Defnyddiwr:MatthewDavenport1985/Daearyddiaeth (1)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/World_map_2004_CIA_large_1.7m_whitespace_removed.jpg/290px-World_map_2004_CIA_large_1.7m_whitespace_removed.jpg)
Daearyddiaeth (o γεωγραφία Groeg, geographia, goleuo "disgrifiad y ddaear") yn faes o wyddoniaeth sy'n benodol yn astudio y tiroedd, mae'r nodweddion, y trigolion, ac mae'r ffenomenau o Ddaear. Byddai cyfieithiad llythrennol fod yn "i ddisgrifio neu lun neu ysgrifennu am y ddaear". Y person cyntaf i ddefnyddio'r gair "daearyddiaeth" Roedd Eratosthenes (276-194 CC). Mae pedwar traddodiadau hanesyddol mewn ymchwil daearyddol yn ddadansoddiad gofodol o'r naturiol a ffenomena dynol (daearyddiaeth fel yr astudiaeth o ddosbarthiad), astudiaethau ardal (lleoedd a rhanbarthau), astudiaeth o berthynas ddynol-dir, ac mae ymchwil yn y gwyddorau Ddaear. Serch hynny, daearyddiaeth modern yn ddisgyblaeth hollgynhwysfawr yn bennaf ceisio deall y Ddaear a'i holl gymhlethdodau-nid dynol a naturiol yn unig lle mae gwrthrychau yn, ond sut y maent wedi newid a dod i fod. Daearyddiaeth wedi cael ei alw "y byd disgyblaeth" a "y bont rhwng y dynol a'r gwyddorau ffisegol". Daearyddiaeth wedi ei rhannu'n ddwy brif gangen: daearyddiaeth ddynol a daearyddiaeth ffisegol
Cyflwyniad
[golygu | golygu cod]Yn draddodiadol, daearyddwyr wedi cael eu gweld yr un ffordd â cartograffwyr a phobl sy'n astudio enwau lleoedd a rhifau. Er bod llawer o ddaearyddwyr cael eu hyfforddi mewn astudio enwau lleoedd a cartology, nid yw hyn yn eu prif synfyfyrio. Daearyddwyr yn astudio'r gofodol a dosbarthiad tymhorol o ffenomenau, prosesau, a nodweddion yn ogystal â'r rhyngweithio rhwng bodau dynol a'u hamgylchedd. Gan fod y gofod a lle yn effeithio ar amrywiaeth o bynciau, fel economeg, iechyd, yr hinsawdd, planhigion ac anifeiliaid; daearyddiaeth yn rhyngddisgyblaethol iawn. Mae natur ryngddisgyblaethol y dull daearyddol yn dibynnu ar astudrwydd at y berthynas rhwng ffenomena ffisegol a dynol a'i batrymau gofodol.
Gall Daearyddiaeth fel disgyblaeth yn cael ei rhannu'n fras yn ddau brif is-gwmni caeau: daearyddiaeth ddynol a daearyddiaeth ffisegol. Mae'r cyntaf yn bennaf yn canolbwyntio ar yr amgylchedd adeiledig a sut mae bodau dynol yn creu, gweld, rheoli, a dylanwadu ar y gofod. Mae'r olaf yn archwilio'r amgylchedd naturiol, a sut mae organebau, yn yr hinsawdd, pridd, dŵr, a thirffurfiau yn cynhyrchu ac yn rhyngweithio. Y gwahaniaeth rhwng y dulliau hyn arwain at drydydd gae, daearyddiaeth amgylcheddol, sy'n cyfuno ffisegol a daearyddiaeth ddynol, ac yn edrych ar y rhyngweithio rhwng yr amgylchedd a bodau dyn
Canghennau
[golygu | golygu cod]Daearyddiaeth ffisegol
[golygu | golygu cod]Daearyddiaeth ffisegol (neu ffisiograffeg) yn canolbwyntio ar ddaearyddiaeth fel gwyddor Daear. Ei nod yw deall y problemau ffisegol a'r materion o lithosffer, hydrosffer, awyrgylch, pedosphere, a fflora byd-eang a phatrymau ffawna (biosffer).
Daearyddiaeth ddynol
[golygu | golygu cod]Human geography is a branch of geography that focuses on the study of patterns and processes that shape the human society. It encompasses the human, political, cultural, social, and economic aspects.
Dulliau amrywiol i astudio daearyddiaeth ddynol hefyd wedi codi drwy amser ac maent yn cynnwys:
- Daearyddiaeth ymddygiadol
- Daearyddiaeth ffeministaidd
- Damcaniaeth diwylliant
- Geosophy
Daearyddiaeth integredig
[golygu | golygu cod]Daearyddiaeth Integredig yw'r gangen o ddaearyddiaeth sy'n disgrifio agweddau gofodol o ryngweithio rhwng pobl a'r byd naturiol. Mae'n gofyn am ddealltwriaeth o agweddau traddodiadol yr ffisegol a daearyddiaeth ddynol, yn ogystal â'r ffyrdd y mae cymdeithasau dynol conceptualize yr amgylchedd.
Daearyddiaeth Integredig wedi dod i'r amlwg fel pont rhwng y dynol a'r ddaearyddiaeth ffisegol, o ganlyniad i'r arbenigedd cynyddol y ddau is-gaeau. Ar ben hynny, fel y berthynas dynol gyda'r amgylchedd wedi newid o ganlyniad i globaleiddio a newid technolegol, roedd angen dull newydd i ddeall y newid a'r berthynas ddeinamig. Enghreifftiau o feysydd ymchwil yn y daearyddiaeth amgylcheddol yn cynnwys: rheoli argyfwng, rheoli amgylcheddol, cynaliadwyedd, ac ecoleg gwleidyddol.
Geomateg
[golygu | golygu cod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Geabios3d.jpg/220px-Geabios3d.jpg)
Geomateg yn gangen o ddaearyddiaeth sydd wedi dod i'r amlwg ers y chwyldro meintiol mewn daearyddiaeth yng nghanol y 1950au. Geomateg yn cynnwys defnyddio technegau traddodiadol gofodol a ddefnyddir mewn cartograffeg a thopograffeg a'u cymhwyso i gyfrifiaduron. Geomateg wedi dod yn faes eang gyda llawer o ddisgyblaethau eraill, gan ddefnyddio technegau megis GIS a synhwyro o bell. Geomateg hefyd wedi arwain at adfywio rhai adrannau daearyddiaeth, yn enwedig yng Ngogledd America lle'r oedd gan y pwnc statws dirywio yn ystod y 1950au.
Geomateg yn cwmpasu ardal fawr o gaeau sy'n ymwneud â dadansoddiad gofodol, megis Cartograffeg, systemau gwybodaeth ddaearyddol (GIS), synhwyro o bell, a systemau lleoli byd-eang (GPS).
Daearyddiaeth rhanbarthol
[golygu | golygu cod]Daearyddiaeth ranbarthol yn gangen o ddaearyddiaeth sy'n astudio rhanbarthau o bob maint ar draws y Ddaear. Mae ganddo gymeriad disgrifiadol cyffredinol. Y prif nod yw deall, neu diffinio'r unigryw, neu gymeriad o ranbarth penodol sy'n cynnwys naturiol yn ogystal ag elfennau dynol. Rhoddir sylw hefyd i ranbartholi, sy'n cwmpasu technegau priodol o delimitation gofod i mewn i ranbarthau.
Daearyddiaeth rhanbarthol hefyd yn cael ei ystyried fel dull penodol i astudio yn y gwyddorau daearyddol (yn debyg i meintiol neu ddaearyddiaeth critigol, am fwy o wybodaeth gweler Hanes daearyddiaeth).
Meysydd cysylltiedig
[golygu | golygu cod]- Cynllunio Cynllunio trefUrban, cynllunio rhanbarthol, a chynllunio gofodol: Defnyddiwch y wyddoniaeth o ddaearyddiaeth i gynorthwyo wrth benderfynu sut i ddatblygu (neu beidio â datblygu) y tir i gwrdd â meini prawf penodol, megis diogelwch, harddwch, cyfleoedd economaidd, cadwraeth adeiledig neu treftadaeth naturiol, ac yn y blaen. Efallai y bydd y broses o gynllunio trefi, dinasoedd, ac ardaloedd gwledig gael ei weld fel daearyddiaeth cymhwysol. Gwyddoniaeth Rhanbarthol: Yn y 1950au, cododd y mudiad wyddoniaeth rhanbarthol o dan arweiniad Walter Isard i ddarparu sylfaen fwy meintiol a dadansoddol i gwestiynau daearyddol, yn wahanol i'r tueddiadau disgrifiadol o raglenni daearyddiaeth traddodiadol. Gwyddoniaeth Ranbarthol yn cynnwys y corff o wybodaeth y mae'r dimensiwn gofodol yn chwarae rôl sylfaenol, fel economeg rhanbarthol, rheoli adnoddau, theori lleoliad, cynllunio trefol a rhanbarthol, trafnidiaeth a chyfathrebu, daearyddiaeth ddynol, dosbarthiad y boblogaeth, ecoleg tirwedd, ac ansawdd yr amgylchedd.
- Gwyddorau Rhyngblanedol: Er bod y ddisgyblaeth o ddaearyddiaeth yn ymwneud fel arfer â'r Ddaear, gall y term hefyd yn cael ei ddefnyddio yn anffurfiol i ddisgrifio astudiaeth o fydoedd eraill, megis y planedau Cysawd yr Haul a hyd yn oed tu hwnt. Mae astudio systemau mwy na'r Ddaear ei hun fel arfer yn rhan o Seryddiaeth neu Cosmology. Gelwir yr astudiaeth o blanedau eraill fel arfer gwyddoniaeth planedol. Termau amgen fel Areology (yr astudiaeth o blaned Mawrth) wedi cael eu cynnig, ond ni chânt eu defnyddio'n eang.
Technegau
[golygu | golygu cod]Gan fod cydberthnasau gofodol yn allweddol i hyn wyddoniaeth synoptig, mapiau yn arf allweddol. Cartograffeg clasurol wedi ymuno â dull mwy modern o ddadansoddiad daearyddol, systemau gwybodaeth ddaearyddol cyfrifiadurol.
Yn eu hastudiaeth, daearyddwyr yn defnyddio pedwar dull rhyngberthyn:
- Systematig - Grwpiau gwybodaeth ddaearyddol i gategorïau y gellir eu harchwilio yn fyd-eang. Rhanbarthol - Mae'n archwilio'r berthynas systematig rhwng categorïau gyfer rhanbarth neu leoliad penodol ar y blaned. Disgrifiadol - Yn syml, yn nodi lleoliadau'r nodweddion a phoblogaethau. Dadansoddol - Yn gofyn pam ein bod yn dod o hyd nodweddion a phoblogaethau mewn ardal ddaearyddol benodol.
Cartography
[golygu | golygu cod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Cook_chart_of_New_Zealand.jpg/220px-Cook_chart_of_New_Zealand.jpg)
Cartograffeg yn astudio cynrychiolaeth wyneb y Ddaear gyda symbolau haniaethol (gwneud map). Er bod subdisciplines eraill o ddaearyddiaeth yn dibynnu ar fapiau ar gyfer cyflwyno eu dadansoddiadau, gwneud gwirioneddol y mapiau yn ddigon haniaethol i gael eu hystyried ar wahân. Cartograffeg wedi tyfu allan o gasgliad o dechnegau drafftio i mewn i wyddoniaeth go iawn.
Mae'n rhaid i cartograffwyr yn dysgu seicoleg a ergonomeg i ddeall pa symbolau yn cyfleu gwybodaeth am y Ddaear mwyaf effeithiol gwybyddol, a seicoleg ymddygiadol i gymell darllenwyr eu mapiau i weithredu ar y wybodaeth. Rhaid iddynt ddysgu geodesy a mathemateg yn weddol datblygedig i ddeall sut mae'r siâp y ddaear yn effeithio ar y afluniad o symbolau map a ragwelir ar arwyneb gwastad ar gyfer gwylio. Gall fod yn dweud, heb lawer o ddadlau, hynny cartograffeg yw'r hadau y mae'r cae mwy o ddaearyddiaeth tyfodd. Bydd y rhan fwyaf daearyddwyr ddyfynnu diddordeb plentyndod gyda mapiau fel arwydd cynnar y byddent yn y pen draw yn y maes.
Systemau gwybodaeth ddaearyddol
[golygu | golygu cod]Systemau Daearyddol gwybodaeth (GIS) yn ymdrin â storio gwybodaeth am y Ddaear ar gyfer adfer yn awtomatig gan gyfrifiadur, mewn modd cywir sy'n addas i'r pwrpas y wybodaeth yn. Yn ychwanegol at bob un o'r subdisciplines eraill o ddaearyddiaeth, mae'n rhaid i arbenigwyr GIS ddeall gwyddoniaeth gyfrifiadurol a systemau cronfa ddata. GIS wedi chwyldroi'r maes cartograffeg: mae bron pob mapmaking erbyn hyn yn cael ei wneud gyda chymorth rhyw fath o feddalwedd GIS. GIS hefyd yn cyfeirio at y wyddoniaeth o ddefnyddio technegau meddalwedd GIS a GIS i gynrychioli, dadansoddi, a rhagfynegi'r berthynas ofodol. Yn y cyd-destun hwn, GIS yn sefyll am Ddaearyddol Gwyddor Gwybodaeth.
Synhwyro o bell
[golygu | golygu cod]Synhwyro o bell yw'r wyddor o gael gwybodaeth am nodweddion Ddaear o'r mesuriadau a wneir o bell. Daw data synhwyro o bell ar sawl ffurf, megis delweddau lloeren, lluniau o'r awyr, a data a gafwyd o synwyryddion a ddelir â llaw. Daearyddwyr yn defnyddio fwyfwy data synhwyrir o bell i gael gwybodaeth am wyneb y Ddaear tir, môr, a'r atmosffer, gan ei fod yn: a) cyflenwi gwybodaeth wrthrychol ar amrywiaeth o raddfeydd gofodol (lleol i'r byd-eang), b) yn darparu golwg synoptig o'r ardal o llog, c) yn caniatáu mynediad i safleoedd pell ac anhygyrch, d) yn darparu gwybodaeth y tu allan spectral y rhan gweladwy'r sbectrwm electromagnetig, ac e) yn hwyluso astudiaethau o sut mae nodweddion / ardaloedd yn newid dros amser. O bell Gall data a synhwyrir yn cael eu dadansoddi naill ai'n annibynnol o, neu ar y cyd gyda haenau data digidol eraill (ee, mewn System Gwybodaeth Ddaearyddol).
Notes and references
[golygu | golygu cod][[Categori:Gwyddorau daear]] [[Categori:Daearyddiaeth]] [[Categori:Gwyddorau cymdeithas]]