niwclear drwy'r byd
[golygu | golygu cod]Mae gan 31 o wledydd adweithydd neu adweithwyr niwclear ac mae 15 o wledydd yn cynllunio neu'n creu adweithydd/ion gan gynnwys Twrci, Gogledd Corea, Gwlad Pwyl a Thwrci.
Gwastraff niwclear - y broblem fawr
[golygu | golygu cod]Unwaith mae'r rhodenni wraniwm mewn atomfa wedi 'llosgi' neu adweithio, ni ellir ei ddefnyddio ymhellach yn yr adweithydd. Mae hyn yn golygu fod cryn wastraff, a hwnnw'n ymbelydrol. Mae sawl labordy ac atomfa drwy'r byd yn ceisio ailgylchu'r gwastraff hwn. Mae'r gwastraff hwn yn hynod o beryglus ac nid oes ateb i'r broblem beth i'w wneud gydag e ar hyn o bryd. Mae'n cymryd 10,000 o flynyddoedd i'r gwastraff hwn golli ei ymbelydredd.
Ar ôl pum mlynedd mewn dŵr, mae'r gwastraff yn cael ei roi mewn cynhwysyddion concrid a dur. Yn yr Unol Daleithiau mae hyn oll yn digwydd ar safle'r atomfa. Hyd at 2007 roeddent wedi storio 50,000 tunnell fetrig o wastraff niwclear.
Deil y broblem o storio'r holl wastraff yn broblem ryngwladol nad oes ateb iddi.
Gweler hefyd
[golygu | golygu cod]- Rhestr o wledydd gyda phŵer niwclear
- Atomfa
- Wraniwm
- Ffiseg niwclear
- Rhaglen niwclear Iran
- Arfau niwclear
- Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol
- Trychineb Fukushima 2011
Cyfeiriadau
[golygu | golygu cod]- ↑ "Another drop in nuclear generation World Nuclear News, 05 Mai 2010". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-10-07. Cyrchwyd 2010-06-15.
- ↑ ""Nuclear Power Plants Information. Number of Reactors Operation Worldwide"; cyhoeddwyd gan International Atomic Energy Agency. Adalwyd ar 21-06-2008". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2005-02-13. Cyrchwyd 2010-06-15.
- ↑ "Erthygl yn 'The Engineer'. Adalwyd 23-10/2008". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-09-05. Cyrchwyd 2010-06-15.
- ↑ Gwefan Owain Owain