A
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/Latin_alphabet_Aa.svg/200px-Latin_alphabet_Aa.svg.png)
A yw’r llythyren a’r llafariad gyntaf yn yr wyddor Gymraeg a’r wyddor Ladin. Mae hi’n debyg i’r llythyren alffa o’r hen Roeg. Mae fersiwn bras y llythyren yn cynnwys dwy linell ar osgo fel triongl, gyda bar llorweddol yn eu cysylltu yn y canol. Gellir ysgrifennu'r llythyren fach ar ddwy ffurf: fel a neu fel ɑ.
Hanes
[golygu | golygu cod]Hynafiad cynharaf y lythyren A yw aleff, sef lythyren gyntaf yr wyddor Phoenicaidd. Mae'n bosib bod aleff wedi tarddu o bictogram o ben ychen yn ysgrif hieroglyffig yr Hen Aifft a'r wyddor proto-Sinaïtig.
Defnyddio mewn systemau ysgrifennu
[golygu | golygu cod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/Pronunciation_of_the_name_of_the_letter_%E2%9F%A8a%E2%9F%A9_in_European_languages.png/298px-Pronunciation_of_the_name_of_the_letter_%E2%9F%A8a%E2%9F%A9_in_European_languages.png)
Saesneg
[golygu | golygu cod]Mewn orgraff Saesneg fodern, mae'r llythyren ⟨a⟩ yn cynrychioli o leiaf saith sain llafariad gwahanol:
- y llafariad blaen agored bron heb ei /æ/ fel mewn pad;
- y llafariad cefn agored heb ei /ɑː/ fel yn y tad, sy'n nes at ei sain Lladin a Groeg gwreiddiol; [1]
- y deuphthong /eɪ/ fel yn ace a mwyaf (fel arfer pan fydd ⟨a⟩ yn cael ei dilyn gan un, neu weithiau dwy, gytsain ac yna llythyren llafariad arall) – mae hyn yn deillio o ymestyn Saesneg Canol ac yna'r Great Vowel Shift;
- ffurf addasedig y sain uchod sy'n digwydd cyn ⟨r⟩, fel yn sgwâr a Mary;
- y llafariad gron o ddwfr;
- y llafariad gron fyrrach (nad yw yn bresennol yn General American) yn oedd a beth; [2]
- a schwa, mewn llawer o sillafau dibwys, megis mewn am, coma, solar.
Nid yw'r dilyniant dwbl ⟨aa⟩ yn digwydd mewn geiriau Saesneg brodorol , ond fe'i ceir mewn rhai geiriau sy'n deillio o ieithoedd tramor megis Aaron ac aardvark. [3] Fodd bynnag , ⟨a⟩ a yn digwydd mewn llawer o ddeugraffau cyffredin , pob un â'i sain neu ei synau ei hun, yn enwedig ⟨ai⟩, ⟨au⟩, ⟨aw⟩ au, ⟨ay⟩, ⟨ea⟩ ⟨oa⟩
Ieithoedd eraill
[golygu | golygu cod]Yn y rhan fwyaf o ieithoedd sy'n defnyddio'r wyddor Ladin ,⟨a⟩ a yn dynodi llafariad heb ei dalgrynnu agored , fel /a/, /ä/ , neu /ɑ/ . Eithriad yw Saanich , lle ⟨a⟩ a ( a'r glyff Á ) yn sefyll am llafariad blaen canol clos heb ei dalgrynnu /e/.
Systemau eraill
[golygu | golygu cod]Mewn nodiant ffonetig a ffonemig:
- yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol , defnyddir Nodyn:Angbr IPA ar gyfer y llafariad blaen agored heb ei dalgrynnuc, defnyddir Nodyn:Angbr IPA ar gyfer y llafariad canol agored heb ei dalgrynnu , a defnyddir Nodyn:Angbr IPA ar gyfer y llafariad heb ei dalgrynnu cefn agored.
- yn X-SAMPA , defnyddir ⟨a⟩ ar gyfer y llafariad blaen agored heb ei dalgrynnu a ⟨A⟩ ar gyfer llafariad heb ei dalgrynnu cefn agored.
- ↑ Hall-Quest 1997, t. 1
- ↑ Hoiberg 2010
- ↑ Gelb & Whiting 1998, t. 45